trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
1.1.1990
Ngô Tự Lập
Thơ – hay là Cái Chết Của Thời Gian
 

1. Về thơ như là một tổ chức ngôn ngữ quái đản

Tiểu luận Thơ là gì 1) là
một bài viết rất đặc trưng cho phong cách của ông Phan Ngọc: nhiều tâm huyết
nhưng cũng nhiều võ đoán. Suốt bài viết với giọng cực kỳ tự tin này lấp lánh
đây đó những nhận xét sâu sắc bên cạnh những từ ngữ và thuật ngữ cố tình lạ tai
gây cảm giác khó chịu: "quái đản", "tính thao tác",
"sự thức nhận"… (Tôi xếp vào loại này cả những từ to tát không cần
thiết khác như "vượt gộp", "thao tác luận"… có rất nhiều
trong các bài viết của ông). Mặc dù thú vị, bài viết này, theo tôi, có nhiều
điểm chưa thích đáng, cả trong các nhận định lẫn trong thao tác khoa học.

Sau khi đưa ra những đòi hỏi cho một định nghĩa thơ là:

"1. Có giá trị phổ quát, tức là áp dụng cho mọi hiện tượng gọi là thơ trên trái đất này, bất chấp ngôn ngữ, thời
gian, tập quán, trường phái…

2. Mang tính hình thức, giúp người ta nhận diện được ngay thơ để làm thơ, đọc thơ,
giảng thơ có kết quả"

"Các công trình ngôn ngữ học nước
ngoài như tôi theo dõi, quan tâm, không phải tới điểm thơ là gì mà cái nên
thơ
(le poétique) là gì"

ông đưa ra định nghĩa của mình:

"Thơ là một cách tổ chức ngôn ngữ hết
sức quái đản để bắt người tiếp nhận phải nhớ, phải cảm xúc và, phải suy nghĩ do
chính hình thức tổ chức này."

Ông giải thích từ "quái đản" như
sau:

"Nói rằng hình thức tổ chức ngôn ngữ
của thơ hết sức quái đản là nói rằng trong ngôn ngữ giao tiếp không ai tổ chức
ngôn ngữ như thế. Trong ngôn ngữ hằng ngày, chẳng ai tổ chức ngôn ngữ theo âm
tiết, vần, nhịp, khổ, số câu, niêm luật… hết".

Trước hết, tác giả sử dụng cụm từ "như tôi
theo dõi"
là để giảm bớt tính chất võ đoán của kết luận. Nhưng nó vẫn
còn đó: rất nhiều công trình ngôn ngữ học, như các từ điển giải nghĩa – từ điển
Oxford hay Larousse rõ ràng là những công trình ngôn ngữ học mà
chắc chắn là một dịch giả cỡ Phan Ngọc không thể không biết – đều đưa ra định
nghĩa thơ. Hẵng khoan bàn chuyện đúng sai, tôi chỉ lưu ý rằng ở đây tác giả
uyển chuyển dẫn từ một nhận xét chủ quan ("như tôi theo dõi") sang
một kết luận có vẻ khách quan rằng vấn đề "thơ là gì" chưa
được ai trước ông nghiên cứu. Ở đây có vấn đề ngôn ngữ. Theo tôi, ông Phan Ngọc
dịch từ "le poétique" thành "nên thơ" là
không hoàn toàn chính xác. "Le poétique" là một tính từ được
danh từ hoá, đúng hơn nó có nghĩa là "bản chất thơ", "cái
thơ", "đặc tính của thơ"
, tức là cái làm cho một văn bản là
thơ, và đúng hơn nữa phải dịch là "Thơ". Ðiều này cũng tương
tự như "le beau" có nghĩa là "cái đẹp" chứ
không phải là "có vẻ như là đẹp", hay "le fantastique"
là "cái kỳ ảo", "sự kỳ ảo" chứ không phải là "có
vẻ kỳ ảo"
. Trong tiếng Việt, từ "nên thơ" hàm nghĩa "có
vẻ thơ nhưng không phải là thơ"
, gần giống từ "thi vị", như
khi ta nói "phong cảnh nên thơ". Vì thế định nghĩa "le
poétique"
chính là định nghĩa thơ chứ không phải là định nghĩa
cái nên thơ. Ví dụ, người ta có thể áp dụng mô hình: "Thơ là một
văn bản mang "đặc tính của thơ. Ðặc tính của thơ là …"

Ở đây, tác giả đã rơi vào cái bẫy dịch thuật do chính
ông tạo ra.

