Trần Kh.
“Nếu mà tôi biết được thơ đến từ đâu, tôi sẽ đi đến nơi ấy“, đấy là những dòng chữ mà nữ văn sĩ Đức Cornelia Funke đã cho in ở trang đầu cuốn sách viết cho thiếu niên (và người lớn) mới nhất của bà, trước khi bà dẫn người đọc vào một câu chuyện đầy lôi cuốn. Câu trích dẫn trên không phải là của Funke, mà bản quyền là thuộc nhà thơ đương đại Bắc Ái Nhĩ Lan Michael Longley, và dĩ nhiên, tên của ông được trân trọng nêu ra dưới hàng chữ.
Cornelia Funke là một trong số ít ỏi những nhà văn Đức trong thời gian qua đã có tác phẩm vượt qua được biên giới ngôn ngữ của mình để đến với độc giả nhiều nơi trên thế giới. Bà vốn là người chuyên viết sách cho tuổi nhi đồng và thiếu niên. Cuốn sách thành công nhất của bà có tên là Tintenherz [1] xuất bản năm 2003 và ngay tức thì nó trở thành một bestseller, không chỉ ở thị trường sách Đức mà cả trên cái chợ văn chương Anh-Mỹ. Nội dung tiểu thuyết xoay quanh chuyện đọc sách và niềm đam mê sách vở, tất cả được lồng trong một không khí huyền ảo đầy sức lôi cuốn. Tôi đến với Funke là nhờ con tôi – đấy là một cuốn sách hay mà bố nên đọc – nó “phán” với tôi như thế. Và nó có lý. Không phải là tình cờ mà cuốn sách này được xếp vào loại “sách cho mọi lứa tuổi“, và cũng không phải là chuyện ngẫu nhiên mà trong một thăm dò của đài truyền hình ZDF (một trong hai đài truyền hình nhà nước lớn của Đức) cách đây mấy năm – người ta muốn tìm hiểu xem 50 cuốn sách của tác giả Đức hoặc của các tác giả ngoại quốc đã được dịch sang tiếng Đức nào hiện được người đọc Đức ưa thích nhất – thì cuốn sách tôi đang nhắc ở đây đã chiếm một vị trí làm chính tác giả của nó cũng phải ngạc nhiên. Theo kết quả cuộc thăm dò với sự tham gia của khoảng 250.000 người, trong đó có 5.000 thiếu niên, thì xếp đầu bảng là The Lord of the Rings (Chúa nhẫn) của J. R. R. Tolkien trước cuốn Kinh Thánh. Tintenherz của Cornelia Funke xếp hạng 11, chỉ thua hai tác giả Đức khác là Patrick Süskind với cuốn Das Parfum (Mùi hương, hạng 4) và Thomas Mann (Buddenbrooks, hạng 6). Der Vorleser (Người đọc) của Bernhard Schlink đứng hàng thứ 14 và Die Blechtrommel (Cái trống thiếc) của Günter Grass nằm gần cuối bảng, hàng thứ 48.
Và trong thời gian qua, cũng với cái tiêu đề Thơ đến từ đâu, nhà thơ Nguyễn Đức Tùng đã cống hiến cho độc giả talawas một loạt bài phỏng vấn các nhà thơ khá thú vị. Câu hỏi (tiêu đề) ông đặt ra cho các nhà thơ xem chừng không đơn giản, nhưng lại có thừa không gian để cho các nhà thơ của chúng ta… tán. Thanh Thảo trả lời không giống Lý Đợi, Đỗ Kh. duyên dáng không kém Nguyễn Thị Hoàng Bắc, Thận Nhiên hay Inrasara, mỗi người một vẻ v.v…
Tôi bỗng chợt nghĩ, giá mà talawas hay ai đó môi giới được như thế nào đấy, để Nguyễn Đức Tùng có thể làm một cuộc phỏng vấn với ông đương kim chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam ta, dĩ nhiên với điều kiện là cả hai bên đều không chê nhau, thì biết đâu chúng ta sẽ được đọc thêm một bài phỏng vấn hấp dẫn. Bắt đầu phỏng vấn, Nguyễn Đức Tùng có thể (rung đùi và) hỏi: “Thưa ông Hữu Thỉnh, ông vừa đoạt giải nhất về thơ, làng văn xem chừng hơi xôn xao, vì tính thời sự, ông có thể cho độc giả talawas biết, thơ (ông) đến từ đâu?”.
