“Cọp dê” và “coi hát cọp” không có họ hàng với nhau.

Thời thuộc địa bọn học sinh phiên âm từ “copier” thành “cọp dê” hoặc thành “cọp pi / cóp pi” để dùng chung cho động từ “copier” và danh từ “copie”. Trong giờ viết chính tả (hay viết “dictée”) nếu thằng bạn ngồi bên cạnh có liếc mắt nhìn trộm thì bạn có thể giơ tay lên mét thầy “thưa thầy trò X cọp dê em”, chứ không bao giờ nói “thưa thầy trò X cọp em” hay “thưa thầy trò X coi cọp em”. Do vậy tôi thiển nghĩ “cọp dê” là một từ “người dưng” không “ăn nhậu” với từ “coi hát cọp”. Ðó là theo kinh nghiệm bản thân.

Nếu muốn trích dẫn văn học thì có thể kể truyện ngắn Hát bội giữa rừng trong tập Hương rừng Cà Mau của nhà văn Sơn Nam (tr. 117-123, nxb?). Ðại khái thì vùng đất Cà Mau thời khai hoang có nhiều cọp và cá sấu, ban đêm cọp thường vào làng quấy nhiễu. Một hôm có một gánh hát bội về dựng rạp giữa rừng “hát cho bà con xem chơi”. Có người tò mò (trích dẫn):

“Hỏi:

– Hát ban ngày hay ban đêm?

Ông kỳ lão nói:

– Hát ban đêm mới vui chớ, ban ngày để làm công việc đồng áng.

Có người cật vấn về vụ cọp ăn thịt người, ông kỳ lão nói:

– Bà con đừng lo. Cứ đốn tràm về đây, nhiều chừng nào tốt chừng nấy. Phen nầy, mình mời cọp và sấu tới coi hát với mình cho vui luôn thể.”…..

“Câu chuyện hát bội hồi xưa tới đây cũng khá dài rồi. Nhưng chưa hết, vì còn mấy ông cọp nọ. Có lẽ mấy ổng mê hát bội hơn loài người. Chừng một hai tháng sau, cái sân khấu nọ tốc nốc, bao nhiêu nọc tràm làm hàng rào đã lung lay ngã nghiêng trên dòng nước, chừng đó người ta thấy một đôi ông cọp thường tới lui ngồi cú rũ dựa gốc cây bên bờ rạch. Nhứt là đêm có trăng, mấy ổng le lưỡi dài thòn, như nhớ tiếc bao nhiêu con mồi ngon, bao nhiêu tiếng kèn tiếng trống. Biết đâu sau nầy mấy tiếng “coi hát cọp” là do sự tích của mấy ổng hồi xưa không chừng!”



“Ðọc báo cọp” tất nhiên là hậu quả của “coi hát cọp”.

“Co ro” thì có thể không đến từ “cò rò” hiểu theo nghĩa của nhà phê bình Nguyễn Hưng Quốc (có liên quan đến “con cò”) và nghĩa của ông Hai Trầu (có liên hệ tới việc gieo mạ). Nó có thể do chữ “co” (có nghĩa: “gập lại, khoanh lại, thu mình lại” theo từ điển Lê Văn Ðức) mà ra chăng, như các từ “co quắp”, “co rúm” chẳng hạn?

Còn cây “đờn cò” thì sao? Nó có bà con với “cò rò” (lúa sạ) và “co ro” (con cò) hay không?