trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
18.6.2003
Nguyễn Khắc Phê
Tản mạn quanh “Linh Sơn”
Thư ngỏ gửi Giáo sư Nguyễn Lân Dũng
 
  1. “Linh Sơn”, tiểu thuyết của Cao Hành Kiện (giải Nobel văn chương 2001) viết theo kiểu “tản mạn”, nên tôi cũng mạn phép dùng thủ pháp đó trong bài viết nhỏ này. Trước hết, xin bày tỏ lòng biết ơn đối với giáo sư Nguyễn Lân Dũng – một nhà khoa học, một vị đại biểu Quốc hội mà tôi (và chắc là nhiều người khác) rất mực kính trọng và yêu mến – đã có bài phê bình “Linh sơn” trên báo “An ninh thế giới” cuối tháng (số 7, tháng 3/2002). Nhờ có bài báo này, tôi hiểu ra một số “lời đồn” gần đây là thất thiệt và đã tìm đọc “Linh sơn”. Có tin đồn rằng: “Linh sơn” (và cả “Báu vật của đời” – tiểu thuyết của Mạc Ngôn, một nhà văn “có hạng” của Quân giải phóng Trung Quốc, từng được giải thưởng Nhà nước) tuy đã được dịch và xuất bản ở Việt Nam, nhưng có lệnh rằng: báo chí không được đăng bài giới thiệu, phê bình. Tin đồn như thật, vì họ nói có “bằng chứng” là Hội Văn nghệ Hà Nội tổ chức hội thảo về cuốn “Báu vật của đời”, sau đó, một tờ báo đưa tin và đã bị phê bình, nên nội dung hội thảo đó không ai dám đăng nữa! Rồi một “bằng chứng” khác, Tạp chí “Kiến thức ngày nay” (số 406, ngày20/11/2001) đăng bài của tôi giới thiệu chân dung dịch giả Thái Nguyễn Bạch Liên, có một câu, tên nhà văn Cao Hành Kiện đã bị sửa lại là nhà văn X! (Đây là chuyện thật 100%, nhưng chắc là Toà soạn “Kiến thức ngày nay” cũng bị các “tin đồn” trên hù doạ.) Dù vậy, tôi vẫn bán tín bán nghi, vì tôi nghĩ rằng: Đảng ta thời đổi mới đang ngày càng xứng đáng là đại diện cho lương tâm trí tuệ của dân tộc và thời đại, không đời nào lại ra lệnh “kỳ cục” như thế; nhiều lắm là có một quan chức nào đó cao hứng phát biểu đâu đó, rồi ai đó suy ra đó là “lệnh miệng” của thượng cấp; cứ thế thành “tin đồn”. Vì thế, tôi (và hẳn là nhiều nhà văn, nhà báo khác nữa) vô cùng biết ơn báo “An ninh thế giới”, với việc đăng bài của G.S. Nguyễn Lân Dũng, đã đánh bạt “tin đồn” thất thiệt nói trên, chứng tỏ là chế độ ta thật sự tôn trọng tự do tư tưởng, tự do báo chí, bảo vệ uy tín của Đảng ta. Nhân đây, xin đề nghị mỗi khi có tin đồn thất thiệt, báo chí cần đăng cải chính công khai và nếu cần thiết, phải có hình thức kỷ luật những kẻ tạo ra các tin đồn đó, để làm trong sạch môi trường văn hoá-xã hội.

    Tôi cũng rất biết ơn G.S. Nguyễn Lân Dũng, qua một bài viết ngắn đã cung cấp các thông tin có sức nặng về “những buớc nhảy vọt kỳ diệu của nhân dân Trung Quốc mấy thập kỷ vừa qua” cũng như một số thông tin rất đáng suy nghĩ quanh sự kiện “Cách mạng văn hoá” như vụ vợ Đăng Tiểu Bình cũng bỏ ông để đi lấy Trưởng Ban Tổ chức Đảng, như 8 Nghị quyết quan trọng của Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1978, sửa sai triệt để, rạch ròi công-tội nhiều vụ việc trong lịch sử của Đảng. Hẳn là nhờ thế mà tư tưởng của toàn xã hội được giải phóng, góp phần quan trọng tạo nên “những bước nhảy vọt kỳ diệu” của Trung Quốc.