Như thế là tôi đã đi một đường vòng để trở về lại với chuyện ông Hữu Thỉnh, cũng có nghĩa là tôi trở lại với Thường Nhân và bài phản biện của ông.
Chủ nhật tuần trước, lúc ngồi viết những dòng trao đổi với Thường Nhân về chuyện đạo thơ, tôi không biết rằng mình đã làm một việc… bốc đồng. Vì mấy ngày sau khi gởi bài đi rồi thì tôi mới biết là ngoài Thường Nhân ra, trước đó chuyện đạo/phỏng dịch thơ đã được nêu ra bởi một người viết có tên là Đại Lãng Du Tử trên báo mạng VietNamNet [2] và bởi ông Trần Mạnh Hảo [3] , một cao thủ (danh trấn giang hồ) như chúng ta đều biết, với hai bài viết dựa trên những chi tiết của ông Đại Lãng. Tôi bản tính vốn nhút nhát, gặp người thường thì còn cố làm thầy gồng huơ vài đường kiếm (cùn), chứ mà đụng võ lâm cao thủ cỡ như ông Trần Mạnh Hảo thì thường là tôi xin vái vài vái rồi tìm đường cao bay xa chạy.
Nhưng làm thế nào bây giờ, đã lỡ phóng thì tôi phải theo… đao.
Theo các bài viết của hai ông thì ta biết ông Thường Nhân đòi “trị bệnh cứu người” (tôi phải thú thật là hồi nhỏ tôi là tôi rất sợ mấy ông lang nghiệp dư, mà trong họ hàng nhà tôi chừng như cũng có được vài ông: “Cái con bé này, mới chừng ấy tuổi đầu mà tóc đã bạc cả ra thế kia, bảo bu mày mua hà thủ ô về mà uống!”, hoặc: “Trông thần sắc ông như thế này thì chắc là thận suy rồi, tôi còn một ít viên tam tinh hải cẩu nếu ông muốn thì tôi mang lại, hiệu nghiệm ra phết ông ạ!”), còn ông Trần Mạnh Hảo thì vừa ai oán vừa đao to búa lớn, xin mời quí vị cùng tôi để cho những câu chữ sau đây nó tan từ từ trên đầu lưỡi nhé:
“Chuyện động trời này chúng tôi không dám tin là sự thật/ …nền văn hoá Việt Nam sẽ bị một cú “sốc” khủng khiếp, khiến kẻ viết những dòng này cũng thấy đau buốt ruột gan và không thể cầm lòng đặng/ …đang là đêm của Việt Nam, Trần Mạnh Hảo thức dậy vì những cú điện thoại (cùng nhắn tin) uỳnh oàng như súng liên thanh… từ khắp trong nước và hải ngoại gửi tới máy di động, sửng sốt vì bài viết về chuyện ông Hữu Thỉnh Chủ tịch hội Nhà Văn Việt Nam ăn cắp thơ của nữ thi sĩ ngưởi Đức tung ra trên Việt Nam Nét của tiên sinh Đại Lãng Du Tử/…Trong các thư điện tử gửi tới TMH, có ngót trăm thư gửi tới bàn luận về chuyện tày trời… của ông Hữu Thỉnh, bởi hành vi đạo thơ nơi gương mặt số 1 của chế độ này về văn học nghệ thuật tức ông Hữu Thỉnh đang là “quả bom nguyên tử” nổ inh trời dư luận Việt Nam.”
