1. Người Việt có thói quen viết : “Với tư cách một độc giả, tôi xin…” để mở đầu một lá thư góp ý gửi cho ban biên tập của một cơ quan truyền thông. Câu hỏi là: thế nào là ” tư cách độc giả”? Tư cách độc giả khác với tư cách một tác giả, thí dụ như một nhà phê bình, ở chỗ nào?
2. Theo dõi những cuộc “thảo luận văn học” khá gay cấn vừa xảy ra, tôi nảy ra ý tưởng đặt lại vấn đề “tư cách”. May ra, nó mang lại ích lợi chung cho mọi người chăng?
3. Nhưng trước hết, thế nào là “tư cách” của một người nói chung? Theo thiển ý, và một cách giản dị, “tư cách” (một người) là mức độ hiểu biết về trách nhiệm và quyền lợi của mình trước tập thể hay xã hội, cũng như mức độ “dấn thân” của người đó để tranh đấu cho quyền lợi của mình cũng như của những người “đồng hội đồng thuyền”. Nói một cách khác, người có tư cách là người biết chu toàn bổn phận của mình.
4. Một độc giả, dĩ nhiên, ngoài tư cách làm người còn có thêm “tư cách độc giả”. Tức là còn có thêm một số bổn phận và quyền lợi đặc biệt của một người đọc. Bổn phận chính yếu của một độc giả, theo tôi, có thể là sự cẩn trọng trong lúc đọc một bản văn, không đọc một cách quấy quá cho xong, rồi huyênh hoang là “đã đọc kỹ” một tác phẩm nào đó. Cũng như, không đọc với một thiển kiến, hoặc tệ hơn, đọc với chủ định là để tìm ra những “sai trái” của tác giả, để chê bai, ra vẻ “ta đây”…Chỉ bấy nhiêu thôi cũng đủ thấy làm “độc giả” cũng không phải là dễ dàng…nhất là chắc chắn có không ít độc giả có thiện chí nhưng thiếu “huấn luyện” để có thể trở thành một độc giả “lý tưởng”…mà các tác giả hằng mong ước…
5. Ngược lại, độc giả cũng có những quyền lợi đặc biệt, nhất là quyền được “chủ quan”. Nói rõ hơn, độc giả cần phải “chủ quan” trong ý kiến của mình khi đọc một tác phẩm, hay bất cứ một bài viết nào đó. Ý kiến “chủ quan” rất cần thiết để tác giả có thể phản ảnh được tác động của tác phẩm (hay bài viết) của mình. Nó là thước đo DUY NHẤT cho mọi sáng tác phẩm. Ý kiến của độc giả còn có tính cách chung cuộc, không khác chi vai trò của các bồi thẩm (jurors) trong những phiên toà hình sự tại những nước dân chủ văn minh. Các bồi thẩm chỉ được dùng “lương tâm” và sự suy xét của một người “bình thường”, hoàn toàn không bị lung lạc bởi những ý kiến, lời bàn của bất cứ ai. “Kiến thức” không những không cần thiết (trong việc này), mà trái lại còn sai lạc “chính kiến”. (Trong thời gian xử án, các bồi thẩm không được nói chuyện với bất cứ ai ngoài bồi thẩm đoàn về vụ án; ngay cả việc đọc báo cũng bị cấm.) Tất cả những “điều kiện” đó chỉ để hỗ trợ cho sự phán xét của các bồi thẩm đước công minh. Vai trò của các luật sư hay ngay cả chánh án chỉ có tính cách phụ thuộc…
6. Ngược lại, vai trò của những phê bình gia lại giống như những chánh án. Người phê bình (không phải là phê phán, đó là đặc quyền và bổn phận của độc giả) là người đưa ra những dự kiến khách quan (thí dụ như những đạo luật) và giải thích những dự kiến đó cho độc giả hiểu rõ vấn đề. Tuyệt đối một phê bình gia không đưa ra những ý kiến chủ quan. Tệ hơn nữa là những ý kiến không làm sáng tỏ thêm một điều gì, mà chỉ che mờ “sự thật”. Cũng dùng sự so sánh ở trên, một nhà phê bình (không phải là “nhà phê phán”) không phải là một trạng sư, hay công tố viên. Dù sao, một tác giả, trừ một vài trường hợp rất đặc biệt, cũng không (chưa) là một “bị cáo”.
7. Ai cũng thấy rằng một nhà bình luận có tư cách cũng cần phải hiểu thấu đáo vấn đề (thì mới có khả năng làm bổn phận dẫn giải cho độc giả những vấn đề chuyên môn của văn học hay triết học chứ).
8. Nói như thế, chắc ít ai chối cãi được rằng đa số những bài tranh luận vừa qua không đạt được tiêu chuẩn của bình luận. Nhiều người (có hay không tự nhận là có tư cách của một nhà bình luận) đã không hiểu rõ được “bổn phận” của mình (thí dụ, thu thập đủ kiến thức và dự kiến về vấn đề được thảo luận), nói chi đến thực thi trách nhiệm của mình. Ấy là chưa nói đến những sự thiên vị khó qua mắt được độc giả.
9. Sau cùng, không hiểu là tôi có thiên vị về phía độc giả (mà tôi là một) hay không, nhưng tôi có nhận xét là độc giả Talawas, qua những lá thư độc giả (có thể là đã qua một sự gạn lọc nào đó của ban biên tập) đều chứng tỏ trình độ (tư cách) khá cao. Ngược lại, nhiều “tác giả” đã không thèm dấu diếm sự “xem thường độc giả” của mình.

Viết thêm:

– Vừa đọc thêm vài phái “phê bình” tôi càng có cảm tưởng vấn đề “tư cách” càng trở nên “cấp tính”. Có cần phải “chứng minh” không nhỉ?

– Một “tác giả” đã dùng nguyên một đoạn “thư độc giả ” của tôi, nói về “phê bình…bình dân” để mỉa mai “đối thủ” của mình, mà không cần tìm hiểu đoạn đó nói gì. (Có dịp, tôi xin được giải thích quan niệm “phê bình…bình dân ” của tôi).