trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
29.7.2006
Lê Xuân Khoa
Tiếng nói của đa số thầm lặng
 

Trong đời sống chính trị của một quốc gia, đa số thầm lặng thường được hiểu là khối đa số dân chúng có thái độ phản kháng thụ động đối với chính sách của nhà cầm quyền nhưng cũng không tán thành phương thức tranh đấu của những nhóm chính trị cực đoan, do đó đa số thầm lặng không có vai trò và ảnh hưởng gì tới các biến cố làm thay đổi cục diện chính trị trong nước. Nói như Hoàng đế Nã-phá-luân đệ nhất: “Mười người lên tiếng gây náo động hơn mười nghìn người thầm lặng.” [1] Thực tế không đơn giản như vậy. Đa số thầm lặng tuy không lên tiếng vì không muốn trực tiếp tham gia vào hoạt động chính trị nhưng vẫn có những đòi hỏi hay khát vọng mà họ mong muốn trở thành hiện thực. Trong một nước dân chủ, tiếng nói của đa số thầm lặng được tự do phát biểu qua các phương tiện truyền thông và các đại biểu của họ tại Quốc hội. Nhờ sự tôn trọng hiến pháp và luật pháp của các cơ quan công quyền, mọi thay đổi quan trọng đều được diễn ra trong hòa bình và trật tự. Dưới một chế độ độc tài toàn trị, tiếng nói của đa số thầm lặng chỉ có thể được phát biểu rất hạn chế và khó khăn bởi những người bất đồng chính kiến dũng cảm gồm một số nhân vật chính trị, một số nhà văn và trí thức tiến bộ. Nhưng khi tình hình đã chín muồi cho một biến cố lịch sử, đa số thầm lặng sẽ bỗng nhiên trở thành lực lượng hậu thuẫn tích cực cho những người lãnh đạo biến cố đó, nhiều khi không tránh khỏi bạo động và hỗn loạn.

Như vậy, đa số thầm lặng có vai trò hết sức quan trọng, đặc biệt dưới một chính thể độc tài, vì nó có tiềm lực rất mạnh, sẵn sàng trở thành một lực lượng xây dựng hay lật đổ chính quyền tùy theo nguyện vọng của họ có được thỏa mãn hay không. Một chính quyền sáng suốt sẽ tồn tại vững vàng nếu biết lắng nghe tiếng nói của những đại diện không chính thức của đa số thầm lặng được phát biểu trực tiếp hay gián tiếp qua những bản kiến nghị, những bài tham luận, những tác phẩm văn học nghệ thuật. Quan trọng hơn nữa là khi chính quyền đã biết rõ nguyện vọng của nhân dân và hứa hẹn tôn trọng những quyền tự do căn bản thì cần phải thực thi những lời hứa hẹn đó. Sức mạnh của đa số thầm lặng trong việc thay đổi lãnh đạo đã được chứng tỏ như một qui luật lịch sử ở nhiều nước dưới nhiều chế độ khác nhau. Tuy nhiên, không phải mọi sự thay đổi lãnh đạo đều đương nhiên thỏa mãn được nguyện vọng của nhân dân. Trong một số trường hợp, do những trở ngại từ bên trong hay bên ngoài, chính quyền đã phải hơn một lần thay đổi như những bước thí nghiệm trước khi đạt được ổn định và phát triển. Những biến đổi chính trị trong khối cộng sản Liên Xô và các nước Đông Âu từ cuối thập kỷ 1980 đến nay là những bằng chứng cụ thể.

