Cuối tháng 9/2004, nhóm Saigon Times Group trình làng một ấn phẩm mới: tạp chí Thời báo Vi tính Sài Gòn theo hợp đồng mua bản quyền của tạp chí Computerworld.

Người viết, vốn có cảm tình và thỉnh thoảng có viết bài cho Thời báo Kinh tế Sài Gòn, khi đó cảm thấy cái tên Thời báo Vi tính nghe hơi ngồ ngộ. Bèn gửi cho toà soạn ý kiến của mình về thuật ngữ “vi tính”, ý kiến này sau đó đăng ở số 3, ngày 25/10/2004, với tiêu đề “Vi là nhỏ, còn tính là cái chi?”.

Ý kiến của người viết khi đó không khác nhiều lắm với quan điểm của anh Bùi Việt Bắc. Nhân đọc ý kiến của Anh Nguyễn, xin được trao đổi lại một chút như sau.

Anh Nguyễn có lẽ có lý khi cho rằng “vi tính” chuyển tải khá đầy đủ ý nghĩa của thuật ngữ “microcomputing”, nên không thể nói là dịch sai. Tuy nhiên, chỉ có thể khẳng định điều đó nếu như có cơ sở cho rằng thuật ngữ “vi tính, máy vi tính” trong tiếng Việt có ý nghĩa tương tự với microcomputing-microcomputer trong tiếng Anh. Vào thời điểm hiện tại, khi nói đến “máy vi tính” chúng ta lập tức liên tưởng đến “computer”, như vậy đó là hai từ tương đương, nghĩa là dịch đúng. Từ điển Anh-Việt của Viện ngôn ngữ học cũng xác nhận điều này. Nhưng trước khi máy PC ra đời thì trong vốn từ vựng của dân Việt chưa có từ “vi tính”. “Vi tính” té ra không phải là kết quả của quá trình dịch thuật, mà là một từ mới hoàn toàn, được sinh ra để phục vụ công tác dịch thuật. Cũng như nhiều thuật ngữ khác nữa, trong đó có “kim tướng học” mà anh Bùi Việt Bắc có đề cập. Thoạt tiên ai đó nghĩ ra thuật ngữ mới (thường là dùng từ Hán Việt, như cụ Đào Duy Anh vẫn làm, vì nó súc tích, và có vẻ bí ẩn. Nhân tiện, cụ Đào Duy Anh trong “Pháp Việt từ điển” của mình không dùng “kim tướng học” mà dùng “kim thuộc học” cho bộ môn nghiên cứu kim loại). Tiếp đó cần kiên trì giải thích cho đám độc giả tối tăm rằng thuật ngữ hết sức trong sáng đó có nghĩa là thế này, và tương đương với thuật ngữ kia trong tiếng nước ngoài (cứ nhớ lại lần đầu tiên cầm những quyển giáo trình dạy vi tính do mấy chuyên gia Việt Nam soạn mà hết cả hồn! Không hiểu một tý gì hết!). Dần dần thuật ngữ đó đi vào đời sống, sau đó vào từ điển, và trở thành từ tiếng Việt chính thức.

Như vậy vấn đề ở đây không phải là dịch sai, mà là tạo từ sai. “Vi tính” là cấu tạo nửa dơi nửa chuột, kiểu như lò vi sóng vậy. “Tính toán” trong chữ Hán là “toán”, có bộ Trúc bên trên và chữ “cụ” bên dưới, hàm ý: dụng cụ để tính toán bằng tre. Máy tính thoạt tiên được gọi là máy điện toán, để phân biệt với cái bàn tính bằng tre gỗ xưa kia. Gọi là “tiểu điện toán” để chỉ cái máy nhỏ xinh có lẽ chuẩn hơn chăng? Còn bản thân dân Trung Quốc hiện giờ gọi computer là máy điện não, để phân biệt với nhân não.

Nhưng, như chuyên gia ngôn ngữ học Trịnh Hữu Tuệ có nói, nếu người Việt cho rằng “máy vi tính” chính là cái máy đó, dùng vào việc đó, thì có nghĩa “máy vi tính” là từ Việt chuẩn để dịch từ “computer”, dù rằng thoạt tiên nó được tạo ra một cách không chuẩn lắm. Gọi là phá hỏng tiếng Việt như anh Bắc kết tội nghe chừng hơi nặng nề quá. Cũng như chữ “tướng” trong “kim tướng học”, khởi thuỷ có nghĩa là “nhìn” (chữ này gồm bộ Mộc và bộ Mục, hàm ý “nhìn chăm chú [vào gốc cây]”), sau này mới có thêm nghĩa “tướng mạo” là khuôn mặt, và còn có cách đọc khác là “tương” trong “tương đương, tương hỗ” đấy chứ.

© 2005 talawas