Nguyễn Hữu Năng
Trước hết, về cách xưng hô, theo khuôn phép truyền thống, chúng ta phải gọi nhau bằng “ông” vì tuổi tác ta cũng đã trên lục tuần cả rồi. Tuy nhiên trong lá thư này, tôi xin được gọi là “anh Thắng,” để được hồi tưởng lại cái thời đáng nhớ, khi chúng ta còn trẻ, đã sống với nhau bên cái chết, chia nhau cái no cái đói, niềm vui nỗi buồn, và cả đến những điều trăn trở, những tia hy vọng trong mịt mùng của những cánh rừng miền Ðông biên giới, ba mươi năm về trước.
Tôi đã định không viết thư này. Vì sau khi ra khỏi cuộc chiến, những người lính già, trong người còn âm ỉ nặng nề di chứng của cuộc chiến tranh cả về thể chất và tinh thần, lại còn phải lo bươn trải để “tự cứu mình” và gia đình trong cơn lốc thị trường, còn hơi sức đâu nghĩ ngợi đến những việc lớn, vốn thuộc trách nhiệm cao cả của người khác. Nhưng khi nghĩ lại, thấy thật có lỗi với đời, có tội với bao người đã nằm xuống, nếu chúng ta – những người may mắn được sống sót – cứ cố tình làm ngơ trước những điều ngang trái, ngược lại lương tâm của mỗi người. Vì vậy tôi quyết định viết thư này cho anh, ít ra cũng bày tỏ được nỗi niềm cảm thông với những người “không may” trong cuộc.
Thực tình tôi cũng biết láng máng về tình hình của cụ nhà – được nhiều người rất quan tâm, nhưng cũng chỉ là qua những lời đồn đại, qua bạn bè mà thôi; còn thông tin chính thức thì tuyệt nhiên không có. Thế mà họ vẫn bảo với người dân chúng tôi: phải “biết”, phải “bàn”, phải “làm”, phải “kiểm tra” thì thật là huyễn hoặc. Trong thời đại bùng nổ thông tin của nhân loại, nhân quyền được coi trọng của thế kỷ thứ 21 này mà ở ta còn có những điều vô lý như vậy thì buộc những người lính già chúng tôi phải đau xót tự hỏi: Làm cuộc chiến tranh hai mươi năm ròng, với biết bao xương máu của nhân dân, để được cái xã hội này đây ư?
Hình ảnh về một vị lãnh đạo mà ngày ấy thanh niên chúng tôi từng mến mộ đến nay bị nhiễu loạn đi nhiều. Vì không có những tin tức tin cậy để hiểu cho đúng nên suy nghĩ của tôi có thể bị lệch lạc, lỗi thời. Mong anh bỏ qua. Ðiều kiện nó thế, ta phải chịu.
Tôi đến đám tang cụ, tình thực do lòng kính trọng vốn có. Hơn nữa, nhân cơ hội này, sau mấy chục năm ly biệt, tôi hy vọng có thể gặp lại được anh và bạn hữu ngày xưa – cùng đến viếng, những người đã để lại trong tôi những ấn tượng không thể nào quên được trong suốt cuộc đời, những anh Phúc, anh Nam, anh Lan, anh Bôi, anh Năm Hà, anh Tư Tấn, cậu Chỉnh, cậu Quang, Út Ðịnh, Hồng Liên…, và nhiều anh chị em khác, mà hình như đã có người nằm xuống trên đất Campuchia trong cuộc chiến tranh sau này?
Có thể trong lúc tang gia bối rối, anh chưa biết rõ được những diễn biến cụ thể của đám tang. Với tư cách công dân, hơn nữa với nhiệt huyết và sự trung thực của người lính, tôi xin kể lại sự việc một cách khách quan với những cảm xúc của mình để anh hay:
Tôi thật quá đỗi ngạc nhiên khi vào khu vực tang lễ: Cớ sao họ chỉ kêu cụ là “Ông Trần Ðộ” mà trước đây, cuối những năm 60, với cương vị Phó chính ủy Quân giải phóng Miền Nam, cụ đã mang hàm cấp tướng. Họ đã lén lấy quân hàm của cụ từ khi nào vậy? Sao họ lại dám xóa bỏ những chữ “thương tiếc” trên các tấm băng đen ở những vòng hoa của người đi viếng? Họ ngăn cấm đến cả tình cảm của con người nữa đây! Nhất là đối với người đã mất? Quả là việc làm của một tổ chức thất nhân tâm, tồi tệ đến thảm hại.
