Nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ Orhan Pamuk

Phòng làm việc của Orhan Pamuk nhìn ra eo biển Bosphorus, dải nước đầy huyền thoại vẫn chia rẽ hoặc đoàn tụ, hay cũng có thể vừa chia rẽ vừa đoàn tụ hai thế giới Âu và Á, tuỳ cách ta nhìn nhận. Không có cảnh trí nào thích hợp hơn đối với một tiểu thuyết gia có tác phẩm cũng đang gây ra những tác dụng gần giống hệt như vậy.

Trong nhiều cuốn sách, gần đây nhất là Snow – một tiểu thuyết danh tiếng, và Istanbul: Memories and the City – một hồi ký và cũng là bức chân dung thành phố quê hương của mình, Pamuk đã giành được danh hiệu Nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ Vĩ đại nhất, danh hiệu trước đây thuộc về Yashar Kemal. Ông cũng là một người dám lên tiếng thẳng thừng. Khi giải thích tại sao ông từ chối danh hiệu “Nghệ sĩ Nhà nước” hồi 1999, Pamuk nói: “Nhiều năm rồi tôi vẫn chỉ trích nhà nước về việc bỏ tù các tác giả, việc cố giải quyết vấn đề người Kurd bằng vũ lực, và về chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi… Tôi không hiểu sao họ lại định tặng tôi cái danh hiệu ấy”. Ông vẫn mô tả Thổ Nhĩ Kỳ là có “hai linh hồn” và chỉ trích những hành động vi phạm nhân quyền của nước này. “Về địa lí thì chúng ta là một phần của châu Âu… nhưng về chính trị thì sao?” Ông không biết chắc.

Tháng Bảy năm nay tôi có gặp Pamuk mấy ngày tại một liên hoan văn học ở thành phố biển xinh đẹp Parati ở Brazil, và trong mấy ngày ấy ông có vẻ không lo lắng gì cả mặc dù từ đầu năm những lời doạ giết ông của những người Thổ có đầu óc dân tộc cực đoan đã buộc ông phải lánh ra nước ngoài hai tháng trời. Mà tình hình thì vẫn ngày một u ám hơn. Lời tuyên bố của ông với tờ báo Thuỵ Sĩ Tages-Anzeiger hôm mồng 6 tháng 2 năm 2005 ^[1] , nguyên nhân dẫn đến cơn lôi đình của những người dân tộc cực đoan, nay lại sắp trở thành vấn đề nghiêm trọng một lần nữa.

“Ba mươi nghìn người Kurd và một triệu người Armenia đã bị giết hại ở Thổ Nhĩ Kỳ”, ông đã nói với tờ báo Thuỵ Sĩ ấy như vậy, và thêm rằng: “Hầu như không có ai dám nói ra chuyện này ngoài tôi”. Ông muốn nói đến vụ các lực lượng của Đế chế Ottoman giết hại hàng ngàn người Armenia trong những năm 1915-17. (Thổ Nhĩ Kỳ không chối về những cái chết này, nhưng không chịu nhận đó là hành động diệt chủng.) Con số “30.000” người Kurd bị chết mà Pamuk nhắc đến là số người bị giết hại kể từ năm 1984 trong cuộc giao tranh giữa các lực lượng Thổ và những người Kurd đòi li khai. Cuộc tranh biện về những vấn đề này đã bị bóp nghẹt bởi nhiều luật lệ khắt khe, và đã dẫn đến nhiều vụ kiện dằng dai, những phạt vạ và cả những án tù giam.

Ngày 1 tháng 9. 2005, Pamuk bị một công tố viên hàng quận buộc tội đã có những phát biểu “nhục mạ trắng trợn phẩm chất Thổ”. Nếu bị kết án, ông có thể bị ba năm tù. Điều 301/1 của luật hình sự Thổ Nhĩ Kỳ mà Pamuk đang vướng phải có nói rằng “một người công khai nhục mạ một người Thổ, nước Cộng hoà Thổ Nhĩ Kỳ, hoặc Đại Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ, sẽ bị kết án tù từ 6 tháng đến 3 năm… Khi lời nhục mạ dân Thổ là bởi miệng một công dân Thổ đang ở nước ngoài, án phạt ấy sẽ bị tăng thêm một phần ba”. Như vậy, nếu Pamuk bị kết tội, ông sẽ bị trừng phạt thêm nữa vì đã đưa ra lời tuyên bố ấy ở nước ngoài.

