Ngôn ngữ có thể phân tích được (analytic) nhưng lại có tính chấp định, võ đoán (arbitrary). Cũng phức tạp như con người từ khi là homo sapiens sáng tạo và vận dụng nó, với cái lưỡi không xương, ngôn ngữ luôn luôn thách đố các nghiên cứu, tranh luận tóe lửa , thậm chí chết chóc nữa! Đi vào thế giới chữ nghĩa có thể là vi vút trên những tầng trời trí tuệ và nghệ thuật thanh tao, nhưng cũng rất có thể là đầy đọa mình trong hang tối hay vực thẳm hiểm nghèo.

 

Mới đây tôi được đọc một loạt bài trên talawas bàn về các từ vi tính, trọng lượng/khối lượng,… và một bài viết rất đặc sắc vì tính trí tuệ và tâm cảm cao vời của tác giả Hoằng Danh về chữ nghĩa của ông Trần Thanh Đạm trong một bài viết mới đây của đại thụ nghiên cứu văn học Bắc Hà này. Danh từ vi tính là cực kỳ rối rắm, dẫn đến nhiều ý kiến không hẳn sáng sủa, nhiều câu lắm chữ lan man kỳ khu, không dẫn đến một kết luận cụ thể nào, chẳng khác chuyện ngựa ô, chó mực, mèo mun… Âu là trò chuyện cho vui mà cũng là nhắc nhở dùng chữ nghĩa sao cho hợp lý, chính xác mà thôi. Tôi cho là bài viết công phu của tác giả Hoằng Danh đáng đọc hai ba lần, mỗi lần một thêm hiểu biết về chữ nghĩa và cách dùng chữ nghĩa của các đại gia. Riêng tôi trộm nghĩ, bài này gợi mở nhiều suy nghĩ bức thiết, đáng cho chúng ta phải cảm động trân trọng nhiều điều bên ngoài chữ nghĩa.

 

Người Việt Nam đọc sách chắc đều biết câu nói để đời của Công Tôn Long bên Tầu thời xa xưa – ngựa trắng không phải là ngựa. Gần đây thì lại có câu nói nổi tiếng cũng bên Tầu của ông Đặng Tử Bình – mèo trắng mèo đen đều là mèo cả. Thú vị của chữ nghĩa là ở chỗ người đọc người nghe có thể hiểu và giải thích suy diễn thế nào cũng được cả, còn tác giả câu nói sử dụng những nào là phép ví von, hóan dụ, ẩn dụ, lộng ngôn, nghịch ngôn, ngoa ngữ… mà dẫn giải thì cũng chớ vội tin ngay. Chẳng qua cũng chỉ là những cách nói trong một văn cảnh, một tình huống nào đó, nghe cho kêu, cho bí hiểm cao xa, nhằm khiến người ta hoang mang mà thêm tín phục vậy thôi. Lỗ Tấn, nhà văn Trung Quốc (cũng Tầu!), đã từng nhắc nhở phải biết đọc giữa hai hàng chữ, có khi chỉ thấy toàn xương với máu thịt người ta.