Chỗ khác, ông khẳng định rằng hình thức cân đối tạo
nên hàm nghĩa "hiện tượng chung mang tính chất thói quen thường gặp
trong xã hội"
, rằng hàm nghĩa này "nằm trong hình thức cân, ở
đâu có hình thức cân thì có nghĩa ấy"
và ông lấy câu "Việc nhà
thì nhác, việc chú bác thì siêng"
làm dẫn chứng.

Tôi nghĩ rằng ở đây có sự nhầm lẫn. Câu dẫn trên là
một thành ngữ, và cái hàm nghĩa ông Phan Ngọc nói đến chính là hàm nghĩa của
thành ngữ đó. Ðiều này cũng tương tự như khi ta dẫn ra một điển tích. Và ta có
thể nói rằng thành ngữ cũng là một dạng điển tích. Khi ta nói "Anh ta
vừa tậu được một con ngựa thành T’roa"
thì đâu phải là nói về con ngựa
thành T’roa! Trên thực tế, có vô số cấu trúc cân đối hoàn toàn không làm nảy
sinh ra hàm nghĩa mà ông Phan Ngọc mô tả. Hãy thử xét những câu nói trong đời
sống hàng ngày như: "Các bạn nam đứng bên trái, các bạn nữ đứng bên
phải". Hãy thử xét câu đối, như : "Kia mấy cây mía; Có vài cái
vò". Ta cũng có thể dẫn ra những câu văn biền ngẫu trong văn chương Việt
Nam và Trung Quốc. Chúng không hề làm cho "nghĩa của thông báo" lập
tức thay đổi như khẳng định của ông Phan Ngọc.

Bây giờ ta xem xét chính định nghĩa của ông. Chẳng cần
phải mất nhiều công sức cũng có thể thấy rằng định nghĩa này không chặt chẽ.
Không chặt chẽ bởi nếu điều kiện đủ để một văn bản là được gọi là thơ là
có "tổ chức ngôn ngữ hết sức quái đản để bắt người tiếp nhận phải nhớ,
phải cảm xúc và, phải suy nghĩ do chính hình thức tổ chức này"
thì một
câu đối – mà tổ chức ngôn ngữ còn quái đản hơn nhiều: luôn luôn chỉ có
hai câu, đối nhau cả về từ loại, ngữ nghĩa, ngữ âm, điển tích đến những trò
chơi chữ; và cũng "bắt người tiếp nhận phải nhớ, phải cảm xúc và, phải
suy nghĩ do chính hình thức tổ chức này."
– có phải là thơ không? Và,
trái lại, những bài thơ tự do, và nhất là những bài thơ văn xuôi, với tổ chức
ngôn ngữ giống hệt những bài văn xuôi, có phải là thơ không?

Xin bàn đôi chút về cách giải thích từ "quái
đản
" của ông. Mọi ngôn ngữ sử dụng trong những lĩnh khác nhau đều có
những nguyên tắc riêng mà trong ngôn ngữ giao tiếp không ai tổ chức ngôn ngữ
như thế.
Liệu có ai trong cuộc sống hàng ngày luôn luôn nói ở ngôi thứ ba
số ít hay không? Liệu có ai nói bằng nhiều ngôi và nhiều vai, liên tục trong
hàng trăm, thậm chí hàng ngàn trang không? Ðó là tôi chưa nói đến thứ văn biền
ngẫu. Ðó là tôi chưa nói đến văn vần trong truyện nôm. Ðó là tôi chưa
nói đến thứ văn chương của những nhà tiểu thuyết mới ở Pháp. Tôi xin lỗi các
dịch giả khi phải nhắc lại một điều sơ đẳng là trong tiếng Pháp, khi viết tiểu
thuyết người ta thường dùng động từ ở thì quá khứ đơn giản (passé simple) còn
trong cuộc sống hàng ngày người ta dùng quá khứ phức hợp (passé composé). Vậy
tổ chức ngôn ngữ trong tiểu thuyết cũng hết sức quái đản, trong ngôn ngữ
giao tiếp không ai tổ chức ngôn ngữ như thế
. Và tiểu thuyết, tôi giả thiết
đó là một cuốn tiểu thuyết hay, cũng "bắt người tiếp nhận phải nhớ, phải cảm xúc và, phải suy
nghĩ"
. Cuốn tiểu thuyết ấy có phải là thơ không?