  2. Được biết tờ “An ninh thế giới” có số phát hành rất lớn, rất có uy tín đối với độc giả – nghĩa là có ảnh hưởng lớn đến dư luận xã hội, mà bài viết của G.S. Nguyễn Lân Dũng, bên cạnh rất nhiều những nhận định đúng đắn, theo tôi, vẫn có điều không xác đáng, xét về khía cạnh phê bình một tác phẩm văn nghệ, rất nên có sự trao đổi lại, nhưng không hiểu sao không có nhà phê bình nào lên tiếng? Trong dịp ra Hà Nội gần đây, khi gặp một số nhà phê bình của hai tờ báo văn nghệ có uy tín, tôi thử nêu vấn đề trên, người tỏ vẻ ngạc nhiên là có một bài báo như thế về “Linh Sơn“, thốt lên “Thế à?”; kẻ thì “cười trừ”; người khác lại “giả lơ” như không nghe tôi nói gì! Vì sao vậy? Không lẽ “bệnh vô cảm” mà báo “Văn nghệ” vừa cảnh báo trong mục “Tiếng nói nhà văn” gần đây đã lây nhiễm sang cả giới phê bình? Kể lại “sự kiện” trên với một nhà báo, anh cười bảo tôi: “Ông ngây thơ lắm! Ai dại gì hưởng ứng việc ông nêu lên vì “tin đồn” nọ là có thực đó, viết bài tranh luận với ông Nguyễn Lân Dũng về “Linh Sơn” không báo nào đăng đâu! Có viết như ông Nguyễn Lân Dũng (chê cái tâm Cao Hành Kiện, chê “Linh Sơn” không viết gì đến những đổi mới của Trung Quốc gần đây…) báo mới đăng, chứ người tài giỏi như ông ấy đâu phải “không đủ hiểu biết về lý luận văn học” như ông ấy khiêm tốn thú nhận.” Cho dù vậy, tôi vẫn viết bài này và tin rằng báo chí ta – với vai trò là “công cụ sắc bén trong công tác chính trị tư tưởng”, sẽ đăng, để một lần nữa, bác bỏ các “tin đồn” có hại cho uy tín của Đảng ta.

  3. Thử xem vì sao dư luận Trung Quốc lại tỏ ra lạnh nhạt đối với “Linh Sơn“? (Có lẽ cần phải bổ sung: “như những thông tin được truyền bá ở Việt Nam”, vì không dễ gì nắm được dư luận của một nước lớn như Trung Quốc, nhất là khi tác phẩm chưa được phổ biến rộng rãi và chưa ai làm cuộc điều tra cẩn thận dư luận công chúng.) Hẳn là vì vậy mà G.S. Nguyễn Lân Dũng đã thận trọng thêm từ “Có lẽ…” trước khi nêu ý kiến “…người Trung Quốc không chấp nhận nổi tác phẩm này…” Theo giáo sư, “Linh Sơn” không được chấp nhận ở Trung Quốc chính vì tác giả “chả công bằng chút nào với đồng bào của mình”, do không thể hiện được “cuộc lột xác của dân tộc Trung Hoa vĩ đại trong những thập kỷ gần đây.” Theo thiển ý của tôi thì lý do giáo sư đưa ra “có lẽ” không chính xác, vì “cuộc lột xác…” không phải là chủ đề chính của “Linh Sơn” (thể hiện “cuộc lột xác” này, Trung Quốc đã có vô khối tác phẩm, ví như “Tình Châu Giang” chẳng hạn…); tức là người ta không nên đòi hỏi điều ngoài giơí hạn của sự vật, ví như không thể trách con dê không có bộ sừng đẹp và quý như của hươu nai! Cũng như không thể trách Nguyễn Khắc Trường trong tiểu thuyết “Mảnh đất lắm người nhiều ma” – Giải thưởng Hội Nhà văn năm 1987- sao không thể hiện đậm đà sự đổi thay của người nông dân Việt Nam sau “khoán 10” mà lại miêu tả kỹ càng nhiều “bóng ma” của tệ nạn bè phái dòng họ đang gây rối ở nhiều làng xã; hoặc phê phán Nguyễn Xuân Khánh sao không viết về chiến công vĩ đại 3 lần thắng Nguyên-Mông, mà lại tỉ mẩn tả đủ thứ chuyện của anh em Hồ Quý Ly (tiêủ thuyết vừa được giải thưởng của Hội Nhà văn)…