Chữ nghĩa từ cửa miệng người nào đó được nhiều người sử dụng riết, thành ra được chấp nhận lâu ngày rồi mà đem ra bàn chuyện đúng sai thì thật khó. Thử hỏi tại sao con vật này gọi là heo mà không phải là gì khác, rồi tại sao cũng con này ở miền Bắc lại gọi là lợn, thật quá nhiêu khê ôm đồm, trên báo chí đại chúng xét ra chẳng ích lợi mấy so với thực trạng hỗn loạn ngổn ngang vô nguyên tắc cuả chữ nghĩa đang nhan nhản xuất hiện hàng ngày. Chưa nói đến chữ nghĩa dịch thuật, thí dụ chỉ nội nhan đề L’ étranger của Albert Camus mà dịch giả Dương Tường (rất có uy tín) dịch là Người dưng cho khác với Người xa lạ trước đây người ta đã dịch rồi, thì thật khó thuyết phục. Cứ theo ngữ nghĩa (semantical meaning) lẫn câu chuyện (situational meaning), Người xa lạ chính xác hơn. Vả chăng trong tiếng Việt ta, ngưới dưng với người xa lạ khác nhau chứ, lẫn lộn làm sao được! Còn những trường hợp suy diễn cẩu thả tùy tiện thì vô số. Trên Tuổi Trẻ Chủ Nhật ngày 6.2.2005 (số Tất niên Ất Dậu), trong bài Bác Hồ ở Boston đăng trang trọng ở trang 6, có thông tin như sau: “Có tài liệu cho rằng Bác Hồ đã làm việc tại khách sạn mang tên Parker House Hotel (sau này đổi tên thành Boston Omni Parker House Hotel) ở số 60 School St. tại Tremont và giữ chân phụ xế (bus boy).” (NPT in nghiêng đậm). Giá chịu khó tra từ điển Webster: bus boy, a waiter’s assistant who sets and clears tables, brings water, etc. (= phụ hầu bàn / phụ bàn / bồi chạy bàn), thì đâu đến nỗi chua thêm tiếng Mỹ mà lại gán cho công việc vất vả nặng nhọc như thế!

 

Tôi nhớ khoảng năm 1970 (?) ở miền Nam có Bác sĩ Trần Ngọc Ninh viết mấy bài rất thú vị về “giống” (gender) trong tiếng Việt, đại khái giải thích rằng loại từ (article) con chỉ giống đực (masculine) đi với danh từ chỉ vật có một bộ phận thôi và cái chỉ giống cái (feminine) đi với danh từ chỉ vật có cặp đôi, thí dụ con dao, cái kéo. Giải thích nghe có vẻ hợp lý, nhất là khi ta liên hệ với con c., cái l… Nhưng khổ nỗi, vì tôi không được đọc hết bài viết đăng nhiều kỳ (hình như trên tạp chí Bách Khoa), tôi không biết ông giải thích thế nào với cái búa (một cục sắt + một cán gỗ), cái thằng (rõ ràng là nam, giống đực rành rành!)…

 

Nhiều khi những từ rất bình thường vì lý do đặc biệt trở thành những thuật ngữ (terms) mang những ý ngầm, những nghĩa sở hàm (connotation), có hơi hướm chính trị. Ngày nay là đảm bảo, nghị quyết, nhất trí, tồn tại,… Nếu anh nói bảo đảm, quyết định, đồng ý, khuyết điểm / trì trệ,… thì nghe ra lạc điệu, lỏi chỏi thế nào ấy trong các cuộc họp hay hội nghị. Ngôn ngữ Việt ngày nay nặng tính địa-chính-trị (geopolitical) là vậy chăng? Có lẽ điều này giải thích hiện tượng xã hội hơi lạ là có những ông cha bà mẹ người Trung hay Nam chưa hề sống ở đất Bắc ngày nào lại dạy con gọi mình là bố mẹ! Tôi có nghe ba mẹ, nhưng chưa gặp trường hợp nào là bố má cả. Nếu có thì hẳn là bà má không nhất trí với ông bố rồi! Nếu có, nghe thật chướng, bố mẹ ạ!

 