Bài viết còn nhiều lập luận không chặt chẽ, khiên
cưỡng, thậm chí giả tạo khác. Chẳng hạn khi ông nói về "thơ tự do nhìn
như văn xuôi"
:

"Nhà thơ bỏ sự gò bó bên ngoài về hình
thức, không phải để quay trở về văn xuôi, mà chấp nhận những gò bó khác, ở cấp
độ cú pháp và từ vựng. Bài thơ của anh ta phải mới lạ về nội dung tư tưởng
và tạo nên những liên hệ tư tưởng bất ngờ, do cách dùng chữ mang tính nên
thơ
.
Tóm lại, đây vẫn là một cách tổ chức ngôn ngữ khác
thường".

Tại sao nội dung tư tưởng mới lạ và những liên hệ tư
tưởng bất ngờ lại "do cách dùng chữ mang tính nên thơ", nhất
là trong một văn bản "như văn xuôi" được? Một nội dung tư tưởng mới
lạ có thể được biểu đạt chẳng cần cái tính nên thơ để mới lạ. Và thế nào
là tính nên thơ? Phải chăng ông Phan Ngọc định nói đến sự mượt mà? Hay
cách chơi chữ và những thủ pháp đại loại như thế? Nhưng xin lưu ý rằng chúng ta
đang nói về thơ tự do, thứ thơ "thậm chí có vẻ lủng củng". Ta
sẽ nói sao về những bài thơ rất mới mà chỉ dùng những từ ngữ thông thường, hay
thậm chí là từ ngữ địa phương, như bài Nhớ của Hồng Nguyên, hay
bài Nhớ máu của Trần Mai Ninh chẳng hạn?

Tôi xin nói thêm một nhận xét cá nhân: trong nhiều
trường hợp, khi dịch thơ, những bản dịch nghĩa (dịch thô) chưa hề có vần,
nhịp… lại hay hơn, “thơ” hơn so với bản dịch đã hoàn chỉnh.

Rõ ràng là định nghĩa của ông không thoả mãn được đòi
hỏi đầu tiên do chính ông đặt ra là "Có giá trị phổ quát, tức là áp
dụng cho mọi hiện tượng gọi là thơ trên trái đất này, bất chấp ngôn ngữ, thời
gian, tập quán, trường phái".

2. Ảo ảnh của
các định nghĩa

Thực ra Phan Ngọc không phải là người đầu tiên thất
bại, cũng không phải là người thất bại nặng nề nhất, khi cố gắng định nghĩa
thơ. Bài viết của ông chứa đựng những sai lầm rất căn bản và cũng rất phổ
thông. Ðó chính là lý do khiến tôi lựa chọn bài viết của ông để phân tích.

Trước khi định nghĩa thơ, chúng ta phải xem xét lại
chính khái niệm về định nghĩa. Theo tôi, quan niệm về định nghĩa của ông Phan
Ngọc vừa máy móc vừa không tưởng. Khi viết rằng một "Ðịnh nghĩa thơ"
phải "Có giá trị phổ quát, tức là áp dụng cho mọi hiện tượng gọi là thơ
trên trái đất này, bất chấp ngôn ngữ, thời gian, tập quán, trường phái"
,
rằng nó phải "giúp người ta nhận diện được ngay thơ để làm thơ, đọc
thơ, giảng thơ có kết quả
", ông Phan Ngọc đòi hỏi rằng "Ðịnh
nghĩa thơ" phải tuyệt đối khách quan, phi lịch sử, chính xác và cụ thể.
Liệu một định nghĩa như thế tồn tại hay không?

Chúng ta hãy cùng xem các định nghĩa được thực hiện
như thế nào.

