trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
12.4.2007
Đặng Tiến
Thơ Hoàng Cầm – Truyền thống và hiện đại
 

III. Mùa Thu tỏa nắng

Nguồn thơ Hoàng Cầm róc rách qua phong cảnh quê hương khi vướng vào kỷ niệm, một nhan sắc, bỗng ngời lên thứ ánh sáng diệu kỳ, bao la, ngây ngất:



Ai về bên kia Sông Đuống

Có nhớ từng khuôn mặt búp sen

Những cô hàng xén răng đen

Cười như mùa thu tỏa nắng

(“Bên kia Sông Đuống’’, tr. 31)

Dịu dàng, đằm thắm và trong sáng, nụ cười ánh lên đôi mắt; dù rằng câu thơ không nói gì về đôi mắt, ánh nắng và mùa thu vẫn tỏa ra từ cái nhìn hồn nhiên, đôn hậu, ngời niềm hạnh phúc ấm và sáng, lên đời sống nông thôn ảm đạm, xa xăm. Câu thơ sáu chữ đã xuất hiện từ lâu, từ trước thời Nguyễn Trãi, nhưng không thông dụng về sau; nhịp thơ tự do và khoan thai, nhẹ nhàng, cởi mở. Bốn âm bằng liên tiếp, trầm lặng và cởi mở, cười như mùa thu, chợt lóe lên tia sáng sắc cạnh của hai âm trắc tỏa nắng. Tia nắng bất ngờ nhắc chúng ta nhớ lại ánh nắng cuối thu đầu truyện Đôi bạn của Nhất Linh: “Ở ngoài, như ý mong ước của trúc, trời bỗng nắng to’’.

Về cô hàng xén, Thạch Lam đã có một câu thật quyền: “Các cô hàng nước, cùng với các cô hàng xén, kĩu kịt đi chợ Đông, chợ Đoài, là cái tinh hoa thuần túy của người Việt Nam từ xửa từ xưa đến giờ’’ [1]

Tinh hoa người Việt… Lời ca ngợi tùy hứng có phần quá đáng, vì hình tượng cô hàng xén chỉ xuất hiện trong văn học Việt Nam trong một giai đoạn ngắn, phản ánh thời kỳ quá độ trong xã hội nông nghiệp đang bắt đầu hướng về thành phố, vừa chuyển hàng đi, vừa nhận hàng đến, qua cô hàng xén.

Hình tượng cô hàng xén trong thơ Hoàng Cầm bắt nguồn từ nhiều tình cảm sâu xa. Thân mẫu Hoàng Cầm là một cô gái quan họ và một cô hàng xén. Những cô gái Kinh Bắc kết bạn quan họ giữa những mùa đồng áng và hội hè, thường rủ nhau đi buôn bán, và các cô thường hát:



Đi buôn khắp cả phố phường

Tôi buôn chẳng được lạc đường về chợ Đồng Xuân [2] .

Thân mẫu Hoàng Cầm bán vì sinh kế, đôi vai trĩu nặng đôi bồ, chăm chút nuôi con ăn học, và hình ảnh bà cụ (1891-1961) vẫn thường xuất hiện trong thơ:



Bên kia Sông Đuống

Mẹ già nua còm cõi gánh hàng rong

Dăm miếng cau khô

Mấy lọ phẩm hồng

Vài thiếp giấy đầm hoen sương sớm.

(“Bên kia Sông Đuống’’, tr. 31)

Bóng dáng bà mẹ quê thấp thoáng trên những đường làng quạnh vắng, bước cao thấp bên bờ tre hun hút, hoặc trên những chuyến đò ngang miệng hé hạt na nhòa bến vắng, làm nhớ đến một bà Tú Xương chưa xa xôi lắm, và câu thơ Lưu Trọng Lư:



Nét cười đen nhánh sau tay áo

Trong ánh trưa hè trước giậu thưa.