Xin lỗi các ông nếu như tôi nói có gì không phải phép. Nếu Hữu Thỉnh thực sự là kẻ đạo văn thì trước sau gì cũng bị “nhân dân ta” lôi ra trước “phiên toà đạo thơ” (chữ của ông Thường Nhân), ăn cắp tài sản bạc tỷ của nhân dân để đi cá độ hay là ăn cắp thơ thì cũng đều là ăn cắp. Các ông nói đúng thôi. Nhưng chuyện đâu còn có đó, làm gì mà phải ầm ĩ lên như thế. Trong cái cách mà ông Trần Mạnh Hảo lo lắng cho “danh dự chung của nền văn học Việt Nam” tôi thấy có cái gì đấy hơi giả. Lo lắng kiểu này thì làm thế nào mà thuyết phục được những thế hệ trẻ tinh mắt cỡ như Đỗ Hoàng Diệu, Cao Việt Dũng… Ngoài ra ông dựa vào một thông tin của Thường Nhân để la toáng lên rằng Hữu Thỉnh đã đạo thơ của Tự Đức. Xin thưa ngay rằng đối với tôi, đây không phải là một “phát hiện” của Thường Nhân, chuyện này ông Nguyễn Trọng Tạo đã có nhắc đến trong một cuốn sách của ông [4] trước đây nhiều năm, chỉ có điều ông ta không nói đó là thơ của Tự Đức và cũng không xem đó là chuyện đạo thơ.
Bây giờ tôi xin phép hầu chuyện với ông Thường Nhân cụ thể hơn một tí.
Tôi không phải là nhà thơ. Tôi chỉ là một độc giả bình thường của talawas. Tôi không có tham vọng thuyết phục ông từ bỏ ý định buộc tội ông Hữu Thỉnh đạo thơ. Trước một bài thơ, mọi người đọc đều bình đẳng. Trong bài viết của tôi vừa rồi, tôi chỉ muốn đưa ra một cách nhìn khác về bài thơ để rộng đường dư luận, và chuyện này thì đã có ông mục sư Stefan Mai (là thợ) giảng, tôi không dám múa rìu; sau nữa nếu tôi bảo là “tôi e” thì chỉ đơn giản là vì tôi không muốn độc quyền chân lý, chứ không phải là tôi nói vòng vo cho nhẹ tội đạo văn của ông Thỉnh như ông nghĩ, thực tình tôi chỉ muốn lưu ý rằng, trước khi kết án và đụng chạm đến danh dự của một con người (ở đây hẳn có người sẽ bảo: làm gì có danh dự để mà chạm), thì ta nên thận trọng hơn một chút. Thế thôi.
Bây giờ xin trở lại với bài thơ. Ông có cái lý của ông, khi ông bảo không thể đem cái phiên bản có màu sắc tôn giáo ra để so sánh, vì các ông không sành tiếng Đức. Vâng, thì ta dẹp nó qua một bên. Như vậy còn lại là bản dịch của Quang Chiến mà ông khẳng định là “hoàn toàn giống về tư tưởng” với bài thơ của Hữu Thỉnh. Tôi đã đọc lại bản dịch này nhiều lần, rất tiếc là tôi phải nói với ông một lần nữa rằng tôi cảm nhận bài dịch của Quang Chiến vẫn có khác ông. Tôi xin lưu ý ông về sự khác biệt giữa Hỏi và Gọi. Trong bản dịch của Quang Chiến, tôi/em ở đây chỉ lên tiếng gọi chứ chẳng hỏi han ai cả, “em” chỉ cần một lời đáp vọng: “tôi ở bên em”, thế là đủ, “em” không quan tâm đến chuyện “mọi sinh thể đều tốt với em”, hoặc “lòng người cực hiểm” hay không. Và khi “em” gọi “người” thì đáp trả lại chỉ là sự câm lặng. Tôi chỉ có thể cảm nhận ra ở đây cái cảm giác cô đơn lạc loài của “em” mà thôi. “Em” phải ráng mà… đi cho hết một đêm hoang vu trên mặt đất. Và nếu phải đem một bài thơ cổ vào đây để minh hoạ thì, bằng tất cả lòng tôn kính với cụ Nguyễn, tôi vẫn không thể đem hai câu thơ của tác giả Ức trai thi tập ông đã trích dẫn vào đây được, mà tự dưng tôi nhớ đến một bài thơ ngắn của Trần Tử Ngang, ngắn mà đầy ấn tượng, tôi chép lại đây theo trí nhớ, hy vọng là không sai sót:
Trước không thấy người trước
Sau không thấy người sau
Ngẫm trời đất vô cùng
Một mình rơi giọt lệ
Vâng, một mình rơi giọt lệ!
