Cách Phạm Xuân Nguyên học Tố Hữu và Trần Dần

Ðọc các bài Câu chuyện dịch thơ – Trò chuyện cùng nhà thơ Tố Hữu và Ðể hình dung Trần Dần của Phạm Xuân Nguyên (PXN), tôi có vài nhận xét, xin trình cùng quý vị độc giả.

Gần đây, sau khi có người cho là PXN viết lách theo kiểu “máng nào cũng xơi” trong hai bài viết về hai nhà thơ, PXN giải thích: “Tố Hữu và Trần Dần có liên quan nhau, đặc biệt với tư cách những người trong cuộc của vụ Nhân Văn – Giai Phẩm. Những ý kiến nói lại tôi dường như muốn tôi phải tỏ thái độ, phải đứng về một phía trong chuyện này.”

PXN cho rằng ông không đứng về một phía nào cả. Tôi không tin. Theo cái nhìn chủ quan của tôi, tôi thấy ông đứng về cả hai phía, mỗi phía ông đứng một cách khác nhau với một mục đích khác nhau. Ngay cả thời điểm đứng khác nhau có lẽ cũng nói lên được ít nhiều cái khác biệt: PXN đi thăm Tố Hữu lúc thi quan còn sống, mà PXN lại đi thăm Trần Dần lúc nhà thơ khốn khổ đã nhắm mắt. “Ngày đưa tang ông tôi mới gặp ông. Muộn rồi.” Thiệt là muộn!

Nói đến chuyện đi thăm nhà thơ đã nhắm mắt, thình lình tôi nhớ tới cái đám tang Bùi Giáng với cảnh văn nhân nghệ sĩ thắp nhang tấp nập. Ngày Bùi Giáng còn sống, lang thang đói rách đầu đường xó chợ, thì chẳng mấy ai ngó ngàng gì tới, thậm chí thấy ông từ xa là đã loay hoay tìm cách tránh đi cho khỏi bị làm phiền. Kịp tới lúc nhà thơ ngã ra chết, thì nườm nượp người không biết từ đâu kéo tới hí hoáy ghi vô sổ tang toàn lời lời châu ngọc hàng hàng gấm thêu. Tôi nhớ hôm đó cả những kẻ vốn chẳng ưa gì thơ Bùi Giáng cũng nhào vô tán phét lung tung. Hôm di quan, tôi rủi ro đứng gần một ông có cái miệng oang oang, không ngớt khoe với mấy người chung quanh là mình yêu thơ Bùi Giáng lắm, rồi ra sức bàn về một câu thơ tâm đắc của…Tuệ Sĩ. Khổ quá!

Nhưng sau đám tang Bùi Giáng, ngoài vài cảnh giễu dở như vậy, tôi thấy chưa có ai đem lời mình ghi trong sổ tang Bùi Giáng ra mà xuất bản cả. Nay lại thấy PXN đem mấy câu ghi trong sổ tang Trần Dần ra công bố. Thiệt là chuyện hi hữu. PXN ghi rằng:

Tôi học nơi ông một cách Sống

Tôi sống nơi ông một dòng Thơ

Tôi thờ nơi ông một Con Người

(Lời ghi sổ tang)

Muộn thiệt! Ðợi Trần Dần chết rồi mới tới đám tang mà “học nơi ông”, “sống nơi ông”, “thờ nơi ông”!

Ðọc bài Câu chuyện dịch thơ – Trò chuyện cùng nhà thơ Tố Hữu của PXN viết hồi tháng 5.1996, đăng trên tạp chí Văn Học Nước Ngoài số 3.1996, qua đó tôi thấy PXN đứng về phía Tố Hữu rất khéo. Xin trích lại đôi chỗ để thấy cái lối PXN tới thăm Tố Hữu và học nơi Tố Hữu như thế nào.

“Tôi bước vào nhà ông sáng 30.4.1996. Nắng rực rỡ phố phường Hà Nội cái ngày lịch sử đó.” (tr. 215) PXN tới thăm Tố Hữu đúng sáng ngày 30.4.1996, đúng “cái ngày lịch sử đó”. Thiệt là khéo chọn ngày. (Mấy năm gần đây ở thành phố HCM có cái mốt bạn trai tới thăm bạn gái nhằm ngày Valentine, vừa thấy anh chàng lấp ló ở cổng là cô nàng đã biết rõ cái “thông điệp” rồi!)

Trước khi gặp Tố Hữu, PXN cho thấy mình là một nhà phê bình có chủ kiến: “Câu chuyện tự nhiên bắt vào bài thơ của Paul Verlaine mà ông vừa cho đăng trên báo Văn Nghệ. Dọc đường đi tôi có chia sẻ với anh Tôn cảm giác không “sướng” lắm khi đọc bản dịch này của Tố Hữu, hình như là ông dịch nó không đúng “tạng” của mình.” (tr.215)

Nhưng rồi ngay khi nghe Tố Hữu đọc bản dịch ấy, cái chủ kiến của PXN tự nhiên biến mất: “Quả thật, nghe Tố Hữu đọc chúng tôi như bị mê đi trong nhạc điệu của bài thơ bằng cả hai thứ tiếng.” (tr. 215) Rồi PXN thú nhận: “Tôi đã thử dịch bốn câu trên đây… Nhưng rồi tôi bỏ dở vì cảm thấy mình bất lực trước những câu thơ rất đẹp, rất Pháp đó.” (tr. 216)

Rồi PXN hoàn toàn bị Tố Hữu chinh phục: “Và ông đọc lại bài thơ một lần nữa. Giọng đọc tiếng Pháp tiếng Việt của ông như muốn truyền hết tiếng nức nở mùa thu của Paul Verlaine sang cho người nghe. Khi ông dứt lời, nhà nghiên cứu văn học bên tôi cũng phải thú nhận là được nghe đọc trực tiếp thế này anh mới cảm hết cái hay của nguyên tác và cái lý của bản dịch.” (tr. 216)

Ðoạn này cho thấy cái kiểu thẩm định văn học lạ đời của PXN. Ðọc bài thơ dịch in trên giấy thì PXN thấy không “sướng”, lại còn dám nói nó không đúng “tạng” của dịch giả (làm sao PXN biết được “tạng” của Tố Hữu?). Nhưng khi nghe Tố Hữu đọc xong, thì cái không “sướng” thình lình biến thành cái “sướng”, cái không đúng “tạng” thình lình thành ra cái không chỉ đúng “tạng” dịch giả mà còn đúng cả cái “tạng” của người nghe nữa!