Trường hợp Việt Nam

Trong trường hợp Việt Nam, độc quyền lãnh đạo đất nước của Đảng Cộng sản được đặt trên hai nền tảng: (1) niềm tin vững chắc ở chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh (mặc dầu chưa ai thấy rõ hệ tư tưởng này như thế nào), và (2) thành tích chiến thắng hai đế quốc “đầu sỏ” trên thế giới sau Thế chiến II là Pháp và Hoa Kỳ. Cả hai nền tảng này trên thực tế đều đã bị lung lay tận gốc rễ vì ngay cả các đảng viên cộng sản cũng không còn mấy ai tin tưởng ở chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, còn thành tích chiến thắng thì đã được chứng tỏ là cái giá quá đắt và không cần thiết vì dân tộc Việt Nam đáng lẽ đã được độc lập, thống nhất và phát triển từ lâu nếu một nửa đất nước không bị dẫn dắt theo một chủ nghĩa sai lầm đã phải tự hủy thể ngay tại cái nôi sinh ra nó. Thực tế là các nhà lãnh đạo Đảng Cộng sản Việt Nam rốt cuộc đã phải bình thường hóa quan hệ với các nước tư bản, đặc biệt là Hoa Kỳ, nhận viện trợ Mỹ và kết thân với những đồng minh của Mỹ từng tham chiến ở Việt Nam. Như vậy hai nền tảng nói trên chỉ còn là những ánh hào quang đang mờ tắt mà Đảng và Nhà nước vẫn phải cố nhen nhúm lại để duy trì chế độ. Hiển nhiên là chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam còn tồn tại được là nhờ biết kịp thời đổi mới và tìm đường hội nhập vào thế giới không cộng sản. Tuy nhiên, vì đã nắm giữ độc quyền cai trị từ hơn nửa thế kỷ qua và nhất là đang gần như độc quyền chi phối mọi sinh hoạt kinh tế trong nước, lãnh đạo Đảng cho đến nay vẫn chỉ đổi mới và hội nhập nửa vời theo “định hướng xã hội chủ nghĩa.”

Trong thời đại toàn cầu hóa, tiến trình đổi mới và hội nhập của Việt Nam cũng tất yếu là một tiến trình dân chủ hóa. Những tiếng nói chống tham nhũng, đòi tự do dân chủ và công bằng xã hội càng ngày càng nhiều hơn và mạnh mẽ hơn. Đa số thầm lặng ở trong nước đã bắt đầu chuyển động với những chỉ dấu bất mãn cao độ và đã trở thành một thách thức lớn đối với Đảng và Nhà nước. Đã đến lúc chính quyền mới cần đặc biệt chú ý đến những nguyện vọng của đa số thầm lặng này. Ngoài ra, nếu Đảng và Nhà nước thật tình nhìn nhận cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài là một “nguồn nội lực quan trọng” cho sự phát triển của đất nước thì cũng cần phải đáp ứng tích cực những mong đợi chính đáng của đa số thầm lặng ở hải ngoại. Trước nguy cơ nội tại “đe dọa sự tồn vong của chế độ ta” như lời báo động mới đây của cựu Thủ tướng Phan Văn Khải [2] , chính quyền phải có những nỗ lực hòa giải và hợp tác thật sự với mọi thành phần dân tộc trong và ngoài nước để có thể lành mạnh hóa bộ máy hành chánh, giải quyết các tệ nạn xã hội và thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.”

Để có thể cùng góp phần xây dựng đất nước, vấn đề hòa giải và hợp tác cũng cần được thực hiện trọn vẹn giữa những người trước kia đã từng là đối thủ ở hai bên chiến tuyến nhưng nay đều nhận thấy rằng mình đã phải hi sinh quá lớn và vô ích cho một cuộc chiến huynh đệ tương tàn. Hội chứng Việt Nam không phải chỉ có trong tâm thức của người Mỹ mà cũng hiện diện trong tâm thức của người Việt Nam, kẻ thắng cũng như người thua, với những yếu tố phức tạp từ nguyên nhân đến hậu quả của cuộc chiến. Sau hai mươi năm đất nước bị chia đôi và tàn phá bởi chiến tranh, lại thêm hơn ba mươi năm một bộ phận dân tộc phải xa lìa quê hương, tâm thức người dân Việt giữa Bắc và Nam, giữa trong và ngoài nước, đã mang những dấu ấn sâu đậm từ những cơ sở tư duy chính trị và môi trường xã hội khác nhau. Những dấu ấn khác biệt ấy đòi hỏi sự thường xuyên trao đổi, vượt lên khỏi các định kiến và ngộ nhận để hiểu biết nhau hơn, ngay cả giữa những người sáng suốt và dũng cảm ở hai bên đã nhìn nhận nhau về lòng yêu nước và mục tiêu tranh đấu chung là tự do, hạnh phúc cho dân tộc.