Xin lấy một ví dụ rất gần gũi, khái niệm "Nhà văn
Việt Nam" và "Nhà văn Pháp". Một nhà văn có cha mẹ ông bà định
cư lâu đời trên đất Việt, bản thân anh ta sinh ra và lớn lên trên đất Việt và
viết văn bằng tiếng Việt, dĩ nhiên là nhà văn Việt Nam. Nếu anh ta có sáng tác
bằng tiếng Pháp, anh ta vẫn cứ là nhà văn Việt Nam, tuy rằng đã bớt Việt Nam đi
đôi chút: anh ta là "nhà văn Việt Nam viết tiếng Pháp". Nếu anh ta có
cha Việt mẹ Pháp và viết văn bằng tiếng Việt, anh ta nói chung vẫn là
nhà văn Việt Nam. Nếu cả gia đình anh ta định cư tại Pháp từ nhỏ và anh ta viết
văn bằng tiếng Việt và tiếng Pháp như nhau, cán cân đã lệch về phía Pháp, dù
phần "Việt" trong anh ta vẫn còn đáng kể. Nhưng nếu anh ta viết tiếng
Việt rất tồi so với tiếng Pháp, phần "Việt" trong anh ta sẽ chẳng còn
lại bao nhiêu. Cuối cùng, nếu cha mẹ ông bà anh ta là người Pháp và anh ta viết
bằng tiếng Pháp, dĩ nhiên anh ta là nhà văn Pháp. Ðó là chưa kể những tình
huống phức tạp hơn: một người có bố Việt, mẹ Pháp, sinh ra ở Trung Quốc nhưng
lại lớn lên và mang quốc tịch Hoa Kỳ…

Ta thấy rằng từ hai phía, hai thái cực, chúng ta có
hai khái niệm lý tưởng: Nhà văn Việt
Nam thuần tuý
và Nhà văn Pháp thuần tuý, ở giữa hai thái cực đó là
vô số những cấp độ trung gian: nhà văn Việt Nam chịu ảnh hưởng của Pháp, nhà
văn Việt Nam có một phần dòng máu Pháp, nhà văn Pháp gốc Việt, nhà văn Pháp có
một phần dòng máu Việt Nam, v.v…

Thực ra đó chỉ là cách mô tả trực quan và giản lược,
bởi lẽ còn có rất nhiều yếu tố chính trị, văn hoá, lịch sử, tôn giáo, tâm lý,
sinh lý… khác ảnh hưởng đến việc phân loại, khiến cho nó luôn luôn chỉ là
tương đối và nhiều khi là không thể nào thực hiện được. Và điều này không phải
chỉ là những khó khăn thuần tuý lý thuyết. Tôi từng gặp nhiều người gốc Việt về
thăm quê hương mà không biết lấy một từ tiếng Việt. Tôi cũng từng gặp những
công dân Hoa Kỳ nói giọng Sài Gòn phẫn nộ vì bị coi là người Việt Nam!

Ðịnh nghĩa chỉ có thể tuyệt đối khách quan và rõ ràng
trong hai trường hợp. Thứ nhất, nếu nó dựa trên một hay một vài dấu hiệu
cụ thể nào đó, ví dụ ta có thể định nghĩa “Người Việt” như là “người có quốc
tịch Việt Nam”. Các định nghĩa kiểu này chỉ thoả mãn được đòi hỏi của một loại
công việc cụ thể, như ở đây là công việc của nhân viên hải quan; Thứ hai, nó
dựa trên những tiêu chí mang tính tuyệt đối – trong rất nhiều trường hợp là sự
đối lập tuyệt đối hai thái cực giả định. Chẳng hạn trong ví dụ trên, ta phải
định nghĩa “Nhà văn Việt Nam” (đối lập với “Nhà văn ngoại quốc”) như là nhà văn
có dòng máu thuần Việt, cư trú tại Việt Nam, mang quốc tịch Việt Nam, chỉ viết
văn bằng tiếng Việt và chỉ chịu ảnh hưởng của văn hoá Việt Nam… Một định
nghĩa như vậy chắc chắn là hết sức triệt để, bởi lẽ chỉ cần anh ta viết một câu
thơ, một từ bằng ngoại ngữ, hay thậm chí chỉ cần anh ta chịu chút ít ảnh hưởng
của nước ngoài, anh ta đã không còn là nhà văn Việt Nam thuần tuý!

Bạn có thể phản bác rằng một định nghĩa lý tưởng như
thế sẽ quá trừu tượng và không có lợi ích gì. Tôi nghĩ ngược lại là đằng khác.
Ðịnh nghĩa đường trong hình học như là một cái gì đó chỉ có chiều dài mà
không có chiều ngang, chẳng hạn, là một định nghĩa lý tưởng. Nhưng dù chưa và
sẽ chẳng bao giờ có một ai được thấy một đường thực sự, chắc chắn nó
không trừu tượng hơn và chắc chắn có ích lợi hơn việc định nghĩa đường
như là một cái gì đó có chiều dài nhưng thiết diện không vượt quá một số đo
cụ thể nhất định
. Tại sao như vậy? Ta có thể tham khảo cách lý giải độc đáo
của Platon, rằng mọi ý niệm tuyệt đối đã từng tồn tại và ý thức của chúng ta
chỉ làm một việc nhớ lại những gì đã bị lãng quên.

