Thế giới Ả Rập đang lắng nghe ai? Không phải chỉ các giáo sĩ cực đoan và các chính trị gia thuộc giới quân sự. Đó còn là người đàn ông mà tiếng nói đã thu hút đặc biệt công luận Ả Rập – một nha sĩ vào ban ngày và một tiểu thuyết gia lúc rạng sáng ở Cairo. Cuốn tiểu thuyết Cao ốc Yacoubian của Alaa Al Aswany là một hiện tượng – cuốn tiểu thuyết bán chạy nhất ở Trung Đông trong suốt hai năm và là nguồn cảm hứng cho bộ phim có ngân sách lớn nhất từ trước đến nay được sản xuất ở Ai Cập. Cuốn tiểu thuyết vẽ ra bức tranh đời sống Cairo hiện đại với một thái độ cay đắng và không thoả hiệp, được nhìn qua cặp mắt của một tập hợp nhân vật phong phú – từ người giàu có nhất và nhiều quyền lực nhất đến kẻ nghèo nhất. Là một người phê phán thẳng thừng chính quyền Mubarak và một người đàn ông khiêm tốn, thân thiện, bác sĩ Al Aswany đã từng học nha khoa, đồng thời cả lối sống Mỹ, ở Mỹ. Trong những suy tư của ông về lí do khiến người ta phải làm những điều mà người ta đã làm ẩn chứa một tinh cảm nhân đạo.

Người ta giờ nói nhiều về “sự đụng độ” văn minh giữa thế giới Muslim và phương Tây. Ông nghĩ thế nào về sự đụng độ này?

Tôi không nghĩ đó là một vấn đề giữa các nền văn minh. Các nền văn minh là phần tốt đẹp nhất của sáng tạo của con người. Chúng không gây ra bất kỳ đụng độ nào – Chúng là phương tiện để giao lưu. Quan niệm về sự đụng độ bắt nguồn từ sự diễn dịch hung hăng của một vài tôn giáo. Tôn giáo được sử dụng xuyên suốt lịch sử như nguyên cớ để phát động chiến tranh và giết người nhưng theo tôi, tôn giáo ở nơi nào cũng như nhau. Chúng là phương cách để tìm kiếm Thượng đế, để có những giá trị tích cực, để một cá nhân chứng tỏ mình là người tốt. Tôi được sinh ra là Muslim, vì vậy, tôi là Muslim. Nếu tôi được sinh ra là người Thiên chúa giáo, tôi sẽ là người Thiên chúa giáo.

Ông cho sự cuồng tín hiện giờ đến từ đâu?

Các khu vực nghèo khổ, vì người nghèo thường hay tuyệt vọng. Chính quyền hiện thời ở đây đối xử vô nhân đạo với họ, bắt giữ và tra tấn họ. Tôn giáo đang được sử dụng như một vỏ bọc cho bất ổn xã hội, như một phương cách để những người nghèo này vốn không được nắm chút quyền hành gì, có được quyền lực. Ở Ai Cập, có một loại Islam cho người giàu và một loại Islam cho người nghèo. Và hai loại đạo Islam này có đền thờ riêng, giáo sĩ riêng của mình. Người giàu sử dụng tôn giáo để bảo đảm vị thế của mình. Họ không muốn bất kỳ một thay đổi nào. Nhưng người nghèo rất muốn thay đổi vì hiện giờ, họ bị tước đoạt quá nhiều.

Như vậy Thượng đế không phải là sự thúc đẩy thực sự phía sau thái độ cực đoan?

Bạn cảm thấy Thượng đế trong tim mình, bạn cảm thấy Thượng đế khi bạn yêu người khác. Giết người xảy ra không phải vì Thượng đế mà vì người ta bị đẩy ra rìa và bị áp bức, không hề có tương lai và cũng không hề được tôn trọng nhân phẩm. Tôi đã cố giảng giải điều đó trong tiểu thuyết của mình. Những người đó rất dễ trở thành cuồng tín. Quan điểm của phương Tây là sai khi cho rằng nhiều người Muslim tự sát để lên thiên đường và ngủ với gái – bản thân tôi nghĩ là ngủ với một người đàn bà thì sướng hơn tự giết mình nhiều. Cuộc đời đã sập cửa lại trước những kẻ bị đẩy ra rìa này nhưng họ tin rằng sẽ có công lý cho họ ở kiếp sau.