Nói đến chiến tranh và đa số thầm lặng ở trong và ngoài nước, được hiểu như đa số bất mãn với chế độ hay bất đồng với những nhóm tranh đấu cực đoan, tưởng cũng nên nhắc đến trường hợp của đa số thầm lặng ở Hoa Kỳ trong cuộc chiến ở Việt Nam để phân biệt lề lối sinh hoạt chính trị ở một nước dân chủ và một xã hội dưới chế độ độc tài. Sự so sánh này sẽ cho thấy sức mạnh của đa số thầm lặng đối với sự tồn vong của một chế độ hay một chính quyền dù là độc tài hay dân chủ. Nhân dịp này cũng ôn lại được bài học về lợi ích quốc gia trong quan hệ quốc tế, thời chiến cũng như thời bình.

Trước hết hãy xem xét trường hợp Hoa Kỳ.

Nixon và đa số thầm lặng

Khi phong trào phản chiến ở Hoa Kỳ lan rộng và lên đến cao điểm năm 1968 biểu hiện tâm trạng chung của nhân dân Mỹ muốn chính phủ chấm dứt cuộc chiến ở Việt Nam và rút quân về nước, Tổng thống Lyndon Johnson đã phải tuyên bố ngưng mọi cuộc oanh tạc trên lãnh thổ Bắc Việt (trừ phía dưới vĩ tuyến 20) và cho biết ý muốn mở cuộc hòa đàm với Hà Nội. Hơn thế nữa, ông còn loan báo quyết định không tái tranh cử tổng thống nhiệm kỳ II. Cuối năm đó, ứng cử viên Richard Nixon sở dĩ thắng được đối thủ Hubert Humphrey, phần lớn cũng vì ông cho mọi người hiểu là ông có một “kế hoạch bí mật” chấm dứt chiến tranh Việt Nam. Thật ra, kế hoạch bí mật đó không hề có mà chỉ là sự điều chỉnh chương trình Việt Nam hóa chiến tranh đã được cựu Tổng trưởng Quốc phòng McNamara quan niệm từ cuối năm 1967 và bắt đầu được thi hành vào tháng Ba năm 1968. Điểm khác biệt trong kế hoạch của Nixon, áp dụng từ tháng Sáu 1969, là nhịp rút quân được thực hiện nhiều và nhanh hơn trong khi công cuộc trang bị và huấn luyện quân đội Việt Nam Cộng Hòa được gia tăng mạnh mẽ hơn. Tháng Mười Một 1969, Tổng thống Nixon công bố “Chủ thuyết Nixon”, nhấn mạnh đến việc Hoa Kỳ giữ vững cam kết viện trợ kinh tế và quân sự cho miền Nam Việt Nam nhưng trao trả hoàn toàn trách nhiệm chiến đấu cho quân đội VNCH. Ông khẳng định rằng chính quyền tiền nhiệm đã “Mỹ hóa cuộc chiến” còn chủ trương của chính quyền do ông lãnh đạo là “Việt Nam hóa công cuộc tìm kiếm hòa bình.” [3]

Đáng chú ý là trong khi lập kế hoạch rút hết quân về nước theo ý nguyện chung của nhân dân, Nixon đã phân biệt hai khuynh hướng đối lập về phương cách chấm dứt cuộc chiến. Khuynh hướng thứ nhất muốn chính phủ Mỹ bỏ luôn Việt Nam để quay về lo những vấn đề nội bộ. Theo Nixon, đây là chủ trương của một thiểu số chủ bại, ồn ào lớn tiếng nhưng vô trách nhiệm, bất chấp những hậu quả tai hại không chỉ riêng cho miền Nam Việt Nam mà cho cả Hoa Kỳ và thế giới. Cũng trong bài diễn văn trên, ông khẳng định “Một cường quốc không thể xứng đáng với vai trò lãnh đạo nếu nó phản bội đồng minh và bỏ rơi bè bạn của mình”. Khuynh hướng thứ hai muốn Hoa Kỳ chấm dứt việc trực tiếp tham chiến ở Việt Nam nhưng tiếp tục hỗ trợ cho VNCH có khả năng bảo vệ hòa bình và tự do của mình cũng như của thế giới không cộng sản. Đây là khuynh hướng của đa số dân chúng mà Nixon gọi là “đại đa số thầm lặng”, yêu chuộng hòa bình và tự do, ủng hộ tinh thần trách nhiệm và vai trò cường quốc lãnh đạo của Hoa Kỳ. Đa số thầm lặng không xuống đường biểu tình, hò hét chống đối chính quyền nhưng bày tỏ quan điểm của họ một cách cụ thể qua những phương tiện truyền thông, những lá phiếu bầu Tổng thống và đại diện của họ vào Quốc hội. Một cuộc thăm dò dư luận thực hiện ngay sau bài diễn văn tháng Mười Một 1969 của Nixon cho thấy ông được 77 phần trăm dân chúng tán thành. [4]