Tôi xin đề xuất một lý giải khác. Tôi cho rằng vấn đề
nằm ở chỗ những định nghĩa dựa trên các tiêu chí định lượng chỉ
có thể áp dụng cho các khái niệm mang tính định lượng, hoặc những khái
niệm cụ thể, hạn hẹp, ví dụ định nghĩa "học sinh giỏi" là học sinh
thi đạt từ 8,5 điểm trở lên, người "vị thành niên" là người dưới 18
tuổI, hay ví dụ về người có quốc tịch Việt Nam vừa nói ở trên… Những định
nghĩa như thế rất có ích trong thực tế, nhưng thường máy móc và không có giá
trị phổ quát. Mức điểm để đạt được danh hiệu "học sinh giỏi" tùy
thuộc vào từng trường, từng thời kỳ và cách tính điểm… Và mọi học sinh đạt
mức điểm đó đều đoạt danh hiệu học
sinh giỏi, nhưng chưa chắc đã là học sinh giỏi thực sự.

Ðối với các khái niệm định tính, chúng ta chỉ
có thể định nghĩa bằng cách đưa ra những tiêu chí định tính. Chẳng hạn chúng ta
có thể định nghĩa "học sinh giỏi" là một học sinh có đầu óc thông
minh vượt xa các bạn, luôn luôn hiểu bài và sáng tạo trong suy nghĩ, luôn luôn
khiến thầy cô giáo phải hài lòng về kết quả học tập hiếm có của mình. Chắc chắn
cách định nghĩa như vậy là khá mơ hồ. Nhưng nhìn nhận một cách tỉnh táo, chúng
ta thấy rằng chính bằng cách ấy mà chúng ta định nghĩa hầu hết các sự vật và
hiện tượng: điểm, mặt phẳng, chân không, tổ quốc, hiện tại, cái tốt, cái xấu…
và cả tình yêu nữa.

Nhân nói về tính lý tưởng của các định nghĩa, tôi muốn
nói thêm đôi điều về cách Platon định nghĩa "Cái đẹp". Từ nhỏ, tôi đã
được nghe rất nhiều người nói rằng cái đẹp có ba thành tố là "Chân",
"Thiện", "Mỹ" liên quan với nhau khăng khít. Nhưng Mỹ
chính là Ðẹp. Tôi không biết ai là người đầu tiên nói đến ba khái niệm
này, và cũng không biết có thực là người đó lý giải về chúng như ba thành tố
của cái đẹp hay không, nhưng vẫn thường tự hỏi, tại sao Cái đẹp lại bao
gồm Cái đẹp và hai cái khác? Mãi sau này, khi đọc Platon, tôi tìm thấy một cách hiểu hoàn toàn
khác, trong đó "Chân", "Thiện", "Mỹ" đúng là liên
quan với nhau khăng khít, nhưng hoàn toàn không phải là ba thành tố của Cái
đẹp. Quan niệm của ông, thường được hình dung qua cái gọi là Kim tự tháp
Platon, có thể tóm tắt như sau: Khi tiếp xúc với một sự vật, cái đầu tiên chúng
ta cảm nhận được là những gì có thật. Chẳng hạn, khi gặp một cô gái, chúng ta
sẽ nhận biết những đặc điểm có thật ở cô ta, như dáng người, màu mắt,
nước da, mái tóc… Từ những đặc điểm có thật đó, chúng ta sẽ rút ra được những
đặc điểm nào của đối tượng là tốt, là hài hoà, nói cách khác, là
"thiện". Ở đây, thiện được hiểu theo nghĩa rộng, như là đúng, hợp lý. Ở trường hợp trên, khi yêu
một cô gái cụ thể, người ta sẽ cảm nhận những tính tốt, những điểm hài hoà ở
cô. Thế rồi, từ những nét đẹp, tốt ở những đối tượng cụ thể, người ta có thể
hình dung về một đối tượng hoàn mỹ với tất cả các đặc điểm tốt đẹp. Một đối tượng được coi là Ðẹp nếu tất cả các
đặc điểm của nó đều hài hoà, đều tốt, hay đều "thiện". Như vậy, có thể thấy rằng Ðẹp là một khái
niệm lý tưởng, người ta chỉ có thể cảm thấy, hình dung thấy và dàn dần tiếp
cận, chứ không bao giờ có thể đạt tới hoàn toàn.