Ông có nghĩ phong trào Huynh đệ Muslim ^[1] có thể tự dịu xuống không?

Họ tuyên bố rằng giờ đây họ có giáo dục hơn và ôn hòa hơn, nhưng họ đã để lại tiếng xấu trong vấn đề vai trò của nữ giới và một số vấn đề khác. Hiện giờ, họ có cơ hội để chứng tỏ mình bằng những gì họ làm ở nghị viện. Họ phải qua được cuộc sát hạch. Họ phải hành động theo những đường lối ôn hòa. Tôi ủng hộ quyền thành lập các đảng phái chính trị mang tính tôn giáo của mọi người, nhưng họ phải thực hiện theo các phương cách thế tục.

Một số người tin là có thể không bao giờ có một nền dân chủ thực sự ở Ai Cập. Ông có đồng ý không?

Tôi không đồng ý. Chúng tôi phải bắt đầu tiến trình dân chủ. Nhưng các chính quyền Ả Rập đang chơi chữ. Họ nói rằng cần phải có một kiến giải về dân chủ thích hợp với thế giới Ả Rập. Tôi không tin điều đó. Chúng tôi cần nền dân chủ theo mô hình của phương Tây với tự do báo chí và nguyên tắc pháp trị, nơi mọi người dân có thể lựa chọn các đại biểu cho mình. Người ta không cần được giáo dục để bỏ phiếu. Bạn có thể nghèo, nhưng việc lựa chọn đường lối dân chủ không phải là vấn đề phức tạp. Con người ta, ngày nào mà chẳng phải thực hiện việc lựa chọn.

Có nhiều cuộc thảo luận về vai trò của phụ nữ trong xã hội. Ông nghĩ nó nên như thế nào?

Tôi không nhìn phụ nữ như phụ nữ, tôi coi họ như con người. Vì vậy, tôi không nghĩ là người ta phải khuyến khích phụ nữ một cách riêng biệt. Cách đặt vấn đề như thế chẳng khác nào xem phụ nữ như những thành viên tàn tật trong xã hội.

Ông nghĩ thế giới Ả Rập nhìn sự kiện 11/9 ra sao?

Thiết nghĩ, câu hỏi này nên được đặt lại là: 11/9 được giới thiệu với thế giới Ả Rập như thế nào? Tôi coi 11/9 là một tội ác và tôi đã viết để chống lại nó. Nhưng tôi tin là các sự kiện luôn bị lợi dụng bởi các chính quyền cho mục đích riêng của mình. Cũng như chính quyền Mỹ sử dụng Osama bin Laden để lái chú ý khỏi những vấn đề của nó, nhiều chính quyền Ả Rập sử dụng 11/9 để chơi trò kích động chống Mỹ. Họ hy vọng biến đổi những xúc cảm tiêu cực chống chính quyền người ta có trong đầu và hướng những xúc cảm đó vào một đối tượng ngoại quốc. Họ cũng cần vấn đề Israel cho cùng một lý do. Tôi không tán thành chính sách của Israel đối với người Palestine nhưng các chính quyền Ả Rập đã sử dụng tình cảm chống Israel để trì hoãn tiến trình dân chủ.

Ông đã nói về sự nhập khẩu những giá trị Saudi vào Ai Cập, ông nói chi tiết hơn được không?