Trong kỳ bầu cử Quốc hội giữa nhiệm kỳ năm 1970, Tổng thống Nixon lại kêu gọi đa số thầm lặng đứng dậy và khẳng định quan điểm của mình. Kế hoạch rút quân được tiến hành như dự liệu và Nixon đã đại thắng trong kỳ tái ứng cử tổng thống năm 1972 mặc dù chỉ mấy tháng trước đó, năm nhân viên trong nhóm vận động tranh cử của ông đã bị bắt quả tang khi đột nhập trụ sở của Đảng Dân chủ ở tòa nhà Watergate tại Washington D.C. Nhưng vụ Watergate bùng nổ từ giữa năm 1973, với sự lên án gắt gao của dư luận và quốc hội, đã chấm dứt sự nghiệp chính trị của Nixon vào tháng Tám 1974, kéo theo sự sụp đổ mau chóng của VNCH. Giả thử Nixon không phạm lỗi lầm Watergate để đến nỗi bị mất chức thì miền Nam Việt Nam đã có nhiều triển vọng tồn tại theo các điều khoản của Hiệp định Paris tháng Giêng 1973. Hai chương IV và V trong bản Hiệp định có bảy điều khoản xác nhận “quyền tự quyết của nhân dân miền Nam” với một chính phủ có quân đội riêng, “theo đuổi một chính sách ngoại giao hòa bình và độc lập”, còn vấn đề thống nhất thì “sẽ được thực hiện từng bước bằng đường lối hòa bình trên căn bản thảo luận và thỏa hiệp giữa hai miền Bắc và Nam Việt Nam. Thời gian thống nhất sẽ được thỏa thuận bởi Bắc và Nam Việt Nam.” [5] Trong những điều kiện như vậy, viễn tượng thống nhất giữa miền Nam giàu có dưới chế độ trung lập dân chủ và miền Bắc thiếu thốn dưới chế độ cộng sản độc tài chẳng biết đến bao giờ mới có thể trở thành sự thật nhất là khi Liên Xô và khối cộng sản Đông Âu bắt đầu sụp đổ từ giữa thập kỷ 1980. Theo dự đoán của đại diện Hà Nội là cựu Đại sứ Nguyễn Khắc Huỳnh thì “thời gian trung lập chuyển tiếp sẽ kéo dài từ mười đến hai mươi năm.” [6] Chính phủ và Quốc hội Hoa Kỳ đáng bị chỉ trích là đã phản bội đồng minh, nhưng trong cơn khủng hoảng nội bộ trầm trọng và do những quan hệ đã cải thiện với hai nước lãnh đạo cộng sản quốc tế, hiển nhiên là Hoa Kỳ không còn thấy VNCH cần thiết cho lợi ích quốc gia của mình.

