Chiều 30 Tết, mọi việc đã xong, ngồi mở báo ra xem chương trình TV Tết năm nay có gì. Sau khi chọn qua chọn lại, cuối cùng tôi xem phim “Những người hết thời” (*).


Tóm tắt, phim nói về hai ông bộ đội già, vào năm 2000 đi tìm mộ đồng đội mất cách đó khoảng 30 năm. Trên đường đi, hai bác gặp hai thằng lưu manh chuyên sống bám vào bãi đào vàng. Hai thằng lưu manh nghi hai ông già đi đào lại kho báu nên ăn cắp cái bản đồ. Mất bản đồ, hai bác đành chỉ biết đi theo tiếng gọi tâm linh. Tới nơi, mộ đã được đào rồi, và hai thằng lưu manh sì sụp lạy trước bộ hài cốt. Hài cốt được đưa về lại với gia đình. Tình đồng đội vậy là trọn vẹn.


Tôi chỉ kể cốt chuyện phim ra cho bạn dễ theo mạch bài, chứ thực ra cũng không có gì đáng chê trách trong cốt phim cả. Cốt phim nào, nói cho cùng, cũng có thể làm phim hay được. Và ngược lại, một cốt phim hay, bao giờ cũng có thể khai triển thành một phim dở được, không khó.


Ở đây, cái muốn nói, là cả phim, chỉ những đoạn nào có dính đến hai thằng lưu manh thì mới hấp dẫn. Lời thoại tự nhiên hẳn, giọng nói lưu loát, sinh động. Tình tiết thật hẳn lên.


Còn lại, là giả và ẩu hết. Từ những chi tiết li ti.


Một bộ hài cốt suốt hai mươi mấy năm chưa đi tìm. Ðến năm thứ ba mươi tìm không ra thì ai nấy sụt sùi như thể người chết đuối ba ngày nay xác sao không thấy nổi lên. Nhạy cảm vậy, tình cảm vậy, nhưng khi hai cụ già này, trong lúc đi rừng, thấy có một xác thanh niên còng queo, thì lại thản nhiên như thể tôi gặp con gà con chết ngoài vườn, quấn lại, đem chôn, cũng không hề có tâm lý bối rối thời bình bàn chuyện báo xã, trình công an… Chôn xong, một trong hai cụ rửa tay qua loa bên suối (cụ kia không rửa), cùng nhau nhắc lại kỷ niệm chiến trường và bàn nhau chuẩn bị xơi cơm lam. Và từ đó cho đến hết phim, cái xác không bao giờ được nhắc lại nữa.


Ðó chỉ là đơn cử ra cho có cái gọi là dẫn chứng cụ thể. Còn nếu liệt kê ra hết, thì phải mất ít nhất 80 trang (tức ít nhất 80 phút phim).

*

Cứ mỗi năm, ở Hà Nội, người ta lại tổ chức một lớp học, kéo dài khoảng vài tuần, do những giảng viên từ Pháp sang, phụ trách.


Giảng viên là những đạo diễn lớn, nhà biên kịch lớn, hoặc là người làm nghề sửa kịch bản – tìm ra những cái yếu, cái dở của một kịch bản, và sửa.


Cứ mỗi năm, vào mùa đông, học viên lại đến, và càng ngày càng thưa. Có người đến một buổi rồi đi, bảo: “Toàn những điều mình biết rồi.” Có người đùa cợt, nói: “Nói không hơn gì mình.” Có người lại đưa ra cái cớ: “Ðiện ảnh Pháp chứ có phải điện ảnh Mỹ đâu mà học.”


Trong lớp, có khi giảng viên lấy vài trang kịch bản của học viên ra phân tích. Toàn những lỗi mà chúng ta thấy trên màn hình hôm nay: lời thoại giả, tình tiết giả, tâm lý vô lý, thiếu nhất quán, và giảng viên chê không tiếc lời, nhiều khi động đến phần tự ái nhạy cảm người Việt ta, có người đâm bực mình. Ngoài ra, có lẽ các giảng viên cũng đã phạm phải một sai lầm: đó là bắt người ta đối mặt với sự yếu kém của chính mình nhiều quá. Giảng viên nói, các bạn phải đọc sách, các bạn phải xem phim đi thôi, phải nghe nhạc đi thôi, phải SỐNG đi thôi; Các bạn thiếu quan sát, các bạn thiếu tập trung, các bạn thiếu nghiêm túc, thế thì các bạn bỏ nghề đi. Các bạn hãy nhìn xem, có phải mảng đời sống nào, khu vực kiến thức nào mà các bạn hiểu kỹ nhất, thân thuộc nhất, chịu khó đổ công cho nó nhất, thì các bạn mới làm ra được những thước phim hấp dẫn người xem không? Còn lại, chỉ là giả…


Các giảng viên đi lại như những lò lửa trong lớp học, và hẳn đã làm chạnh lòng một số con người đã nguội lạnh việc làm nghệ thuật, họ làm như trả nợ, cho có cái mà phát sóng. Họ không hiểu được cái sự sôi sục kia, bảo: “Làm gì mà hăng thế nhỉ?”



*

Hăng là phải, vì người ta còn lửa.


Bạn cứ xem những cái phim như “Những người hết thời” đi, rồi bạn sẽ hiểu thế nào là sự mất lửa của người làm nghệ thuật thế này. Những tia leo lét còn lại chỉ lóe lên thỉnh thoảng ở một vài đoạn phim thật sự hấp dẫn – những đoạn không làm anh đạo diễn mất công lắm trong lao động, tìm hiểu tâm lý, sự ăn khớp thời gian, thí dụ như những đoạn của hai anh lưu manh – một mảng đời sống dễ gặp, dễ hay khi đưa lên hình, không phải mất công nghiên cứu nhiều.


Tóm lại, “lưu manh cứu cả thế giới”. Không có hai anh lưu manh, hai cụ trong phim đã không tìm ra hài cốt đồng đội. Và nếu không có hai anh lưu manh, thì bộ phim này chắc vẫn còn đang luẩn quẩn bên bờ suối với những kỷ niệm chiến tranh nhắc lại bằng phong cách giả tạo nhất mà một người làm phim có thể có.




(*) Bộ phim được Huy chương Vàng Liên hoan phim Truyền hình Toàn quốc năm 2001