Ta có câu ca dao Yêu người yêu cả đường đi. Đơn giản và chân xác. Bóng dáng cô hàng xén trên Đường đê chợ Trầm sang mùa tu hú đã chồng lên hình ảnh cô gái quan họ:



Đêm hội Lim về

đê quai rảo bước

Đuổi tà lụa nhạt

ánh trăng đầm ấm đường sương

… Em về đồng chiêm đất rạn chân chim

Em đi mưa ngâu nước ngập đồi chè

… Chân Em dài đi không biết mỏi

Má hồng em lại nổi

đồng mùa nước lụt mông mênh



(“Bên kia Sông Đuống’’, tr. 64)

Đường tình không tuổi theo trời đất chuyển màu, từ đồng chiêm đất rạn qua đồi chè nước ngập. Bước chân mẹ còn đê mê cát mịn lại phải bấm sâu vào đường trơn mưa lạnh. Xuôi ngược dọc ngang, những nẻo đường trong thơ Hoàng Cầm hẹn hò nhau ở một ngã ba: đường đến nhau và đường tìm về.

Hai con đường ấy, đều Về với ta.

Người phụ nữ nông thôn

Nàng thơ của Hoàng Cầm là những phụ nữ lao động, lam lũ cật lực. Gánh hàng xén còn là lao động nhẹ, có được gánh hàng thì chưa phải là nghèo. Đất quan họ không phải là nghèo, nhưng vẫn có những người cùng khổ.

Chúng ta rình nhìn trộm cô gái Tắm đêm, một đêm trăng, tung tóc gội gầu trăng nước giếng. Ta sẽ đau lòng thấy thân thể cô gái đầy vết sẹo:



Em gánh gạo về nhà phú hộ

Nứt vai thành sẹo lá lan đao

Em chở nứa sang bờ duyên phận

Tay đóng bè chân xuôi thác ghềnh

Tuổi đã rách vá gì cho kịp

Da mở đông tuốt sẹo ngang thân

… Phấn mùa trăng thoa mờ sẹo tuổi.



(Bên kia Sông Đuống, tr. 83)

Trên đời không gì đẹp và quý bằng thân thể người đàn bà. Và những vết sẹo do lao động hay roi vọt cứa ngang vạch dọc kia là những nhục nhằn chung cho nhân loại. Người phụ nữ lam lũ và tất tả vẫn giữ nét duyên dáng:



Tàu cọ em che đàn gà mới nở

Em vực bê vàng lửng dáng chiều xanh

Đắp con đê quai sóng soài đất đỏ

Trận mưa vừa rồi không rụng hoa chanh

… Một tay em che ngọn đèn bạt gió

Một tay quấy nồi cám lợn kê vàng

Như đêm đêm tay kia ôm bé ngủ

Tay này thắp hương… dế thức quanh tường



(“Vợ liệt sĩ’’, Mưa Thuận Thành, tr. 2)

Nói đến người phụ nữ Việt Nam, không thể chỉ dừng lại ở làn môi khóe mắt, mà phải nhắc đến mồ hôi nước mắt, những vất vả và thiệt thòi. Điều ấy, nhà thơ chỉ thì thầm, nhưng vẫn rõ giọng. Người phụ nữ hiện lên dịu dàng trên nền trời quê hương, giữa tiếng ếch nhái, ếch ương, chẫu chuột, tiếng chim bạc má, cú vọ tu hú, bồ các, chìa vôi, cạnh con mèo mướp trong xó bếp, cánh chuồn chuồn, châu chấu, bươm bướm, đàn kiến lửa ngoài sân, cái giun đất lòng thòng mỏ con gà trụi, giữa những cành ổi, cành nhãn, cành chanh, ngọn bí lông tơ hoa xoan lả tả và bao nhiêu hình ảnh thân thương khác. Người phụ nữ trong thơ Hoàng Cầm không quyến rũ vì nhan sắc nhưng đáng yêu và đáng nhớ qua bóng dáng, linh hoạt, năng nổ, tận tụy và cam phận:



Tiếng hát theo em đi vớt bèo

Em vớt được mấy chùm sao sáng

Vớt đôi mắt nhìn theo

… Tiếng hát theo em đêm về xay lúa

Cối xay tròn biết thuở nào xong

Tai cối đuổi nhau mãi mãi

Biết bao giờ nên vợ nên chồng?