Một nguyên nhân quan trọng khác khiến cho VNCH bị bỏ rơi là cảm nhận sai lầm của đa số lãnh đạo và nhân dân Mỹ về Việt Nam cộng sản và Việt Nam quốc gia. Nhìn vào thành tích cách mạng của Hồ Chí Minh và các lãnh tụ cộng sản Việt Nam từ thời chống Pháp, cùng với sức chiến đấu, chịu đựng gian khổ, và những hi sinh to lớn của quân đội và nhân dân miền Bắc do họ lãnh đạo trong suốt hai cuộc chiến, người Mỹ không khỏi cảm phục và có ý nghĩ rằng chỉ có cộng sản Việt Nam mới là những người yêu nước. Khi đó, họ không biết gì hoặc chỉ hiểu biết rất thiếu sót về những nhà cách mạng yêu nước không cộng sản trước và sau khi Đảng Cộng sản được thành lập, nhất là về cuộc tranh chấp quốc-cộng với những thủ đoạn của Đảng Cộng sản tiêu diệt các đảng phái quốc gia, mượn chiêu bài độc lập, tự do và thống nhất để giành lấy chính nghĩa trong cả hai cuộc chiến chống Pháp và chống Mỹ. Trong khi đó, những quân nhân lãnh đạo miền Nam do Hoa Kỳ lựa chọn sau vụ lật đổ Ngô Đình Diệm đều không có thành tích chính trị, đạo đức hay khả năng để có thể so sánh với giới lãnh đạo miền Bắc và cũng không có được sự tín nhiệm của nhân dân miền Nam. Những tướng lãnh và binh sĩ VNCH chiến đấu anh dũng ngoài mặt trận đều trở thành nạn nhân của những cuộc tranh chấp giữa những tướng lãnh cầm quyền đồng thời là nạn nhân của những nước cờ chính trị của chính phủ Hoa Kỳ.

Quá thất vọng với Nixon về vụ Watergate mặc dù ông đã áp lực được Bắc Việt trở lại bàn hội nghị và ký thỏa ước hòa bình Paris tháng Giêng 1973, đa số thầm lặng đã không còn ủng hộ chương trình Việt Nam hóa chiến tranh của Nixon. Đối với giới lãnh đạo Bắc Việt, vụ Watergate và quyết định bỏ rơi VNCH của Quốc hội Mỹ đúng là “món quà của trời cho”, như nhận xét của chủ tịch Mặt trận Giải phóng miền Nam Nguyễn Hữu Thọ, khiến cho họ có thể đơn phương xóa bỏ hiệp định Paris và thực hiện công cuộc tiến chiếm miền Nam mau hơn cả thời gian dự liệu. Đa số dân chúng Mỹ, dù vẫn không tán thành những vụ xuống đường của nhóm phản chiến “hippie” với phong cách “văn hóa đối kháng” (counterculture) của họ, đã rõ ràng không còn muốn bận tâm tới tình hình ở Việt Nam sau khi quân đội Mỹ đã được rút hết về nước vào cuối tháng Ba 1973. Sự chuyển hướng của đa số thầm lặng có thể hiểu được vì, đối với họ, chiến tranh Việt Nam đã được giải quyết và họ đã mất hết tín nhiệm đối với Tổng thống Nixon vì những lỗi lầm quá lớn của ông về đạo đức chính trị. Quyết định bỏ rơi VNCH của Quốc hội Mỹ phản ánh tâm trạng chung của nhân dân Mỹ trong những ngày tháng cuối cùng của chính quyền Nixon. Việc Tổng thống Gerald Ford yêu cầu Quốc hội chấp thuận ngân khoản viện trợ 722 triệu cho VNCH ngày 10 tháng Tư 1975 rõ ràng chỉ là một hành động chiếu lệ nhằm tránh cho Hoa Kỳ khỏi bị mang tiếng là phản bội đồng minh. Chỉ một tuần trước ngày Sài-gòn thất thủ, Ford đã phát biểu quan điểm thật sự của ông rằng “cuộc chiến đã chấm dứt” và “đã đến lúc (Hoa Kỳ) phải nhìn về phía trước vào một chương trình cho tương lai để đoàn kết, để hàn gắn những vết thương của quốc gia và để phục hồi sức khỏe và lòng tự tin lạc quan của xứ sở.” [7]

Đối với dân tộc Việt Nam, một trong những bài học của chiến tranh là không những cần phải biết mình, biết địch mà cần phải biết cả bạn nữa. Qui luật chung trong bang giao quốc tế là lợi ích quốc gia luôn luôn được đặt trên nghĩa vụ đối với đồng minh. Đã hơn ba mươi năm sau chiến tranh, người Việt Nam hải ngoại nên chấm dứt ôm ấp niềm ai oán bị đồng minh phản bội để chú tâm vào vai trò và ảnh hưởng của mình trong tư cách công dân của những quốc gia sở tại, cũng như khả năng và cơ hội đóng góp quan trọng của mình cho tiến trình hiện đại hóa và dân chủ hóa Việt Nam.