    Theo tôi, “Linh Sơn” chưa được đón tiếp nồng nhiệt ở Trung Quốc là do:

    a) Yếu tố tâm lý xuất phát phần nhiều từ cảm tính, tức là chẳng cần đọc tác phẩm, chẳng cần lý lẽ, vẫn “xem thường” – thậm chí là “coi khinh” “Linh Sơn“; một cách nghĩ rất dễ hiểu và rất dễ thông cảm. Trung Quốc từng có biết bao nhiêu nhà văn lớn như Lỗ Tấn, Quách Mạt Nhược, Tào Ngu, Mao Thuẫn, Lão Xá… vậy mà lại chọn “tay” Cao Hành Kiện, một kẻ lưu vong rời bỏ Đảng Cộng sản để trao giải Nobel thì quả là “họ” có ý đồ “chơi xỏ” đất nước vĩ đại đang được cả thế giới khâm phục trước những bước nhảy vọt vừa qua.

    b) “Lối viết rất cách tân” của “Linh Sơn“, như G.S. Nguyễn Lân Dũng đã viết, hẳn là chưa quen với đại đa số độc giả Trung Quốc. Nói cách khác, “Linh Sơn” không phải là mộït tác phẩm hấp dẫn theo cách nghĩ thông thường với số đông độc giả.
  4. Lại thử xem vì sao “Linh Sơn” được giải Nô-ben? Trong lúc trách “cái tâm” của Cao Hành Kiện, G.S. Nguyễn Lân Dũng lại “phong” cho ông ta rất nhiều phẩm chất tốt đẹp: “Cao Hành Kiêïn là một nhân tài. Ông là một nghệ sĩ đa năng…Ngòi bút Cao Hành Kiện thâm thuý và khốc liệt, kiểu viết độc đáo và hầu như chưa có tiền lệ…Nhiều tình tiết cho thấy tác giả am hiểu khá tường tận lịch sử, phong tục tập quán, tâm lý của dân tộc Trung Hoa…Một năng lực sáng tạo không thể phủ nhận, một tài năng và một tri thức không dễ gì có được…” “Có lẽ” những điều giáo sư viết trên đây đều đúng cả, nên một số người đã đọc “Linh Sơn” mà tôi có dịp gặp đã mỉm cười ý nhị và nhỏ nhẹ nói rằng: “Họ chọn đúng đấy!…” Chỉ ngắn gọn vậy thôi, nhưng có thể hiểu là có lẽ chúng ta không nên vội gắn kết yếu tố chính trị trong việc tặng Nobel cho Cao Hành Kiện.

    Xin được mở ngoặc nói thêm: Tuy tôi cũng tán đồng với những đánh giá của G.S Nguyễn Lân Dũng, nhưng chẳng nên xem “Linh Sơn” là tuyệt tác, chẳng phải vì trao Nobel cho “Linh Sơn” mà xem thường những tác phẩm, tác giả tài năng khác. Đó chỉ là cách chọn lựa, cách đánh giá của một nhóm người và lịch sử 100 năm của giải Nobel cũng đã có không ít tác giả không được đông đảo công chúng hưởng ứng. Trong việc thưởng thức tác phẩm văn học nghệ thuật, mỗi người có cách thẩm định riêng và có quyền bày tỏ quan niệm của mình. Như tôi, chỉ thích M. Solochov chứ không thích B. Pasternak, thích Trương Hiền Lượng hơn là Cao Hành Kiện…