Hơn 25 năm qua, tại một số thời điểm, khoảng chừng một phần tư dân số Ai Cập sang làm việc tại Saudi Arabia. Những công nhân đó thường là những người Ai Cập thất học và người Saudi thì giàu có. Người Ai Cập chịu ảnh hưởng cách diễn giải của Saudi về Islam và đem nó về nước. Cách diễn giải đó – cái được gọi là Wahhabism – rất cứng nhắc và hầu như chỉ quan tâm tới hình thức, từ đeo mạng che mặt cho tới ép buộc cầu nguyện năm lần một ngày. Nó là một lối tiếp cận bất dung và quá khích; nó đã thể chế hóa Islam như một quốc giáo hơn là cho phép người ta diễn dịch nó theo cách riêng của mình. Nguời Saudi đã chi bạc triệu để xuất khẩu Wahhabism kiểu Sunni ra toàn Trung Đông, một phần vì nhiều người Ả Rập trong các nước vùng Vịnh là người Shiite. Các hoàng tử Saudi lo ngại sự lan truyền của nhánh Shiite từ Iran, vốn có tính cách mạng hơn và cho phép nhiều quyền cá nhân hơn. Trong suốt nhiều thời kỳ của lịch sử Islam, nền cai trị Sunni nằm trong tay các giáo sĩ liên minh với chính quyền. Nguời Shiite thường bị cắt đứt khỏi quyền lực, vì vậy, họ có thời gian để nghiền ngẫm và đưa đến một sự diễn dịch mới, nhân đạo hơn về Islam. Tôi không so sánh nhân quyền của Iran với nhân quyền của Anh, nhưng trong tương quan với Saudi Arabia, Iran có nhiều tôn trọng hơn đối với các quyền chính trị của cá nhân và quyền của dân chúng được biết những gì đang xảy ra. Và tôi muốn lưu ý bà rằng chính phủ Mỹ đã là thế lực ủng hộ mạnh mẽ nhất cho cái chính quyền Saudi trung cổ vì nguồn dầu Saudi. Ủng hộ họ cũng giống như nuôi cọp trong nhà.

Ông học nha khoa ở Viện Đại học Illinois trong thập niên 1980. Ông cảm thấy thời gian ở Mỹ của mình ra sao?

Rất tích cực, trước hết, bởi tôi ở Chicago. Trước khi đi, tôi nghe nói rằng Chicago chỉ liên quan tới Al Capone ^[2] rồi bắn lộn và những chuyện đại loại như vậy. Và ấn tượng của tôi về người Mỹ căn cư vào chính sách đối ngoại của Mỹ. Nước Mỹ hỗ trợ các chính quyền xấu suốt nhiều năm và nhiều người Ai Cập không có được sự phân biệt giữa chính phủ Mỹ và dân chúng Mỹ. Nhưng tôi có được cơ hội nhận ra người Mỹ là những người rất tốt bụng và khoan dung. Họ có một khả năng vĩ đại để khoan dung nhiều nền văn hóa. Tôi hay kể câu chuyện về một kinh nghiệm tôi có được trong một ngày Chicago lộng gió. Tôi đang đi qua sân trường của Viện Đại học Illinois, ôm tập luận văn tốt nghiệp của mình, bất chợt một cơn gió thổi nó tuột khỏi tay tôi. Tất cả mọi người đi ngang qua đã dừng lại để giúp tôi nhặt lại các trang giấy. Đây là một tính cách Mỹ thực sự.

Ông nghĩ gì về nước Mỹ hiện giờ?

Tôi tin là nước Mỹ đã ngả nhiều về phía hữu. Toàn bộ thế giới đã ngả về phía hữu, ở mức độ nào đó. Từ thập niên 1950 đến thập niên 1980, người ta phóng khoáng hơn. Chúng ta không tôn trọng tự do lựa chọn nữa. Trái đất có một siêu cường và siêu cường đó phải lựa chọn hoặc là một siêu cường đạo đức hoặc là một siêu cường tư bản. Sự lựa chọn này sẽ ảnh hưởng tới lịch sử. Nước Mỹ nên nói: “Tôi rất mạnh, nhưng tôi công bằng.” Điều ấy không xảy ra lúc này.

Người Âu so với người Mỹ ra sao?

Người Âu có nhiều truyền thống hơn bởi vì họ xuất thân từ những nền văn hóa lâu đời. So người Âu với người Mỹ giống như so sánh một người trẻ với một người già. Người già không chấp nhận thay đổi. Nhưng kinh nghiệm Mỹ thì lại dựa trên sự thay đổi.

Làm phép so sánh đó, theo ông, tính cách Ai Cập như thế nào, vì đất nước của ông có một lịch sử hàng ngàn năm?

Chúng tôi bị ảnh hưởng bởi nhiều nền văn hoá trong suốt 8000 năm qua. Điều này đã làm giàu cá tính Ai Cập. Bạn thậm chí vẫn có thể cảm thấy cốt cách pharaoh trong cá tính của chúng tôi. Nó khiến chúng tôi hiếu hòa và rộng mở hơn các giống dân khác của thế giới Ả Rập. Hầu như khó có thể khiến người Ai Cập chúng tôi trở nên cuồng tín. Luôn có những người Ai Cập nói không với điều này. Chúng tôi không bao giờ như Iran.