(Xin mở ngoặc đơn ở đây. Các nhà thơ và các nhà dịch thơ nên rút kinh nghiệm ở chỗ này. Khi gặp các nhà phê bình văn học không sính đọc, chỉ sính nghe, nhớ đừng trình bản văn cho họ đọc, mà nhớ phải luyện cách diễn ngâm sao cho nức nở mùi mẫn, thì tác phẩm sẽ được họ thưởng thức tới nơi tới chốn!)

Thoạt đầu, trên đường tới yết kiến Tố Hữu, PXN cho rằng bản dịch thơ Verlaine của Tố Hữu là không “sướng” lắm, là không đúng “tạng” của dịch giả. Sau khi nghe Tố Hữu đọc bản dịch, PXN lại lẳng lặng nghe lời dạy của Tố Hữu: “Dịch thơ, trước hết phải chọn được bài hay và bài hay đó phải hợp với mình, với cái “tạng” của mình”.(tr. 216) Nghe mà giựt mình. Cứ như Tố Hữu đi guốc trong bụng PXN. Vậy là từ đó PXN thấy bản dịch thiệt là đúng “tạng” của Tố Hữu!

Học như vậy mới thiệt đúng là học! Học là để sửa mình. Trước khi học thì có cái chủ kiến của mình, sau khi học thì mới biết cái chủ kiến đó là sai, bèn sứa lại cho đúng. PXN đã học Tố Hữu theo cách đó.

Buổi học của PXN bắt đầu từ bản dịch bài thơ Chanson d’automne của Verlaine và kết thúc bằng bản dịch bài thơ Du poète à son parti của Aragon. Xong buổi học, PXN ra về với cõi lòng đầy ánh sáng: “Trong tôi vẳng lên giai điệu nhạc “Ðảng đã cho tôi sáng mắt sáng lòng”… Bóng trưa đã vào khu vườn nhà thơ. Cách hai mươi mốt năm trước, cái buổi trưa của ngày này đã reo lên trong thơ ông niềm vui chiến thắng vĩ đại – “Ôi buổi trưa nay tuyệt trần nắng đẹp. Bác Hồ ơi, toàn thắng về ta”. (tr. 218)

Rồi PXN hãnh diện khoe ở đoạn kết bài viết cái sự được Tố Hữu cho phép gọi là “chú”, mà cái sự này đâu cần phải vác ra khoe trong một bài tiểu luận văn học: “Khi biết bố tôi còn nếu còn sống năm nay đã lên lão tám mươi, ông bảo tôi: Anh gọi tôi là chú thôi, tôi kém ông cụ anh bốn tuổi cơ mà.” (tr. 218)

Học vậy mới là học. Học về chuyện dịch thơ mà được sáng cả lòng, lại còn được thi quan cho phép gọi bằng “chú”. Chớ PXN học được gì nơi Trần Dần? “Tôi học nơi ông một cách Sống”. Lạ chưa? Khi Trần Dần còn sống, thì PXN lại tới thăm Tố Hữu để học. Ðể tới khi Trần Dần chết, thì PXN mới kêu lên: “Ngày đưa tang ông tôi mới gặp ông. Muộn rồi.” Rồi giở sổ tang ra ghi mấy dòng hoa mỹ. Rồi đem đăng lại mấy dòng đó trên báo. Học cái gì? Cả một bài viết về Trần Dần, PXN chỉ nói rõ về một điều cần học nơi thơ Trần Dần: “Người đọc có thể học được ở đây cách dùng từ chính xác và biết được cách nói cách gọi các lối làm thực phẩm, và nói chung, cách nói cách gọi đúng sự vật, sự việc.” Nghe cứ ngờ ngợ như Trần Dần làm thơ để dạy nấu ăn!

Thiệt là đúng như PXN tự nhận xét: “Hai bài viết của tôi về Tố Hữu và Trần Dần là hai bài khác nhau, riêng biệt, viết ở hai thời điểm khác nhau, nhằm hai mục đích khác nhau, nhưng cùng nhìn hai ông ở sự đóng góp cho thơ.”

Hai thời điểm khác nhau, vì bài trước lấy cảm hứng từ ngày 30.4.1996 để viết cho một thi quan còn sống, còn bài sau thì viết ngày “9 Chạp Ðinh Sửu 1997” để nhớ lại một nhà thơ khốn khổ đã chết. PXN cùng nhìn hai ông ở sự đóng góp cho thơ, nhưng thơ người này thì làm PXN “sáng mắt sáng lòng”, còn thơ người kia thì dạy người đọc “cách dùng từ chính xác và biết được cách nói cách gọi các lối làm thực phẩm, và nói chung, cách nói cách gọi đúng sự vật, sự việc.” Chỉ có vậy!

Và hai mục đích khác nhau? Hai mục đích gì khác nhau? Có lẽ không ai biết được đích xác, ngoài chính PXN.