Rất đông các vị cao tuổi với vẻ bất bình đứng thành nhiều nhóm trong sân nhà tang lễ, họ đều như đang bực tức bàn luận những điều gì hệ trọng. Các cụ lại có ánh mắt nghi ngờ và im bặt mỗi khi tôi đến gần với ý định đi tìm bạn cũ. Các cụ đề phòng! Mà cũng phải, quả có nhiều người lảng vảng cũng như muốn tìm ai. Mà sao lại có lắm người chụp ảnh đến thế trong một đám tang? Tôi cảm thấy cũng phải đề phòng, tránh đến gần những đám đông, khỏi làm phiền họ và chú ý để không bị ghi hình…
Các đoàn đến viếng đã đăng ký và lần lượt xếp hàng vào nhà tang lễ. Vì đi một mình nên tôi cứ loanh quanh mãi ngoài sân, không dám đi nhập vào bất cứ một đoàn nào – như thường làm ở những đám tang khác – để vào viếng, vì sợ nhỡ ra nhân viên an ninh vốn rất tinh tường nghi ngờ mà ách lại và “mời” vào phòng bảo vệ để “hỏi thăm tư cách” thì cũng thật rầy rà. Nhưng bằng bất kỳ giá nào, tôi cũng sẽ phải vào viếng bằng được để gặp lại cụ, để chia tay với một nhà lãnh đạo, một người thầy của thế hệ chúng tôi trong suốt thời kỳ gian khổ trong những cánh rừng bạt ngàn phía nam Tổ quốc.
Các đoàn đã vào viếng hết, cuối cùng đến Ban tổ chức vào viếng. Rồi chuẩn bị phần truy điệu. Mọi người đều từ ngoài sân kéo cả vào nhà tang lễ, không phân biệt từng đoàn. Tôi cũng theo vào. Không thấy tiếng khóc, chỉ thấy không khí vô cùng ngột ngạt như tiết trời trước cơn giông bão. Người người đỏ mắt, có lẽ không phải chỉ vì thương tiếc và vĩnh biệt. Rồi lời điếu. Với xúc cảm rất đặc biệt, chưa từng thấy trong một đám tang, tôi không thể nào lắng nghe bài kể lể của Ban tổ chức do một cán bộ cao cấp của đảng và Quốc hội đọc. Tôi mơ màng, hình dung như thấy cụ hồi nào trong Bộ chỉ huy Miền, đã từng cho gọi anh – con trai đầu của cụ – vào chiến trường tham gia chiến đấu, sống bên bom đạn, giữa cái sốt rét rừng đến tím tái thịt da như những người lính khác. Tôi như thấy lại niềm vui, những nỗi trăn trở mỗi khi được nghe những tin tức hiếm hoi, những câu chuyện nội bộ mà cụ mang về kể lại cho anh em trong đơn vị, sau mỗi lần lặn lội ra Bắc nắm tình hình, gặp Trung ương…
Tôi để ý, nhưng chưa nhận ra được anh đứng chỗ nào trong số những người thân trước linh cữu. Ba mươi năm rồi còn gì! Liệu có nhận ra được không? Tôi mường tượng ra anh khi xưa trong chiếc lán lồ ô, lợp lá trung quân giữa rừng già, với bộ quân phục nửa vời, đang mải miết làm việc, nghiên cứu bên đống tài liệu của ta, của đối phương, bên những máy móc, điện đài cần sửa chữa gấp từ mặt trận gửi về. Hoặc thấy anh hệt như một người Miên, cởi trần, đen đúa, gày nhom, đánh độc một cái xà lỏn, với chiếc khăn rằn quấn trên đầu cùng anh em chúng tôi vác rựa len lỏi trong rừng đi đẵn cây đem về dựng xưởng, làm nhà hoặc đi phát rẫy, bẫy thú rừng, chém cá kiếm cái ăn…
Anh Thắng ơi, còn nhớ những ngày với cơn sốt rừng liên miên không dứt, ta phải đi nằm Viện K2 , Lộc Ninh không? Có lần sau khi cắt cơn sốt, anh rủ tôi đi dạo. Ði loanh quanh thế nào, ta lại đến khu nghĩa địa mênh mông phía sau Viện, và tìm thấy mộ anh Minh. Chiều ấy thật buồn! Có buổi, tôi dẫn anh đến thăm một chú em sinh viên Khoa Ðịa chất, còn ít tuổi, bệnh nặng nên được nằm riêng một mình trong chiếc lán có hầm âm, nửa nổi nửa ngầm nơi cuối Viện. Cậu ấy tên là Lũy, bị sốt rét biến chứng xuất huyết, mồm miệng lúc nào cũng đỏ máu, chốc chốc lại phải nhổ. Nó biết mình sắp phải ra đi và thèm khát ghê gớm một chút tin tức gia đình. Và cũng biết rằng sẽ không bao giờ được nhìn thấy mặt – dù chỉ một lần – đứa con đầu mới sinh khi ra trận. Lũy vẫn rất tỉnh táo nói chuyện, nhắn gửi và mời ép mình phải ăn bằng được mấy cái bánh, mấy gói mì đặt ngay trên đầu giường mốc meo, là những thứ quà hiếm mà chỉ những người sắp chết mới được hưởng. Lúc ấy ta đã phải nén ghìm nước mắt.