Xin trở lại với vấn đề của chúng ta. Sai lầm của ông
Phan Ngọc nằm ở ảo tưởng về một định nghĩa vừa mang tính định lượng và cụ thể
lại vừa phổ quát và tuyệt đối trong khi các định nghĩa chỉ có thể phổ quát và
tuyệt đối nếu như nó dựa trên những tiêu chí định tính vì thế luôn luôn mang
tính lý tưởng. Thơ ca cũng không phải là ngoại lệ. Chúng ta không bao giờ có
thể đưa ra một hay một vài tiêu chí cụ thể để xác định một văn bản có phải là
thơ hay không. Cái chúng ta có thể làm là đưa ra định nghĩa thơ thuần tuý, một
khái niệm thực ra là lý tưởng, bằng cách đối lập nó với một thái cực khác, một
khái niệm lý tưởng khác, mà thôi.

3. Thơ và truyện

Vậy đối lập với thơ là gì?

Rất nhiều người nghĩ đến văn xuôi. Ông Phan
Ngọc, trong bài Thơ là gì vừa nhắc ở trên, cũng vậy. Ông viết:
"Ta chỉ nghe nói những lời hoa mỹ về ngôn ngữ này (tức “ngôn ngữ quái đản”
– NTL), mà không thấy một sự đối lập thích đáng (pertinent) giữa thơ và văn
xuôi
” 2).

Ngoài sự không thích đáng của việc sử dụng từ pertinent
hoàn toàn không sáng sủa hơn – nếu không nói là tù mù hơn – để giải thích cho
từ thích đáng rất sáng sủa và chính xác của tiếng Việt, câu văn này lại
chứa đựng một nhầm lẫn rất phổ thông khác. Thơ dù ở phương Ðông hay phương Tây,
dù kim hay cổ đều có thể có vần
hoặc không vần, truyện cũng không phải lúc nào cũng phải viết dưới dạng
văn xuôi – Những truyện nôm là bằng chứng không thể chối cãi.

Thật ra, cái đối lập của văn xuôi không phải là
thơ mà là văn vần, còn cái đối lập của thơ là truyện.
Sự đối lập của văn xuôi và văn vần là dựa trên sự khác nhau về tổ
chức ngôn ngữ: âm tiết, vần, nhịp, khổ, số câu, niêm luật… -chính là cái mà
ông Phan Ngọc gọi là “cách tổ chức ngôn ngữ hết sức quái đản”, còn sự
đối lập giữa thơ và truyện mới dựa vào bản chất của chúng. Ta có
thể tham khảo ý kiến của L.I Timôphêép trong cuốn Nguyên lý lý luận văn
học
khi ông phân chia văn học thành ba loại: "Loại trữ tình:
biểu hiện một cách ngắn gọn tâm trạng cá biệt của con người: loại kể chuyện
thuật lại cuộc sống của con người trong những biểu hiện ít nhiều phức tạp của
nó trong các truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết; kịch không dùng ngôn
ngữ tự sự, mà giới thiệu các nhân vật qua những hành động" 3).
Trong bài viết Những đường bay của mê lộ, tôi đã có ý kiến về
cách phân loại này, chỉ xin nhận xét thêm rằng các thể văn gọi là trữ tình
và kể chuyện (tự sự) của L.I. Timôphêép rất gần với các khái niệm thơ
và truyện mà tôi vừa nói.

Trên thực tế, không bao giờ có thơ hay truyện thuần
tuý. Mọi bài thơ đều ít nhiều có tính truyện và mọi văn bản thuộc loại truyện
đều ít nhiều có tính thơ. Bây giờ, nếu chúng ta thử thực hiện phép đối lập để
xem phân biệt một văn bản thơ với một văn bản truyện thì phải hiểu rằng chúng
ta đang nói đến một văn bản thơ thuần tuý và một văn bản truyện thuần
tuý
.

Theo tôi, sự khác nhau cơ bản giữa
truyện và thơ là ở chỗ đó
: ấn tượng thẩm mỹ mà truyện gây nên ở người đọc là
ấn tượng về một quá trình, còn ấn tượng thẩm mỹ mà thơ tạo ra ở người đọc là ấn
tượng về một trạng thái. Nói cách khác, ấn tượng thẩm mỹ ở truyện mang tính
thời gian, còn ở thơ thì phi thời gian.