Song song đấy là bài thơ “Hỏi” của Hữu Thỉnh mang một ý nghĩa khác mà tôi đã đưa ra nhận xét của mình về nó trong bài viết vừa rồi, tôi không muốn lặp lại ở đây, sợ nhàm. Mà ông Thường Nhân cũng đến thật lạ. Thượng đế đã tạo ra biết bao sinh vật mỹ miều ông không chịu đưa vào thơ mà cứ nhằm mấy con bò lợn chó mà lôi xềnh xệch vào mấy bài thơ ông “sáng tác”. Ông đã bỏ công ra viết lại hai bài thơ “Bò lợn chó” với hai đoạn kết khác nhau và hỏi ý kiến của tôi. Vậy thì tôi xin thưa là bài thơ đầu thì được, còn bài thơ sau của ông với đoạn thơ của ông Hữu Thỉnh theo tôi rõ ràng là khập khiễng, là một sự ép duyên. Đấy là tôi ngửi ra được bằng cái khứu giác bình thường của tôi. Còn như ông vẫn khư khư khẳng định rằng “không chê vào đâu được” thì dĩ nhiên đấy là quyền của ông. Điều an ủi là ít ra tôi cũng có giống với ông được một điểm, khi cho đây không phải là một bài thơ đáng được đưa vào sách giáo khoa; nhưng theo tôi không phải vì lý do đấy là một bài thơ “đạo” mà chỉ đơn giản vì đấy không phải là một bài thơ hay. Đọc ba cái khổ thơ đầu tiên được đặt ngoan ngoãn trên đường ray thì người ta có thể đoán ngay rằng đoàn tàu sẽ đi về đâu, người ta có thể đoán tỏng được ngay ý đồ của tác giả, nghĩa là một bài thơ không có một tí gì gợi mở – mà gợi mở là một trong những đặc tính của thơ, theo cách hiểu của tôi.
Ông Thường Nhân phong tôi làm luật sư để biện hộ cho ông Hữu Thỉnh thì thật là oan cho tôi. Xin cho tôi được nói ngay rằng: Ai toà thì nấy xử, tôi sẽ không tham dự “phiên toà” của quí ông, “nhân chứng” cũng không mà “thầy cãi” lại càng không, cái chức danh “luật sư” tôi xin trả lại ông, tôi không dám nhận. Chuyện tôi đọc được một cái trường ca của ông Thỉnh rồi sau đó nó không để lại ở tôi một ấn tượng sâu sắc nào nên quên hết, mà chỉ còn nhớ đến vài câu thơ chắp vá mà người ta hay nhắc đến khi nói về thơ của ông thì việc gì mà ông Thường Nhân phải bắt bẻ và cho là tôi mâu thuẫn với gượng gạo. Tôi nhắc lại bài hát mà tôi còn thuộc nằm lòng từ dạo ấy đến giờ mà tôi đùa là dấu ấn “sâu sắc” nhất về thơ Hữu Thỉnh là một phần vì muốn không khí đỡ căng thẳng. Nhưng ngầm dưới những tiếng cười (gượng) ấy là nỗi ngậm ngùi của tôi. Bài hát nó khơi gợi trong tôi một thời quá khứ chưa xa, cái thời mà đất nước ta còn chìm trong máu lửa và thù hận, cái thời mà… Nhưng thôi, đây là chuyện dài nhiều tập của tất cả người Việt chúng ta mà tôi nói tiếp thì sợ bài viết này sẽ chẳng bao giờ xong được.
Tôi nghĩ trò chuyện với ông như thế là đã quá đủ. Tôi cũng không muốn thành một kẻ vô duyên, cứ bô bô bàn về chuyện đạo thơ của người khác trong khi chính đương sự lại chưa lên tiếng. Cho nên bây giờ thì tôi đi ới ông Hữu Thỉnh đây, ông Thường Nhân có ới cùng tôi không?