Ở đây cũng nên nhận xét thêm là phong trào phản chiến trong xã hội Mỹ là một hiện tượng dễ hiểu. Không kể hành vi bị coi như “đâm sau lưng chiến sĩ” của nữ tài tử Jane Fonda hay những phản ứng quá trớn của thành phần “hippie” có tác dụng tiêu cực về văn hóa và xã hội, hầu hết những người chống chiến tranh đều là những người tốt, có lý tưởng, khác với những chính trị gia hoạt động cho quyền lợi của những nhóm tư bản tài phiệt chứ không hẳn vì lợi ích quốc gia hay lý tưởng tự do dân chủ. Càng ngày đa số thầm lặng càng nhận thấy chính phủ của họ đã sử dụng tài nguyên và nhân lực vào một cuộc chiến tranh không cần thiết và họ rất bất mãn đối với việc một cường quốc dùng sức mạnh của bom đạn để tấn công một dân tộc nhỏ yếu ở bên kia bờ biển Thái Bình Dương. Chính đa số thầm lặng này, không phải những nhóm phản chiến ồn ào từ năm 1965, mới thật sự có ảnh hưởng quyết định đến số phận của miền Nam Việt Nam. Tuy nhiên trách nhiệm là do những chính sách sai lầm của tất cả các chính quyền liên hệ tới hai cuộc chiến ở Đông Dương, từ Truman, Eisenhower, qua Kennedy tới Johnson và nhất là Nixon.

Đa số thầm lặng đã giúp cho Tổng thống Nixon thắng lợi vẻ vang trong cuộc bầu cử năm 1972, nhưng cũng chính đa số ấy, qua những hành động buộc tội của Quốc hội Mỹ, đã làm cho ông phải ra đi trong tủi nhục giữa nhiệm kỳ. Bài học quí giá cho những nhà lãnh đạo chính trị là sự tồn tại của họ tùy thuộc vào lòng tín nhiệm của nhân dân dưới bất kể chế độ chính trị nào. Quan niệm chính trị Á Đông ví dân như nước và lãnh đạo như thuyền. Chở thuyền là nước mà lật thuyền cũng là nước. Mục đích của bài này khi nhắc đến vai trò của đa số thầm lặng ở Hoa Kỳ trong thời chiến chính là để gợi ra những suy nghĩ về vai trò của đa số thầm lặng ở Việt Nam trong thời bình cũng như đa số thầm lặng trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài, hiện đang phản ứng linh hoạt trước những biến chuyển của bang giao quốc tế và chính trị quốc nội.

Việt Nam sau ngày thống nhất

Với chủ đích thảo luận về tương lai của Việt Nam ngày nay, bài này sẽ chỉ đề cập đến đời sống chính trị ở Việt Nam từ sau ngày đất nước thống nhất. Trong suốt hai mươi năm chiến tranh, có thể nói dứt khoát là ở miền Bắc không có một đa số thầm lặng như một thực thể bất mãn với chính quyền (trừ cơn khủng hoảng do Cải cách Ruộng đất gây ra trước đó khiến lãnh đạo Đảng phải nhận lỗi năm 1956). Với một hệ thống lãnh đạo chặt chẽ và phương pháp tuyên truyền khôn khéo về chính nghĩa chống đế quốc xâm lược và thống nhất lãnh thổ, Đảng Cộng sản đã lôi cuốn được sự đoàn kết nhất trí và ủng hộ tuyệt đối của toàn thể quân đội và nhân dân miền Bắc. Có thể nói rằng trong giai đoạn này, chính quyền và nhân dân miền Bắc là một. Nhưng từ sau khi chiến thắng và thống nhất đất nước, uy tín của Đảng và Nhà nước càng ngày càng giảm sút do những chính sách sai lầm trầm trọng về đối nội cũng như đối ngoại. Cho đến ngày nay thì uy tín đó đã mất hết trước mắt dân chúng ở cả hai miền và chỉ còn là vết tích đau thương của một dân tộc anh hùng đã bị chủ nghĩa chính trị và các cường quốc lôi cuốn vào một cuộc nội chiến và chiến tranh ủy nhiệm với những tổn thất quá to lớn về nhân mạng và tài sản. Những cố gắng duy trì uy tín và quyền lực bằng cách tiếp tục nêu cao thành tích “lãnh đạo tài tình” của Đảng qua cuộc “chiến tranh thần thánh” chỉ là những bám víu tuyệt vọng vào quá khứ, càng làm nổi bật những mâu thuẫn và sai lầm trong chính sách của Đảng đã đưa đến tình trạng suy thoái đạo đức và những tệ nạn xã hội nghiêm trọng chưa từng thấy trong lịch sử.