Khi ông nói về tính cách Ai Cập và tính cách Mỹ, ông dường như có nhắc tới một số điểm giống nhau. Ông nghĩ ở đây có sự tương đồng không?

Có, có. Đây chính là những gì gợi hứng cho tôi viết cuốn tiểu thuyết mới nhất, lấy bối cảnh ở Chicago. Tôi tin con người có nhiều điểm chung – một người con là một người con, một người tình là một người tình ở mọi nơi. Nhưng có nhiều sự hiểu lầm giữa con người, đặc biệt trong một số trường hợp nhất định. Ở Chicago, tôi thấy những người nghèo mà sự tuyệt vọng đẩy họ vào vòng bạo lực, theo cùng một cách khiến những người Ả Rập cùng đường trở nên bạo động. Tôi đã làm việc tại một khoa của Viện Đại học Illinois, nơi hội tụ đủ các quốc tịch. Trung Hoa, Nhật, Nga, Ai Cập… Tôi đã chứng kiến kiểu sốc văn hóa xảy ra đối với một người Ai Cập thất học khi đến Chicago. Tôi đã rất hứng khởi trước sự pha trộn văn hóa giàu có tôi thấy ở đó.

Khi viết cuốn Cao ốc Yacoubian, ông có nghĩ rằng mình sẽ trở thành “ngôi sao văn đàn” hay không?

Tôi không bao giờ có bất kỳ ý nghĩ nào như vậy. Tôi đã có được thành công trước đây trong giới văn chương với những cuốn sách khác, nhưng những gì xảy ra với Cao ốc Yacoubian thì rất hiếm có đối với một tiểu thuyết ở Ai Cập hoặc ở thế giới Ả Rập. Gabriel García Márquez đã nói: nếu bạn muốn đề xuất một quan điểm chính trị, hãy viết một cuốn sách hay. Nhưng viết một cuốn tiểu thuyết chính trị không phải là ý đồ trước hết của tôi. Khi muốn viết về chính trị, tôi viết tiểu luận. Ý đồ của tôi, khi viết tiểu thuyết, luôn là để khám phá các tính cách. Con người ta, ai cũng mang trong mình nhiều vấn đề xã hội và chính trị. Nếu bạn nghĩ về cuộc đời mình, bạn sẽ nhận thấy đời bạn bị ảnh hưởng bởi các thay đổi xã hội và chính trị.

Ông cảm thấy thế nào về cuốn phim được làm dựa trên sách của ông?

Tôi không viết kịch bản, vì thế, tôi không thực sự chịu trách nhiệm về nó, nhưng tôi lạc quan. Bộ phim được đầu tư một nguồn kinh phí rất lớn với sự góp mặt của một số diễn viên lớn nhất của thế giới Ả Rập. Phim và văn chương là hai ngôn ngữ nghệ thuật khác nhau. Người viết tiểu thuyết có hoàn toàn tự do để viết những gì anh ta muốn, phim là một công việc tập thể. Nhưng tôi thích nhìn thấy các nhân vật của mình được trình diễn trên màn ảnh.

Đời sống nha sĩ ảnh hưởng ra sao tới đời sống nhà văn?

Rất tích cực. Bạn không thể kiếm sống bằng ngòi bút, trừ phi bạn viết cho điện ảnh. Ngay cả Naguib Mahfouz (tiểu thuyết gia Ai Cập nổi tiếng từng nhận giải Nobel) vẫn cứ làm việc cho chính quyền cho tới tuổi về hưu. Tôi có thể viết một cách độc lập – bất cứ thứ gì tôi muốn – vì tôi không viết vì tiền bạc. Và các nhân vật tôi gặp trong nghề nha giúp tôi hiểu người ta cảm nhận ra sao. Tôi viết về con người và tôi chữa trị cho con người. Khi đi từ lĩnh vực này sang lĩnh vực kia, tôi không có cảm giác đấy là một hành trình lớn. Tôi không coi viết và nha phòng là hai thế giới khác nhau.

Cuộc sống thường ngày của ông như thế nào?