Mắt tôi bỗng rơm rớm. Trong tôi chợt thoáng qua ý nghĩ về sự sống, cái chết, về cuộc đời… Tôi đang khóc bù cho chuyện hôm qua hay thương xót cho sự việc ngày hôm nay? Miên man tôi nghĩ. Trên đời này có biết bao điều khiến người ta phải suy ngẫm để hiểu ra lẽ phải, để phục, để khinh, để hành động…
Tôi như chợt tỉnh. Tiếng xì xào khắp nơi. Bài điếu văn đang đến đoạn cuối: Người ta đang nói đến “sai lầm”, “khuyết điểm” của cụ. Tại sao thế nhỉ? Báo chí, các phương tiện thông tin khác có bao giờ nói đến chuyện ấy đâu. Tại sao người ta không dám cho dân biết? Họ sợ cái gì? Mà bây giờ họ lại đem kể điều này ra trước công chúng, trước linh cữu người đã mất? Thật kỳ quái. Mà cũng thật hèn hạ.
Công chúng như không thể kìm nén hơn được nữa và bật lên vỗ tay ầm ầm khi anh thay mặt gia đình tuyên bố không chấp nhận bài điếu văn của Ban tổ chức. Tiếng vỗ tay nghe rất lạ, không bình thường, như giận dữ, dồn dập, rền vang, ngắt quãng rồi lại tiếp tục… Tiếng vang rền hình như còn được hòa với tiếng vọng từ những nơi xa xăm, dường như không muốn dứt…
Trong không khí hừng hực, một cụ già đứng giữa đám đông chỉ tay lên phía tường trước mặt hét to: Chúng tôi phản đối Ban tổ chức! Tại sao các người lại bỏ chữ “vô cùng thương tiếc” trên (tường – thường để sẵn) kia? Các người là cái giống gì? Các người còn nhân tính nữa không? Tiếng hưởng ứng rầm rầm. Những người đứng bên phải khuyên giải: Nói làm gì cho phí hơi với cái lũ tay chân ấy!
Qua gần hết cuộc đời với cuộc chiến tranh dai dẳng, tôi không hề mê tín, nhưng tôi tin ở điềm trời. Cũng như tôi đã tin ở những quy luật xã hội, quy luật cuộc đời, nó diễn biến đôi khi như một hiện tượng tâm linh, như một lời tiên tri. Mọi việc đều có nhân quả, có điềm báo trước. Ðây là điềm gở. Sự đời phải sòng phẳng. Cái xấu xa, độc ác sẽ phải trả giá, phải tàn lụi. Muôn đời vẫn thế.
Trong khi cám ơn và nói đôi lời với những người đến viếng, anh có kể rằng cụ thân sinh luôn nhắc nhở con cháu phải luôn sống cho ra “người tử tế”. Tôi nhớ mãi câu này. Chúng ta, thế hệ những người khi còn trẻ, trong cuộc chiến tranh ác liệt đã từng đọc sách của cụ, nghe cụ giảng giải, đã hiểu đúng thế nào là dân tộc, là con người, là tình thương, là yêu nước… nên chúng ta ít nhiều đã có phần “tử tế” với nhau, với xã hội. Tôi nghĩ rằng điều đó bắt nguồn từ truyền thống nhân nghĩa, truyền thống bất khuất của ông cha chúng ta qua hàng ngàn năm tồn tại. Và chính cái phần cốt lõi ấy đã tạo nên sức mạnh thực sự của dân tộc ta, chứ không phải là cái gì khác.
Những thời thiếu nó là những thời kỳ bất ổn, chẳng lành!
Rồi tang lễ cũng tiếp tục. Tiếng loa thông báo mời gia đình cụ đi viếng lần cuối. Thật lạ: Hầu như mọi người có mặt trong nhà tang lễ, bất kể đoàn thể nào, dù đã viếng rồi, cũng chuyển dịch dần thành một khối, lặng lẽ xếp hàng lần lượt đi vòng quanh linh cữu thêm một lần nữa để tiễn biệt cụ.