Ngay sau khi nhận sự đầu hàng của chính phủ đoản mệnh Dương Văn Minh, lãnh đạo miền Bắc đã bắt đầu thực thi chính sách “vắt chanh bỏ vỏ”, chỉ trong vòng sáu tháng đã hoàn tất việc giải tán Chính phủ Cách mạng Lâm thời và Mặt trận Giải phóng miền Nam để nắm trọn quyền kiểm soát đất nước dưới chế độ “xã hội chủ nghĩa”. Ngoài việc loại trừ lực lượng đồng minh quan trọng ở miền Nam trong thời gian chiến tranh, những hành động vơ vét tài sản công và tư cùng những biện pháp đối xử tàn nhẫn của nhà cầm quyền miền Bắc đối với mọi thành phần quân và dân miền Nam đã khiến cho toàn thể nhân dân miền Nam sinh lòng bất mãn và công phẫn. Tuy nhiên, trước sức mạnh của phe chiến thắng, nhất là sự kiểm soát nghiêm ngặt của hệ thống công an và các cơ quan nhà nước, phe thất trận không thể làm gì khác hơn là nhẫn nhục chịu đựng hoặc tìm đường bỏ trốn ra nước ngoài. Trong khi đó, quân đội và nhân dân miền Bắc khi có dịp vào Nam đã phải ngỡ ngàng trước đời sống sung túc và tự do của những đồng bào hay thân nhân mà họ ngỡ là cần được giải phóng và giúp đỡ. Khi đó họ mới nhận thấy rằng những thông tin của nhà nước về tình trạng nhân dân miền Nam bị đế quốc đàn áp và bóc lột “đến tận xương tủy” chỉ là những luận điệu tuyên truyền hoàn toàn trái với sự thật. Một số đã không ngần ngại nói lên những bất mãn của mình qua những bài viết hay tác phẩm về những mất mát quá to lớn của dân tộc trong một cuộc chiến huynh đệ tương tàn, một số khác đã phê phán chế độ và những người lãnh đạo rất nặng lời. Ngoài ra, chính sách sai lầm của Đảng Cộng sản sau ngày chiến thắng đã làm cho đất nước lâm vào tình trạng nghèo đói và tụt hậu cho đến hơn mười năm sau mới bắt đầu được cải thiện nhờ quyết định “đổi mới” và mở cửa giao thương với cộng đồng quốc tế. Hoạt động kinh tế thị trường và các chương trình viện trợ xóa đói giảm nghèo đã giúp cho cuộc sống vật chất của người dân được dễ chịu hơn. Ý thức và khát vọng về tự do dân chủ và công bằng xã hội có cơ hội được biểu lộ và lan rộng trong các tầng lớp nhân dân mặc dù còn chậm chạp ở các miền quê do sự hạn chế thông tin trong nước.