Chúng ta hãy thử khảo sát bốn tình huống sau đây:

    1. Ðội bóng đá của những người cùng khổ có
    tên là "Nước mắt" thi đấu với một đội bóng. Một cổ động viên của các
    cầu thủ có hoàn cảnh không may tuyên bố: "Tôi đứng về phe "Nước
    mắt".
    2. Một nhà cách mạng bênh vực quyền lợi cho
    những người bị áp bức. Ông nói trong một cuộc trả lời phỏng vấn: "Tôi đứng
    về phe nước mắt".
    3. Một người viết nội dung câu đó dưới một nhan đề:

    Ðể sau này ghi lên mộ chí

    Tôi đứng về phe nước mắt.

    4. Chúng ta chọn một nhan đề và viết thêm:

    Trận đấu

Tôi đứng về phe "Nước mắt".
"Nước mắt" thua. Về sau tôi mới biết rằng họ nhận tiền để làm điều
đó.

Trong trường hợp đầu, đó là câu thông báo
về một thái độ hoặc một hành động cụ thể đối với một đối tượng cụ thể – một đội
bóng đá.

Trong trường hợp thứ hai, đối tượng trừu
tượng hơn, nhưng nội dung thông báo vẫn là một hành động – thể hiện thái độ
bênh vực những người cùng khổ. Cả hai đều chỉ là những thông báo thông thường.

Trường hợp thứ ba là một bài thơ. Và tác
giả bài thơ ấy là Dương Tường.

Cái gì làm cho nó trở thành thơ? Rõ ràng
trong trường hợp này không phải là vần điệu hay những yếu tố tổ chức ngôn ngữ.
Sự khác nhau chắc chắn nằm ở ấn tượng thẩm mỹ mà văn bản tạo ra ở người đọc.
Bài thơ của Dương Tường có nói đến một hành động, nhưng đó không còn là một
hành động cụ thể, có thật. Và nội dung thật của nó cũng không phải là sự thông
báo về hành động ấy nữa. Nội dung thật của nó là một trạng thái tình
cảm. Chính cái nhan đề, "Ðể sau này ghi lên mộ chí" đã xoá bỏ tính cụ
thể về thời gian và của chính cái hành động "tôi đứng về phe nước
mắt", biến nó thành ẩn dụ cho một trạng thái tình cảm, hay xa hơn là một
nhân cách. Một cảm giác phi thời gian, ta có thể nói vậy. Và nó trở thành thơ.

Trong trường hợp thứ tư, chúng ta có một
truyện
. Có thể bạn chê nó nhạt nhẽo, nhưng chắc chắn là nó có một câu
chuyện, một cốt truyện như ta thường nói. Và cốt truyện ấy được hình
thành nhờ một chuỗi các sự kiện nối tiếp nhau theo một trình tự thời gian nào
đó. Xin lưu ý rằng trật tự thời gian ở đây là trật tự thời gian tác phẩm, không
phải là thời gian tự nhiên mà ta thường nghĩ rằng luôn luôn chảy từ quá khứ qua
hiện tại đến tương lai. Thời gian đồng hiện, chẳng hạn, cũng là một thứ trật tự
thời gian.

Cũng cần phải nói thêm rằng, một cách tự
nhiên, một quá trình phải có nhiều sự kiện, nghĩa là phải trải qua nhiều trạng
thái. Tuy vậy, chúng ta có thể lường trước những trường hợp đặc biệt, khi quá
trình chỉ có một sự kiện duy nhất. Khi đó nó cũng chính là một trạng thái. Ðó
chính là nơi thơ và truyện gặp nhau.

Tôi biết rằng nói như vậy vẫn còn chưa đủ
sáng tỏ. Tôi đề nghị chúng ta hãy khảo sát thêm một ví dụ khác, một bài ca dao,
thực ra là một bài thơ dân gian, nổi tiếng:

Trèo lên cây bưởi hái hoa
Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân
Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc
Em lấy chồng anh tiếc lắm thay
Ba đồng một mớ trầu cay
Sao anh không hỏi những ngày còn không…

Cái đầu tiên chúng ta có thể thấy là bài thơ liệt kê
rất nhiều hành động, nhưng các hành động này lại chẳng hề thông báo một sự kiện
hay quá trình nào. Cái mà những câu thơ này thực sự mang tải là một trạng thái
tinh thần: nỗi luyến tiếc đầy chua xót của kẻ thất tình. Thật vậy, hãy thử thay
đổi trật tự của các câu, chẳng hạn:

Trầu cay ba đồng một mớ
Nụ tầm xuân xanh biếc nở ra
Nụ tầm xuân nở giữa vườn cà
Anh trèo lên hái hoa cây bưởi
Ngày còn không sao anh không hỏi
Em lấy chồng anh tiếc lắm thay

Hãy bỏ qua sự so sánh bài nào hay hơn bài nào, ta có
thể thấy rằng phương án thứ hai vẫn cứ là một bài thơ, và hơn thế nữa, ấn tượng
về nỗi luyến tiếc đầy chua xót của kẻ thất tình gieo vào tâm trí độc giả gần
như không hề thay đổi. Ấn tượng ấy phi thời gian, và vì thế nó vẫn
nguyên vẹn cả khi chúng ta chỉ đọc một phần, một câu hay khi chúng ta xáo trộn
trật tự các câu như chúng ta đã thấy.

Những điều vừa nói không thể có ở truyện, trừ những trường
hợp tác giả cố tình. Sự đảo lộn trật tự các câu trong một cuốn tiểu thuyết,
chẳng hạn, đồng nghĩa với sự huỷ hoại nó. Chúng ta cũng không thể đọc một câu
trong một cuốn truyện ngắn cảm nhận cái hay của truyện ngắn ấy. Nếu có một câu
hay, thì đó là cái hay của thơ. Truyện, tôi xin nhắc lại, là nghệ thuật ngôn từ
dựa trên cảm giác của chúng ta về quá trình, và vì thế thời gian luôn luôn hiện
tại.

Tất nhiên, những nghiên cứu của chúng ta là những
nghiên cứu đã được mô hình hoá. Chúng ta cũng không được nhầm lẫn giữa bài thơ thuần
tuý
với bài thơ hay. Một ngôi nhà thuần tuý khác hẳn một chiếc xe
thuần tuý. Nhưng điều đó không đảm bảo rằng một ngôi nhà thuần tuý không thô
kệch, xấu xí, cũng như nó không hề ngăn cản chiếc xe – nhà của các kiến
trúc sư Hoa Kỳ trở thành một kiệt tác kiến trúc. Thêm nữa, chúng ta cũng cần
lưu ý đến một xu hướng luôn luôn tồn tại trong văn học: xu hướng hoà trộn các
thể loại, các trào lưu, các thủ pháp và cả các chủ đề.

Có thể các bạn sẽ đòi hỏi tôi đưa ra những ví dụ trực
quan về thơ và truyện, kiểu như sợi chỉ căng thẳng là ví dụ trực quan về đường
mà tôi đã nói. Tôi cho rằng truyện trinh thám là thể loại gần với truyện thuần
tuý nhất. Chúng ta cũng có thể nghĩ đến những truyện cổ dân gian. Ở đó cốt
truyện ngự trị. Ở đó thời gian là chúa tể. Còn thơ? Tôi cho rằng các nhà thơ
siêu thực có thể là một ví dụ không tồi, cho dù theo tôi, trong di sản thơ của
họ không phải là nhiều kiệt tác. Ta cũng có thể chọn nhiều ví dụ khác, như
nhiều bài thơ trong tập Bóng chữ của Lê Ðạt, khi nhà thơ nói mà
không kể về bất cứ điều gì cụ thể.

Thi ca là hiện tại, đó là lời của Octavio Paz qua ngòi
bút Charles Simic. Tôi tin rằng Paz đã nói hơi khác: thi ca là khoảnh khắc thời
gian ngừng lại.

Thời gian ngừng lại, hay nói đúng hơn: thời gian đã
chết. Nhưng đó là một cái chết màu nhiệm, chết để hoá thân thành thi ca. Và,
nếu được phúc lành của Chúa, Chết có thể hoá thành Vĩnh cửu./.

Hà Nội

——-

    1 – Phan Ngọc: "Thơ là gì?",
    trong "Cách giải thích văn học bằng ngôn ngữ học, NBX Trẻ, Tp Hồ Chí
    Minh, 2000, trang 29.
    2 – Ibidem
    3 – L.I.Timôphêép: Nguyên lý lý luận văn học. Văn Hóa, Hà nội. 1962. trang 120.

 
© talawas 2026