Ôi, tất cả đều là gia đình cụ đấy ư, thưa cụ?
Như ước nguyện, tôi không với tư cách chính thức gì, nhưng lại được hòa vào đoàn người tình nghĩa ấy và thấy mình như cùng với các bạn bè xưa ở Sóc Tà Thiết, ở Sa Mát, Thiện ngôn, ở rừng Mi Mốt… đến bên linh cữu. Tôi dừng hơi lâu bên người, cố ghi lại hình ảnh cuối cùng. Thì thầm tôi nói: Xin cụ cứ yên nghỉ, lớp lớp người sau sẽ không thể nào quên và không bao giờ để uổng phí công sức của người.
Trong khi dòng người vẫn tiếp tục đi quanh linh cữu, những người đã viếng rồi đứng thành từng nhóm rì rầm bàn tán. Người đi lại hơi lộn xộn. Trong đám đông, tôi chợt nhận ra anh. Ðúng là anh rồi, đang đi về phía tôi. Mừng quá. Tôi bước nhanh ra chặn ngay anh lại: Thắng ơi, Năng đây, Năng Thông tin Miền đông đây, có nhớ không? Một thoáng ngỡ ngàng rồi đột ngột anh ôm choàng lấy tôi, nghẹn ngào: “Trời ơi! Anh Năng, còn sống à?… Còn nhớ những ngày trong (căn) cứ, những ngày ngoài rẫy không?”
Ôi, mỗi kỷ niệm là một quãng đời. Anh còn nhận được ra tôi! Thật không ngờ. Xúc động thì nói được bao nhiêu, hình như tôi chỉ nói: “Tôi đến chia buồn với gia đình. Mọi việc rồi sẽ sáng tỏ. Lịch sử vốn công minh…” Sau đó anh có giới thiệu tôi – là đồng đội cũ – với một người thân đứng bên cạnh, bà ấy rất cảm động.
Mọi việc của đám tang cuốn hút.
Có bao giờ tôi quên được cảm xúc khi chúng ta nhận ra nhau, ôm nhau thắm thiết, trước hàng trăm cặp mắt suy tư rưng rưng đỏ ngày hôm ấy? Mấy hôm sau, khi nghe kể lại, bạn bè dọa: Ông đã ôm ông Thắng trong ống kính của Ban tổ chức rồi, cứ liệu hồn! Tôi bảo: Cây ngay đâu sợ chết đứng? Họ cười: Không sợ nhưng vẫn chết! Ông không trông thấy những “cây ngay” của ông nằm trong bãi gỗ lậu à? Thời buổi này, lâm tặc thiếu gì! Chúng cậy luật rừng. Cây càng ngay, chúng càng khoái đẵn, mà đại thụ lại càng hay!
Tôi thiết nghĩ: Ðến như cụ, một đời chinh chiến, gian khó, hy sinh không quản ngại, danh lợi chẳng màng, một tấm gương của thế hệ chúng tôi mà cuối đời còn bị đối xử tệ bạc như vậy, thử hỏi còn trời đất nào? Họ có còn coi ai ra gì không?
Vì sức khỏe, tôi không đi tiễn thêm được. Xin cụ thứ lỗi. Nghe nói sau khi hỏa táng, cụ được đưa về an nghỉ nơi quê nhà tại Thái Bình. Vâng, cũng rất phải thôi. Lăng cao mộ rộng phỏng có ích gì, có khi chỉ thêm tủi cho người nằm dưới mộ. Các vĩ nhân bậc nhất trong lịch sử nào có lăng tẩm gì đâu, mà vẫn được dân tộc ta muôn đời ghi sâu công đức? Mà cụ đâu phải chỉ là người của Thái Bình? Quê hương cụ là đất nước của chúng ta. Người vẫn còn mãi trong mỗi chúng tôi và những thế hệ mai sau.
Do điều kiện cuộc sống, tôi chắc khó có điều kiện về thăm quê anh được. Khi nào về, xin anh nhớ thắp cho chúng tôi nén hương trước mộ cụ và khấn giùm hộ rằng: Chúng tôi nguyện mãi mãi sẽ sống là người tử tế như truyền thống của ông cha và như lời cụ dạy. Thế có phải không, anh Thắng – thủ trưởng cũ rất đỗi thân thương của những người lính già chúng tôi trong cánh rừng biên giới thuở nào?
Kính chúc anh và gia đình luôn mạnh khỏe và bình an.
Hà Nội, ngày 18 tháng 9 năm 2002
Người đồng đội
© 2005 talawas