Những luồng tư tưởng và phương pháp mới về kinh tế, chính trị, giáo dục và văn học nghệ thuật được du nhập qua các nhà kinh doanh và đầu tư, các cơ quan quốc tế có văn phòng ở Việt Nam, các trường đại học và sinh viên du học, các chương trình trao đổi văn hóa, các tổ chức ngoài chính phủ, khách du lịch ngoại quốc và người Việt Nam ở nước ngoài về thăm quê hương. Đó là những động cơ thúc đẩy nhu cầu dân chủ hóa đến mức độ lãnh đạo Đảng cũng thấy cần phải đưa thêm mục tiêu “dân chủ” vào khẩu hiệu vẫn được nêu cao như một sứ mệnh của nhà nước: “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.” Nếu trong mười năm sau ngày thống nhất, nhân dân phải âm thầm chịu đựng thì từ giữa thập kỷ 1980 đến nay, tiếng nói của họ qua những phát ngôn viên không chính thức đã càng ngày càng nhiều hơn và mạnh dạn hơn. Trước nhu cầu phát triển toàn diện và hội nhập với cộng đồng thế giới, một số trí thức đã thẳng thắn đưa ra những đề nghị cải tổ cần thiết về hành chánh, giáo dục và chính trị. Trong sinh hoạt văn học, một số nhà văn đã dấn bước vào con đường tư duy độc lập và tự do sáng tạo. Họ đã can đảm vượt ra khỏi tình trạng nghèo nàn trì trệ của nền văn nghệ chỉ huy, “có sách mà không có tác phẩm,” và họ cũng không còn sợ bị “kỷ luật” như Nguyên Ngọc đã phất ngọn cờ “Đề dẫn” quá sớm vào năm 1979 để bị mất chức Bí thư Đảng đoàn Hội nhà văn. Tiếng nói và tác phẩm của họ phản ánh tâm trạng bất mãn của nhân dân và những vấn đề bức xúc của xã hội, vạch ra những hướng đi mới làm phong phú văn học nghệ thuật Việt Nam khả dĩ có những đóng góp giá trị vào gia tài văn hóa nhân loại.

Tuy nhiên, cánh cửa hé mở cho tự do tư tưởng và sáng tạo do những trao đổi thực tế của đổi mới và hội nhập đã sớm bị ngăn chặn dù không còn đóng kín lại được nữa. Vì quyết tâm “đổi mới chứ không đổi màu” và thường xuyên lo sợ “âm mưu diễn biến hòa bình” của những “thế lực thù địch”, Đảng và Nhà nước chỉ cho phép xì hơi an toàn trong những giới hạn nhất định. Hệ thống an ninh của chế độ cộng sản theo dõi và kiểm soát rất chặt chẽ mọi hoạt động của người dân. Khi khát vọng về tự do dân chủ trở thành những yêu cầu chính trị cụ thể và có sự xuất hiện của một số nhân vật bất đồng chính kiến thì bộ máy nhà nước lập tức thi hành các biện pháp đe dọa, bắt bớ và trừng phạt một cách tùy tiện, trái với luật lệ và hiến pháp. Dù sao chăng nữa, qua những hoạt động giao tiếp với thế giới bên ngoài, đặc biệt qua những phương tiện thông tin tức thời của điện thư và mạng lưới điện tử càng ngày càng phổ biến giữa trong và ngoài nước, những cuộc vận động cho một xã hội dân chủ trong đó người dân được hưởng mọi quyền tự do căn bản là một tiến trình không thể đảo ngược. Tiến trình này đang diễn ra mỗi ngày một nhiều hơn và có thể đột biến bất ngờ.

© 2006 talawas


[1]Napoleon I, Maxims (1804-1815).
[2]“Tôi hết sức day dứt về sự tiếp diễn nghiêm trọng tệ lãng phí, quan liêu và nhất là tệ tham nhũng trong bộ máy công quyền, gây nhức nhối bất bình trong xã hội, cản trở bước tiến của dân tộc và đe dọa sự tồn vong của chế độ ta… Với chức trách, thẩm quyền được giao mà không ngăn chặn, phát hiện được sớm những vụ nghiêm trọng, kéo dài, tôi xin nhận lỗi, nhận trách nhiệm trước quốc dân, trước Đảng và Quốc hội.” (Phan Văn Khải, Diễn văn từ chức đọc trước Quốc hội ngày 16 tháng 6, 2006).
[3]Richard M. Nixon, diễn văn ngày 3 tháng 11, 1969.
[4]William M. Hammond, United States Army in Vietnam – Public Affairs: The Military and the Media, 1968-1973 (Washington, D.C.: Center of Military History, 1996), tr. 157.
[5]Lê Xuân Khoa, Việt Nam 1945-1995: Chiến tranh, tị nạn và bài học lịch sử (Tiên Rồng xuất bản, 2004), tập I, tr. 531-534.
[6]Dẫn bởi Robert S. McNamara trong Argument Without End (New York: Public Affairs, 1999), tr. 144.
[7]Henry Kissinger, Years of Renewal (New York: Simon & Schuster, 1999), tr. 535.

 
© talawas 2026