Vào ngày 18 tháng 4 vừa qua, Dmitri Shvets, chủ nhân đài truyền hình Murmansk vừa bước xuống xe để vào văn phòng làm việc thì bị bắn ba phát; gục chết tại chỗ.

Hai ngày sau, cảnh sát ở thủ đô Baku của Azerbaijan bắt giam trẻ bán báo và tịch thu tờ Bizim Yol (Ðường Chúng Ta) tại các nơi bán lẻ vì đăng hình tổng thống Heydar Aliyev cỡi lừa và đứa con trai lẽo đẽo theo sau.

Tại Cuba, nhà cầm quyền đã hiểm độc lợi dụng tình hình Iraq, bắt giam 28 ký giả ngay mấy ngày mới bắt đầu cuộc chiến. Cả 28 người đều bị kết án tù từ 14 tới 27 năm vì cái mà nhà cầm quyền cho là “tội hình sự xâm phạm an ninh quốc gia và khủng bố.”

Cuộc xâm chiếm Iraq của Mỹ làm chết phóng viên nhiều hơn cuộc xâm chiếm Afghanistan và Chiến tranh Vùng Vịnh 1991.

Tại Việt Nam, kinh nghiệm báo Tuổi Trẻ số Xuân 2001 cho thấy việc đăng tải kết quả của một bản thăm dò ý kiến quần chúng đã làm hại tới sinh mệnh chính trị của Ban Chủ Biên vì nó không phù hợp với bản lượng giá trước đó của nhà nước.

Chuyện không chỉ xảy ra tại những nước nhỏ mà còn ngay tại Hoa kỳ. Trong những ngày sau vụ 11.9 và nhất là trong thời gian xảy ra chiến tranh Iraq, chủ nhân của các hệ thống truyền hình thương mãi và các tờ báo lớn thường tìm cách loại trừ những thông tin “máu chảy thịt rơi” lẫn phóng viên “gây hoang mang dư luận” hoặc trực tiếp phê bình phản ứng của Nhà Trắng; có kẻ còn bị qui chụp “phản quốc”!

Và nếu cần liệt kê những vi phạm hiện hành của nhà nước và các “đại gia” đối với quyền tự do thông tin và ngôn luận, kể cả đối với “quyền được sống sót tới sáng mai” của người cầm bút, thì có kể mấy cũng không hết^[1]. Ði tìm nguyên nhân thì chỉ mất thời gian vì hầu hết chính trị gia và doanh gia đang muốn các phương tiện truyền thông đại chúng là công cụ cho họ và muốn nhà văn, nhà báo chỉ quanh quẩn trong vòng phấn đỏ họ vạch sẵn; bên kia vòng phấn là vùng đất chông gai, tội phạm, gian nan, bị sỉ nhục, và thậm chí, mất mạng.

Ðiều đáng nói không phải là tính cổ lỗ của thảm trạng đó mà là trong Thời Ðại Thông Tin, thảm trạng đó hoặc đang lâm vào bế tắc hoặc đang làm nhiễu loạn giai đoạn đầu của cuộc tiến hoá hiện nay. Phương tiện truyền thông càng phong phú nhạy bén thì vòng kim cô trên đầu giới cầm bút ngày càng sắc cạnh, bị siết chặt một cách tinh vi, hiểm độc và buốt nhói hơn. Nếu loài người từng lợi dụng Ðồ sắt để khi lâm trận giết nhau nhiều hơn, năng lượng Hạt nhân để chế vũ khí nguyên tử hầu tận tình hăm doạ nhau hơn thì có lẽ lúc này, đang sử dụng Thông tin để bưng bít, trấn áp, bóc lột nhau kỹ lưỡng hơn. Có quá nhiều nhà nước và quá nhiều người, nhất là các công ti truyền thông đa quốc gia, vẫn sống với tinh thần và tác phong của Thời đại Ðồ đá. Diễn đàn sang trọng hơn. Quần áo chải chuốt hơn. Ăn nói văn hoa hơn. Ấn loát đẹp đẽ hơn. Hình ảnh phong phú hơn. Nhưng màu đen tâm địa của các “đại gia” và các “chính khách diễn viên” không nhạt đi chút nào, và những hào nhoáng muôn hình muôn vẻ ấy che đậy tâm điạ hiểm độc và nhiều biện pháp tàn mạt để nếu cần thì “biết nhau ngay”.

Tình trạng đó đưa tới nhiều hậu quả phản tiến hoá. Thứ nhất, quần chúng không còn là đối tượng phục vụ, dù để giải trí thôi, mà chỉ là món hàng rao bán; người ta bán số lượng người xem, người đọc, người vỗ tay, người bỏ phiếu để mua các chương trình biểu diễn của chính khách hoặc các quảng cáo thương mại. Thứ hai, các nhà tư tưởng bị đẩy ra ngoài rìa cái sinh hoạt gọi là văn hoá của một xã hội tiêu thụ hoặc toàn trị. Thứ ba, có quá nhiều trí thức bị ngột ngạt tinh thần, dằn vặt về tù đày, cơm áo, kể cả sinh mạng, thay vì sống trong tâm trạng phóng khoáng với những thao thức về các vấn đề, các giá trị tinh thần và tìm tòi phương cách diễn đạt chúng. Thứ tư, vì thiếu thông tin hoặc thiếu chân thực, người ta dễ rơi vào trạng thái cực đoan hoặc thảo luận suông về những chi tiết bên lề hoặc bàn tán những vấn đề giả, và lắm khi còn vô tình xúc phạm nhân phẩm nhau.

Ngay tại Việt Nam, nơi ngày nay nói chung, giới trí thức phần lớn có lợi tức hàng tháng ít nhất gấp đôi một công nhân bình thường mà vì không thoát nổi thảm trạng trên nên thao thức trong vô vọng, sống với cảm giác bất lực và tìm cách quên lãng chức năng của mình. Thêm nữa, bản chất của chính trị là cải cách và mị dân, bản chất của kinh tế thị trường là chạy theo nhu cầu và quảng cáo, nên khi chính trị gia và doanh gia khống chế lãnh vực cung cấp dữ kiện, tư duy và phô diễn thì trí thức bị tụt hậu tới ít nhất là hai lần, nghĩa là bị đưa vào tình huống sống với hai lần tâm trạng và tác phong Ðồ đá giữa Thời đại Thông tin này, rồi ngày lại ngày, vô tình để cho mình đắm đuối trong dòng phản tiến hoá đó. Không tin thì cứ nhìn sâu vào những gì được viết ra hiện nay trên báo chí người Việt trong và ngoài nước để thấy có quá nhiều vụn vặt, tán tụng cá nhân trong khi lấp lánh một thái độ cực đoan giả tạo và nhiều khi bỏ qua việc tôn trọng con người của kẻ mình muốn “giao lưu.”

Viết nhân Ngày Tự do Báo chí Thế giới
03.05.2003

© 2003 talawas