(Bên kia Sông Đuống, tr. 102)

Thơ về lao động, hiện thực và lao động tình tứ như vậy xưa nay không nhiều lắm đâu. Thỉnh thoảng lắm ta mới gặp ở Nguyễn Bính:



Ví chăng nhớ có như tơ nhỉ

Em thử quay xem được mấy vòng

Ví chăng nhớ có như vừng nhỉ

Em thử lào xem được mấy thưng

Thường thường, những cô gái lầu hoa, người em sầu mộng… dễ đẹp dễ thơ hơn người phụ nữ ngày ngày vật lộn với thực tại. Và làm thơ, đọc thơ là để quên thực tại, chủ yếu là lao động, do đó, thơ hay về người phụ nữ lao động hiếm và quý. Và khó làm.

Trong xã hội phong kiến, nghèo khó dễ tạo ra đau thương. Thảm kịch người đầy tớ:



Người ở gái trót mê anh đánh cá

Cụ Tiên đuổi ra khỏi làng

Nửa đêm ùm một tiếng

Nước lạnh khép mặt người



(Bên kia Sông Đuống, tr. 110)

Hay cô gái bị bức bách lấy lẽ nhà giàu, mảnh gương rạch ngang cổ, chết rồi còn bị xã hội lên án:



Sai lấy mo cau

Úp xuống mặt người chết

Cho manh chiếu bó xác

Chôn ngay đầu làng

Trên mồ cắm một thanh tre

Đề bốn chữ “vô luân vô đạo”

(Bên kia Sông Đuống, tr. 111)

Xã hội phong kiến, khe khắt và bất công, nghiền nát những mối tình và những giấc mơ:



Chúng ta yêu nhau có tội tình gì

Phải đến giữa đình trói ngả vạ

(Bên kia Sông Đuống, tr. 73)

Có những cặp tình nhân đói nghèo chẳng được sánh đôi, những chàng trai nghèo đói phải xa quê, những phụ nữ nón quai thao úp bụng, khăn gói lìa quê…

Quê Kinh Bắc của Hoàng Cầm nổi tiếng là nhiều hội hè, đình đám, nhiều dịp vui giải trí cho nhân dân… Nhưng trong thực tế, những cuộc vui chơi, hào nhoáng và ồn ào không bù đắp được nhiều nỗi buồn riêng và những khó khăn của cuộc sống. Người nông dân cơ cực mua vui mang thân phận cây pháo:



Chuỗi pháo đùng thèm bay

bùng giấy đỏ liều thân

(Bên kia Sông Đuống, tr. 102)

Hoàng Cầm làm thơ ca ngợi quê hương và cuộc sống. Nói chung thơ anh lạc quan vì tin vào cái đẹp, cái tốt, tin vào hạnh phúc, nhưng vẫn mang nhiều nét buồn đau. Từ đó, thơ anh nhiều giai điệu và giàu nhân tính, chịu sự đọc lại và lọc đãi. Ngôn ngữ khúc mắc, có lúc cầu kì lại càng làm nổi bật chất trí tuệ – một chất trí tuệ nhuần nhuyễn tình cảm, thường quay về quá khứ.

Thơ Hoàng Cầm là lẵng hương thầm của những cành hoa xa vắng.

Noël 1993


[1]Thạch Lam, “Hàng nước cô Dần’’ trong Hà Nội ba mươi sáu phố phường
[2]Dân ca quan họ Bắc Ninh, nhiều tác giả, nxb Văn học, Hà Nội, 1962, tr. 17. Đọc thêm: Quan họ, nguồn gốc và quá trình phát triển, nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1978.

 
© talawas 2026