Nhà văn Y Uyên mất ngày 8-1-1969 tại Nora, Phan Thiết. Sau đó ít lâu, anh em thân hữu ở Tuy Hoà, nơi Y Uyên đã sống và dạy học nhiều năm, cùng quý thân hữu trong cả nước, làm cho gia đình anh một bức tượng đồng bán thân, để kỷ niệm nhân ngày giỗ đầu của anh.

Khi hiểu được tấm lòng của anh em, và cũng xuất phát từ lòng yêu mến tài năng của Y Uyên – điêu khắc gia Ðỗ Toàn – lúc ấy đang sống ở Qui Nhơn – rất nhiệt tình nhận lời tôi. Thế là công việc được tiến hành: Tôi liên hệ với chị Nguyễn Thị Tẩu, chị ruột thân quý nhất của Y Uyên lúc sinh thời để xin ảnh chụp từ nhiều năm, nhiều kiểu khác nhau của Y Uyên cho anh Ðỗ Toàn làm phác thảo.

Bức tượng đồng bán thân cao lớn bằng người thật, nặng khoảng 50kg đã được hoàn thành đúng hẹn. Tôi về Qui Nhơn lấy và mang tượng vào Tuy Hoà, chờ dịp chở vào Sài Gòn… Tôi đặt tượng Y Uyên trong phòng trọ của tôi mấy hôm. Ðêm thứ hai, tôi ngủ mơ bỗng thấy Y Uyên về, cười nói, chuyện trò như ngày nào. Tuy vậy, trông nét mặt và dáng vẻ, có đượm nét buồn. Ðêm thứ ba, gặp lại Y Uyên. Tôi hơi lo. Và cũng hơi sợ (!), vì tôi sống riêng một mình trong căn phòng vắng vẻ nằm sâu trong một con hẻm. Tôi mua một thước vải vuông màu đỏ, phủ lên bức tượng…(…)

Tượng được gửi xe tải chở vào Sài Gòn. Ðến nơi, tôi liên hệ với Phan Việt Thuỷ để có thể chở tượng về Xóm Mới – Gò Vấp; nơi gia đình Y Uyên đang sống. Ở Sài Gòn, tình cờ tôi gặp một văn hữu, ông ấy đề nghị sẽ lo tổ chức buổi tưởng niệm, và sẽ lo việc xây bệ đặt tượng ở nghĩa trang Gò Vấp…

Tôi và “Y Uyên” ngồi trên chiếc Vespa của Phan Việt Thuỷ đến nhà anh. Ông bà cụ thân sinh của Y Uyên rất hoan hỉ nhận “món quà đặc biệt này”, và nói trong nước mắt: “Gia đình chúng tôi xin cám ơn tấm lòng của quý anh em đã tưởng nhớ đến em nó…” Tôi đem ý kiến của ông bạn văn nọ trao đổi với gia đình. Thay mặt gia đình, chị Tẩu trả lời là gia đình sẽ xem ngày, tự lo lấy được, không dám làm phiền anh em nhiều. Tôi ngầm hiểu ý chị – không muốn có hình thức rườm rà. Nên gói gọn trong tình thân gia đình.

Từ dạo ấy, cho đến năm 1984, gần 15 năm sau tôi mới có liên lạc với gia đình Y Uyên. Nói đúng hơn, là liên lạc với chú Nguyễn Văn Vượng, em trai út của Y Uyên. Vượng có dịp đi công tác (chú ấy đang làm cho Công ty xuất nhập khẩu tân dược Cavi Medin của một người anh du học ở Canada trước năm 1975 về nước thành lập) ra Qui Nhơn, lần theo trí nhớ, dò tìm nơi ở của tôi, nhưng không gặp. Chú lại viết thư. Lần này thì tôi may mắn đọc được thư, biết rõ địa chỉ. Thế là tôi tìm dịp vào Sài Gòn, ghé lại công ty tìm chú.

Chúng tôi gặp nhau. Chú Vượng nhận ra tôi ngay, còn tôi thì… không nhớ ra chú hồi còn nhỏ, khi tôi ghé nhà thăm Y Uyên. Thế là chú hăm hở chở tôi về nhà thăm ông bà cụ, gặp lại chị Tẩu, cô Tám, cô Bảy… Xóm Mới ngày ấy cũng khác lạ với Xóm Mới ngày xưa, đến nỗi tôi không còn nhớ ra được một nét nào: khu xóm vắng, thưa thớt, đường đất, nhà lợp tranh và tôn… nay đã được xây dựng khang trang sạch đẹp.

Chị Tẩu giới thiệu tôi với ông bà cụ như nhắc cho ông bà nhớ lại: “Ðây là anh bạn của Uy lúc xưa cùng dạy học ở Tuy Hoà!” Ông vui vẻ hỏi chuyện tôi, nhưng dường như sự nhớ lại của ông, khiến bà hơi se thắt, bùi ngùi! Tôi được chị đưa ra phía sau vườn, nơi có ngôi nhà thờ nhỏ, trong đó có bàn thờ dành cho Y Uyên và bức tượng đồng bán thân của Y Uyên ngày nào dựng ở nghĩa trang.