Tôi có một thời khóa biểu rất chặt. Tôi phải thức dậy lúc sáu giờ sáng, nếu không, tôi cảm thấy rất tội lỗi. Tôi viết từ 6:30 tới 10:30 sáng, sáu ngày một tuần, như một người lính – không hề gián đoạn. Sau đó, tôi đọc báo và đi tắm. Tôi sang nha phòng ngay cạnh nhà từ trưa cho tới ba giờ chiều, rồi chợp mắt một chút vì ở đây, trời chiều rất nóng. Từ sáu tới chín giờ tối, tôi trở lại nha phòng để làm việc và từ chín giờ tối tới nửa đêm, tôi đọc. Cả năm hoặc sáu ngày trong tuần, tôi không hề ra ngoài. Đời tôi gói gọn trong công việc, gia đình, sách và viết.

Nhà văn Naguib Mahfouz, cũng là dân Cairo như ông, từng bị một kẻ cuồng tín đâm vào một đêm năm 1994. Ông có lo ngại cho sự an toàn của mình không?

Tôi không nghĩ về sự an toàn của mình. Có lẽ bởi tôi không khôn ngoan, nhưng tôi không hề nghĩ. Nếu có, tôi có lẽ lo ngại về chính quyền nhiều hơn là về những kẻ cực đoan. Nếu tôi sợ, tôi không thể viết, và nếu tôi viết, tôi không biết sợ.

Vậy ông đã không nghĩ về nó?

Không. Nhưng mùa đông năm ngoái, con trai tôi bị dính chấu trong một tai nạn nghiêm trọng. Nó vừa mới tốt nghiệp đại học và một chiếc xe hơi đâm nó ngay giữa Cairo đây. Tôi đã viết nhiều bài báo, lớn tiếng chống lại chính quyền và một số bạn bè nói: “Ông thấy đó, chính quyền đã làm vậy với con ông”. Nhưng tôi không muốn nghĩ theo kiểu này. Bởi vì những gì đến sẽ đến. Ở mức nào đó, tôi được bảo vệ chính là vì có nhiều người biết đến mình. Bởi vậy, trước khi định làm gì tôi, chính quyền phải tính toán tới hậu quả. Thay vì làm hại tôi, chính quyền có lẽ cố lôi kéo tôi nhập bọn bằng cách đề nghị tiền bạc, một đời sống dễ chịu, và nhiều thứ khác. Một điều khác họ cũng có thể làm là loại trừ tôi khỏi bất kỳ mọi hoạt động văn hóa nào. Nhưng tôi ở ngoài tầm với của họ rồi. Tôi không cần họ – mà họ thì rất cần tôi.

Bản tiếng Việt © 2006 talawas

---

^[1]Phong trào Huynh đệ Muslim là tên gọi của một phong trào Hồi giáo có quy mô toàn thế giới được thành lập tại Ai Cập năm 1928, có ảnh hưởng đặc biệt trong thế giới Ả Rập, dẫn đến sự ra đời của một số tổ chức tôn giáo và chính trị ở Trung Đông, với tôn chỉ lấy Thượng Đế làm mục tiêu, coi kinh Quran là Hiến pháp, nhà Tiên tri Muhamed là người dẫn đường, xem chiến đấu là phương thức hành động, tử vì đạo là khát vọng lớn nhất… Phong trào Huynh đệ Muslim có tham vọng dựng nên một đế chế Hồi giáo, với một vua Hồi đại diện cho toàn thế giới. Quá trình này trải qua những giai đoạn được vạch ra nhằm Hồi giáo hoá những quốc gia nằm trong mục tiêu bằng bất cứ phương tiện nào. Mặc dù phong trào này đã tuyên bố từ bỏ bạo lực từ những năm 70 nhưng nhiều phân nhánh của nó vẫn tiếp tục duy trì con đường bạo lực bằng các hành động khủng bố và ám sát (Nguồn: Wikipedia).
^[2]Al Capone: Tên rút gọn của Alphonse Gabriel Capone (1899-1947), một người Mỹ gốc Ý, một tên tội phạm khét tiếng tại Chicago những năm 20 – 30 thế kỷ XX. Cái tên này được sử dụng để chỉ những gangster, những băng nhóm tội phạm.