  5. Vậy là hầu như mọi điều G.S. Nguyễn Lân Dũng nêu lên (như thái độ cách mạng triệt để của Đảng Cộng sản Trung Quốc đối với những hậu quả của “Cách mạng văn hoá”, những thành tựu tiêu biểu của Trung Quốc mấy chục năm qua… và cả sự đánh giá về giá trị nghệ thuật của “Linh Sơn”) đều đúng đắn. Ý kiến của giáo sư chê trách “cái tâm” của Cao Hành Kiện, cho rằng ông ta “chả công bằng chút nào với đồng bào của mình” cũng cần được tôn trọng, vì đó là nhận xét riêng của giáo sư, tuy rằng, theo tôi, ý kiến đó chưa hẳn đã chính xác. Điều duy nhất xin được “tranh luận” cùng giáo sư, tôi đã trình bày ở điểm 3 trên đây. Cũng vì sự “đòi hỏi ngoài giới hạn sự vật” nên giáo sư đã viết: “Tác giả đã cố tình không biết gì đến công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá, công cuộc cải cách mở cửa với luận điểm Đặc điểm của Chủ nghĩa xã hội không phải là nghèo mà là giàu“. Xin được nhắc lại: Ai đã đọc “Linh Sơn” hẳn đều thấy tác giả không hề có ý định phản ánh những “công cuộc” mà giáo sư đòi hỏi. Nói cách khác, nếu Cao Hành Kiện miêu tả những “công cuộc” ấy thì đã không có tác phẩm văn học “Linh Sơn“. Và tuy có vài đoạn hồi ức nhắc lại những bi kịch trong thời kỳ “Cách mạng văn hoá”, “Linh Sơn” cũng không phải là tác phẩm chú trọng viết về “những sai lầm ấu trĩ một thời, những sai lầm đã kéo lùi bước tiến của lịch sử và tạo ra biết bao bi kịch cho nhân dân” với “cái nhìn đau đớn” như giáo sư đã viết. Viết về giai đoạn này sâu sắc và bạo liệt nữa, trước hết phải nhắc đến hàng ngàn trang sách tư liệu đã dịch ra tiếng Việt (ví như “Đặng Tiểu Bình ba lần vào ra Trung Nam Hải” vân vân…), rồi phim “Phải sống”, tiểu thuyết “Một nửa đàn ông là đàn bà” vân vân…; cũng có nghĩa là, nếu xét về mức độ phản ánh đề tài “Cách mạng văn hoá” thì “Linh Sơn” chẳng là “cái đinh” gì! Vậy thì chẳng nên viết: “đáng tiếc là tác giả viết xong “Linh Sơn” vào năm 1989, thời điểm sau Hội nghị lần thứ ba, khoá XI của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc (1978) tới 11 năm(!).” (Xin lưu ý tôi trích nguyên văn bài của giáo sư và ngờ rằng khâu “mo-rát” sai sót, vì câu văn chưa trọn nghĩa! Tuy vậy, tôi cũng đoán hiểu đại ý tác giả muốn phê phán “cái tâm” không tốt của Cao Hành Kiện.) Nhưng chẳng lẽ giáo sư lại không biết nhiều tác phẩm viết về “Cách mạng văn hoá” loại xuất sắc viết sau năm 1978, cũng không hề đề cập đến “Hội nghị lần thứ ba”? Nói cách khác, những tác phẩm ấy được ra đời chính là sự thể hiện một cách sinh động các Nghị quyết của “Hội nghị lần thứ ba” đã đi vào cuộc sống. Văn học phản ánh đời sống theo một cách riêng, chứ không phải là những trang biên niên ghi chép đầy đủ mọi sự kiện. Và tác phẩm văn học – cho dù là những bộ sách đồ sộ như “Tấn trò đời” của Balzac hay “Chiến tranh và hoà bình” của L.Tolstoi, cũng không thể phản ảnh toàn bộ đời sống xã hội. Một chi tiết nhỏ nữa, giáo sư Nguyễn Lân Dũng cũng “chả công bằng chút nào” với Cao Hành Kiện khi dành gần hai cột báo trích dẫn một đoạn không tiêu biểu chút nào cho “Linh Sơn“. Trong 715 trang của “Linh Sơn”, có thể dễ dàng dẫn ra rất nhiều đoạn, nhiều rất trang văn thật đẹp thể hiện “một năng lực sáng tạo không thể phủ nhận, một tài năng và một tri thức không dễ gì có được…với vốn hiểu biết khá sâu rộng của ông về văn hoá Trung Hoa” như chính giáo sư đã viết. Tôi chỉ xin bổ sung: Nhà văn có tình yêu thương Tổ quốc và nhân dân của mình sâu đậm mới có thể viết nên những trang văn đẹp như thế! Còn việc giáo sư kêu lên: “Trời ơi, có ai thấy chuyện này ở bất kỳ đâu trên đất nước Trung Hoa hiện nay hay không?”, tôi không dám trả lời vì chưa có may mắn được sang Trung Quốc, càng không thể đi khắp đất nước vĩ đại này để biết thực hư ra sao; có điều tôi dám chắc, cách đối chiếu tác phẩm với hiện thực một cách đơn giản như thế không phải là phê bình văn học, càng không phải là cách xử sự với một tác phẩm được Nobel. Và riêng điều này thì tôi biết rõ vì đã trực tiếp nếm trải: đó là ở Việt Nam chúng ta, vào thời điểm hiện nay, vẫn không thiếu những chuyến xe đò hành khách bị hành hạ khốn khổ vì các “anh tài” tham tiền chạy vòng vèo rước khách, rồi trao khách vô tội vạ giữa đường, nhốt khách trong những “hàng cơm tù”; ngược lại, cũng không thiếu cảnh những người “đeo băng-cầm gậy” nhũng lạm làm các “anh tài” khốn đốn mà báo chí đã nhiều lần chỉ trích. Có thể giáo sư không có dịp chen lấn trên những chuyến xe đò ngộp thở mướt mồ hôi nên không biết!…