Tôi hỏi ông H.T.
ông H.T. ơi xin trả lời tôi
thơ (ông) đến từ đâu
im lặng
ông H.T.
chưa trả lời
Viết thêm: Viết xong, vào mạng định gởi bài đi thì tôi đọc được bài viết của ông Đặng Tiến, nên xin thêm vài ý sau:
1. Mặc dù nghe nhà phê bình phán một câu chắc nịch và “ngắn gọn, dứt khoát” thì tôi đây cũng hơi rét. Nhưng may là xưa nay tôi thường tiệm cận để hiểu và cảm một bài thơ bằng cái đầu và trái tim độc lập của tôi, ít khi phải cầu cứu đến phê bình gia, nên tôi thấy không cần phải phát biểu thêm nhiều, những suy nghĩ của tôi đã được tôi phát biểu khá dài dòng ở hai bài viết rồi. Tôi chỉ lấy làm lạ, khi ông Đặng Tiến muốn đem cái “tư tưởng” ra khỏi “cuộc chơi” khi bàn đến chuyện đạo văn. Tôi không thấy thuyết phục. Ngoài ra tôi có cảm tưởng là “phiên toà đạo thơ” với những quan toà tự phong đã gần bế mạc mà hình như chúng ta chưa nghe “bị cáo” thưa thốt lời nào. Kể cũng lạ. Đúng ra người có tư cách duy nhất để đem Hữu Thỉnh ra toà là bà Christa Reinig. Và đúng như ông Đặng Tiến nói, ý tưởng trong một câu thơ hay bài thơ là cái mà độc giả hiểu, không phải là điều mà tác giả nhất thiết muốn nói, chính vì vậy mà tôi tin là cụ bà 80 tuổi Reinig sẽ nghĩ: “Ôi dào, giả dụ ông Hữu Thỉnh đi đạo thơ tôi mà lại diễn dịch sai ý của tôi thì… xui cho ông ta thôi, mà bài thơ của tôi có tính tôn giáo thì không phải chỉ có… google xác nhận [5] không thôi đâu. Với lại, bõ bèn gì một bài thơ…”
2. Về chuyện xưng hô phức tạp và tế nhị trong tiếng Việt mà ông Đặng Tiến nhắc trong bài viết làm tôi ngạc nhiên. Tôi nào có giả thiết hay quy luật gì ở đây đâu. Có sự bất đồng ngôn ngữ ở đây chăng? Câu tôi viết chỉ là một câu giễu, tôi ngạc nhiên là ông Đặng Tiến, một người thông thái về humour, lại không hiểu cái kiểu humour của tôi. Không biết có phải vì hai chữ “tư thế” trong câu tôi viết không “trắng trợn” đủ nên gây hiểu lầm? Mong ông Đặng Tiến đọc lại hộ tôi toàn câu một lần nữa. Nếu ông hiểu được ý tôi thì tôi mừng, còn nếu không cũng chẳng sao, tôi hứa là lần tới, nếu như có một lần tới, tôi sẽ humour trong sáng hơn.
Vui thôi mà.
22.11.2006
© 2006 talawas
[1]Xin dịch sang tiếng Việt là:
Hắc tâm, ấn bản tiếng Anh có tên là
Inkheart. Tôi không biết là cuốn sách này đã lọt vào mắt xanh của một dịch giả Việt Nam nào đó chưa.
[2]http://vietnamnet.vn/vanhoa/tacpham/2006/11/631823/[3]http://www.ykien.net/tranmanhhao30.html, http://www.ykien.net/tranmanhhao31.html[4]Nguyễn Trọng Tạo,
Văn chương cảm & luận, nxb Văn Hoá Thông Tin (1998), trang 56
[5]Sibylle Scheßwendter(2000)”Darstellung und Auflösung von Lebensproblemen im Werk: Christa Reinig”, luận án tiến sĩ (Đại học Siegen), trang 40-47,
http://deposit.ddb.de/cgi-bin/dokserv?idn=962685763&dok_var=d1&dok_ext=pdf&filename=962685763.pdf