Chú Vượng đặt một bàn tay nơi lỗ tai bị cưa đứt của bức tượng, kể cho tôi nghe lại đầu đuôi của câu chuyện, mà chú cho là “rất kỳ lạ”: Sau năm 75, một đêm ông cụ nằm mơ thấy Uy trở về bảo hãy mang anh về nhà, anh đang bị lạnh lẽo, buồn bã. Sáng ra ông cụ nói chuyện với cả nhà, vì lâu nay ông cụ ít khi thấy lại Uy… Ðêm sau cũng lại thấy anh về… Chiều hôm ấy một người bạn quen với Uy lúc xưa đến báo cho gia đình biết, trong lúc dắt xe đi bán “giò chéo quảy”, tạt qua trụ sở công an phường, thì thấy bức tượng đồng Y Uyên đang “nằm” ở đó. Anh cho biết, trong một buổi đi tuần tra, công an đã bắt được một người vác bao tải khả nghi. Họ kiểm soát thì bắt gặp tượng đồng nhưng chưa rõ là của ai. Kẻ trộm khai đã cưa mất một bên tai để xem thử có phải là đồng thật hay không. Và mờ sáng hôm ấy đã đục bệ để lấy đem đi bán đồng vụn… Ðược tin, gia đình đến trụ sở công an phường viết giấy báo cáo và xin nhận lại bức tượng mang về đặt bên cạnh bàn thờ của Y Uyên như hôm nay.

Buổi lễ an vị pho tượng đồng bán thân của Y Uyên. Pho tượng này trước đây bị kẻ gian xẻo gọn hai tai, nay được bằng hữu và điêu khắc gia Phan văn Hạng góp lòng góp sức hoàn chỉnh tu bổ lại. Dưới bệ tượng là hai tác phẩm dành riêng cho anh do bằng hữu thực hiện: Thư quán bản thảo tập 18 tháng 2, 2005 chủ đề Y Uyên và “Tuyển truyên thời chiến Y Uyên”.

Nghe Vượng kể Lại, tôi cũng lấy làm “rất lạ”. Và nhớ lại lúc đặt tượng của Y Uyên trong phòng trọ của mình ở Tuy Hoà và trong mấy ngày chờ dịp chở tượng vào Sài Gòn: Uy cũng thường “trở về”… Nhìn bức tượng đồng bị mất đi một bên tai, tôi rất buồn và có ý nghĩ sẽ nhờ anh Ðỗ Toàn (lúc ấy đang sống ở Ðà Nẵng) làm lại cho hoàn chỉnh. Nhân dịp này, chị Tẩu cũng có cho tôi biết hoàn cảnh vô cùng khó khăn của gia đình sau ngày Uy mất. Sau 75 nhờ có chú Nhã, chú Hương… về nước giúp xây dựng nhà cửa, chăm lo cho ông bà cụ tươm tất, gia đình cũng khá hơn! Chị không nói tôi cũng có thể biết được, sau ngày Uy mất, gia đình nghèo, nhiều em nhỏ, chỉ trông cậy vào sự lo toan của chị từ trong ra ngoài…

Tôi được gia đình giữ lại dùng cơm trưa, trò chuyện thân tình như người ruột thịt. Chúng tôi nhắc lại những kỷ niệm cũ lúc Uy mang tôi về nhà, phải bắt gà làm bữa, về cô T.TN, người tình của Uy, về một số bạn văn, bạn đồng nghiệp… Những nhớ tưởng nào cũng khiến cho tất cả ngậm ngùi thương tiếc cho cuộc đời vắn số, bạc mệnh của Uy.

Thời gian sau này, tôi có dịp “lưu lạc vào Sài Gòn” đều đến thăm ông bà cụ, chị Tẩu, anh Nhã, chú Vượng, cô Bảy… và không quên nhìn lại bức tượng, thắp cho Y Uyên một nén hương. Ðứng trước bàn thờ anh, có lúc, tôi lại nghĩ: kéo dài cuộc sống như tôi, là một nỗi khổ! Biết được hoàn cảnh không được thuận duyên của tôi, gia đình đã hết lòng giúp đỡ.

Năm 1988, bà cụ thân sinh Y Uyên mất, tôi không có điều kiện vào Sài Gòn. Các dịp sau này tôi vẫn thường lui tới thăm gia đình Uy như một nơi gắn bó thân thiết. Ông cụ thân sinh Uy, sau năm 1995, bị bệnh huyết áp cao phải ngồi xe lăn nhưng ông trông rất khoẻ, sáng suốt. Ðầu năm 1998, tuy phải nằm trên giường bệnh, nhưng nghe có “bạn của Uy đến thăm” là cụ đòi ngồi dậy, hỏi chuyện. Tháng 10-1998, cụ mất. Dịp này, dầu được tin của chú Vượng, tôi cũng không “đủ duyên” để vào tiễn cụ lần cuối. Tôi đành phải gửi điện chia buồn cùng gia đình!

Ðiều khiến tôi ân hận tiếp theo, là tôi chưa có dịp ra Ðà Nẵng để nhờ Ðỗ Toàn hoàn chỉnh lại một bên tai của bức tượng đã bị cưa mất, thì anh (Ðỗ Toàn) cũng đã vĩnh biệt bạn bè!

Nay, đã ở vào tuổi trên 60, cuộc sống vẫn còn lao đao muộn phiền và cô độc; tôi nghĩ nhớ về Y Uyên như để hoài niệm về thân phận mình, cuộc đời mình. Tất cả rồi cũng chỉ là những áng mây thấp thoáng bên những Tượng đá sườn non mà thôi!

Có phải vậy không Y Uyên?

Quê nhà, tháng 11-2004