  6. Tôi không được biết hoàn cảnh cụ thể đã “đẩy” Cao Hành Kiện ra nước ngoài và cũng hiểu rằng không phải tất cả những ai ra nước ngoài đều là “kẻ xấu” (chúng ta đều biết trường hợp G.S. Hoàng Xuân Hãn phải sống ở Pháp nhiều năm cho đến cuối đời, vẫn là một nhà yêu nước, đã được Nhà nước ta truy tặng Huân chương Độc Lập); cho dù vậy, tôi vẫn nghĩ, điều thật sự đáng tiếc là tác giả “Linh Sơn” đã bỏ Tổ quốc ra đi. Như tôi được biết, nhiều tác phẩm xuất bản tại Trung Quốc còn dữ dội, “đụng chạm” gấp mấy “Linh Sơn“; cũng có nghĩa là “Linh Sơn” hoàn toàn có thể được viết và xuất bản trong nước. Giá như Cao Hành Kiện cứ ở lại Bắc Kinh thì sự thể chắc đã khác…Và chợt nghĩ: Giá như ông trở về Tổ quốc. Trung Quốc vĩ đại đang không ngừng đổi mới. Rất nhiều nhà khoa học Trung Quốc từ nước ngoài đã trở về quê hương. Biết đâu…

Một lần nữa cảm ơn báo “An ninh thế giới” và G.S. Nguyễn Lân Dũng đã “mách” cho tôi tìm đọc “Linh Sơn”. Tất nhiên, “Linh Sơn” là của “thiên hạ”, nhưng văn chương vốn không biên giới và việc bàn luận về “Linh Sơn” hẳn cũng có ích cho công việc sáng tác và phê bình của chúng ta. Tản mạn mấy điều, nếu có gì sai sót mong được chỉ giáo.

Huế, Tháng 5/2002



© 2003 talawas

 
© talawas 2026