Bước sang lãnh vực ca từ, ta thử so sánh tài năng vận dụng chữ nghĩa của ba nhạc sĩ: Văn Cao, Phạm Duy và Trịnh Công Sơn. Ca từ Văn Cao mộc mạc, gọn ghẽ, chỉnh chu, trực diện, ít từ hoa và cách điệu; nhạc Thiên thai dìu dặt du dương mà chữ nghĩa nhàn nhạt nặng tính miêu tả như bị kềm giữ bởi một lý tính lành lạnh; buồn tàn thu nghe ra lãng đãng hồ như mà không để lại một câu ý nào đặc sắc; ngoài Tiến quân ca có lẽ phải đợi đến Mùa xuân đầu tiên, ca khúc cuối cùng của đời mình, Văn Cao mới để lại cho đời những ca từ thiết tha xúc động lòng người thật bất ngờ: từ nay người biết thương người, từ nay người biết yêu người… Lời Phạm Duy phong phú đa chiều cũng như những thể loại và đề tài ca khúc phồn tạp của ông, tinh tế lẫn thô mộc, duyên dáng xen gượng ép (có khi cả ý tưởng nữa), tượng trưng bản lĩnh mạnh bạo trong cách sống và cách nghĩ; thế nên đang đừng quên nhau, đừng xa nhau, đừng rẽ mối tình nghèo thì lại đừng chia nhau nỗi vui niềm đau, thật lấn cấn!… Trịnh Công Sơn thì khác, ngôn ngữ gần với thi ca, giản dị mà uyên áo, chỉnh chu mà mỹ lệ, giầu sang mà gần gụi, tính gợi cảm và tính mỹ học thật không thể chê được. Từng có phát biểu rằng người ta mê nghe và hát nhạc Trịnh phần nhiều vì ca từ hơn là vì nhạc. Nghe Trần Mạnh Tuấn độc tấu saxophone Diễm xưa, tâm thức thính giả vẫn thầm thì Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ, buổi chiều ngồi ngóng những chuyến mưa qua…

 

Nói về chữ nghĩa, tinh tế uyên áo quá dễ thành mơ hồ mờ mịt, ảo diệu uyên bác quá có thể là xảo mị. Người sáng tạo chìm đắm hay bay bổng với chữ nghĩa mê hoặc của mình rất dễ rơi vào “bệnh chữ”, tính chân thực không còn nữa. Làm dáng với chữ nghĩa quen thành ra làm dáng trong cách suy nghĩ và cách sống. Những bạn bè quen biết của Trịnh Công Sơn có thể ngỡ ngàng không biết nhạc sĩ sáng tạo Huyền thọai mẹ trong tâm cảm kính yêu dâng lên mẹ mình (nghe nói thế) hay tôn vinh bà mẹ dân tộc, bà mẹ tổ quốc, cụ thể là bà mẹ Cách mạng miền Nam: Mẹ về đứng dưới mưa, dưới mưa bom không ngại, xóa từng vết chân thù… Ðến như bài Mùa thu Hà Nội: đi giữa mọi người mà nhớ một người, nhớ một người để nhớ mọi người, thì thật không thể biết ông nhớ một người tình nào (có thể là người tình họ Trịnh ngợi ca trong Nguyệt ca?) hay ông chỉ muốn ám chỉ mình vì mọi người, mọi người vì mình ?… Chà, cao xa huyền hoặc quá! Vốn dĩ, ông là người phi chính trị, ca khúc của ông tuyệt vời ở những cảm xúc về tình yêu và những nàng con gái đẹp yêu ông hay gần ông (hơi nhiều).

 

Chữ nghĩa trong thế giới văn học ngày nay trong nước lẫn ngoài nước thật hoang mang vô tận. Trên talawas một dạo chan chát những tranh luận bảo vệ và phản bác từ mãnh cọp của một cây bút dịch hải ngoại, mới đây lại có bài viết thống thiết về Phật du (fuck you) trong một bài thơ của Ðinh Linh (cũng hải ngoại), và ý kiến về ngữ nghĩa “kinh dị” (libido) của các cây bút trẻ trong nước như Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư, nhóm Mở Miệng,… thì nhiều lắm. Miền Bắc có nhà thơ Bút Tre, ông này phá bỏ chữ nghĩa vừa phải, hóm hỉnh và thấm thía: Hôm nay mùng tám tháng ba/ Chị em phụ nữ uống trà không đương… Còn phá bỏ hay làm mới chữ nghĩa Việt trong thơ đến độ như các lão sư Lê Ðạt, Trần Dần, Ðặng Ðình Hưng thì muốn bàn cãi, chúng ta có lẽ cần chia sẻ nhiều điều thâm sâu phức tạp bên ngoài và chung quanh phạm trù văn học chăng?

 

9.3.2005

© 2005 talawas