Ta cứ nghĩ rằng các giới chức Thổ Nhĩ Kỳ nhẽ ra đã biết phải tránh không tấn công trắng trợn đến thế vào những quyền tự do cơ bản của văn hào danh tiếng nhất của họ đúng trong lúc đơn xin gia nhập Liên hiệp châu Âu (EU) của họ – một lá đơn bị ác cảm cực kỳ của nhiều thành viên EU – đang được cứu xét tại cuộc họp thượng đỉnh của Liên hiệp châu Âu. Tuy nhiên, dù là một nhà nước đã cam kết chấp hành cả Công ước Quốc tế của Liên hiệp quốc về Quyền Dân sự và Chính trị lẫn Công ước về Nhân quyền của châu Âu – cả hai công ước này đều coi quyền tự do ngôn luận là trọng yếu nhất – Thổ Nhĩ Kỳ vẫn tiếp tục duy trì và thi hành một bộ luật hình sự rõ ràng đi ngược với chính những nguyên tắc này, và bất chấp mọi sự phản đối rộng rãi từ khắp nơi trên thế giới, vẫn quyết định ngày xét xử Pamuk. Phiên toà này sẽ bắt đầu vào ngày 16 tháng 12, trừ phi có một sự đổi ý nào đó.

Việc Pamuk bị những người Hồi giáo và dân tộc cực đoan ở Thổ Nhĩ Kỳ phê phán không phải là chuyện đáng ngạc nhiên. Việc những kẻ công kích ấy dè bỉu các tác phẩm của ông là khó hiểu và tự kỉ, lên án ông đã bán linh hồn cho phương Tây, cũng không đáng ngạc nhiên. Nhưng thật thất vọng khi thấy những trí thức như Soli Ozel, một giáo sư về quan hệ quốc tế và một nhà chính luận, lại lên tiếng chỉ trích “những kẻ, đặc biệt là ở phương Tây, đang muốn dùng những lời kết tội Pamuk để gièm pha những bước đi của Thổ Nhĩ Kỳ tiến tới những dân quyền lớn lao hơn – và tới địa vị thành viên trong Liên hiệp châu Âu”.

Ozel muốn phiên toà tháng 12 sắp tới sẽ bác bỏ những lời cáo buộc đối với Pamuk, và công nhận rằng chúng vi phạm trắng trợn quyền tự do ngôn luận, nhưng cũng muốn nhấn mạnh đến “bước tiến dài mà đất nước đã đạt được trong thập kỉ vừa qua”. Tất cả những luận điểm ấy có vẻ quá yếu ớt. Số lượng những án phạt và án tù dưới những hình luật nhằm trấn áp tự do ngôn luận ở Thổ Nhĩ Kỳ quả có giảm đi trong thập kỉ vừa rồi, nhưng hồ sơ của PEN International cho thấy hiện vẫn có hơn 50 nhà văn, nhà báo và nhà xuất bản đang phải ra toà tại nước này. Các nhà báo Thổ Nhĩ Kỳ vẫn tiếp tục phản đối bộ luật hình sự (đã sửa đổi). Hội Xuất bản Quốc tế, trong một công bố gửi Liên hiệp quốc, đã mô tả bộ luật vừa sửa đổi ấy là đầy những “sai phạm trầm trọng”.

Jose Manuel Barroso, Chủ tịch Uỷ ban châu Âu, nói rằng việc gia nhập EU của Thổ Nhĩ Kỳ là chưa có gì chắc chắn, và nước Thổ sẽ phải chiếm được cả con tim lẫn khối óc của dân chúng EU vốn đang còn hoài nghi sâu sắc. Đơn xin gia nhập của Thổ Nhĩ Kỳ đang được quảng cáo (om sòm nhất là từ miệng Tony Blair và Jack Straw) là một thử thách đối với EU. Người ta cho rằng bác lá đơn ấy sẽ là một tai hoạ làm rộng thêm cái vịnh ngăn cách giữa đạo Hồi và phương Tây. Luận điểm này có một tí huênh hoang điệu bộ kiểu Blair, một tâm lí cộng đồng chủ nghĩa đáng lo ngại muốn hy sinh chất thế tục của văn minh Thổ Nhĩ Kỳ trên bàn thờ của thứ chính trị dựa trên tín ngưỡng. Nhưng quả thật lá đơn của Thổ Nhĩ Kỳ đang là một thử thách đối với EU, một phép thử để kiểm tra xem Liên hiệp này có tí nguyên tắc nào không. Nếu có, thì những lãnh tụ của nó sẽ nhất định phải đòi bác bỏ những cáo buộc chống Pamuk kia ngay lập tức – không cần gì phải bắt ông đợi đến tháng 12 mới biết được công lí – và bộ luật hình sự mang tính trấn áp kia phải được nhanh chóng sửa đổi thêm nữa ^[2] .

Một châu Âu vô nguyên tắc, quay lưng lại với những nghệ sĩ vĩ đại và những chiến sĩ đấu tranh cho tự do, sẽ tiếp tục tha hoá công dân của mình – những người đã biểu lộ lòng thất vọng tràn lan của họ qua những lá phiếu phản đối bản hiến pháp dự thảo vừa rồi. Cho nên phương Tây đang bị thử thách cũng như phương Đông. Trường hợp Pamuk có ý nghĩa và giá trị ở cả hai bờ của eo biển Bosphorus.

Bản tiếng Việt © 2006 talawas

---

^[1]Phần liên quan tới tuyên bố này của Orhan Pamuk trong bài phỏng vấn của tờ Tages-Anzeiger như sau: “Người ta đã giết hại 30.000 người Kurd ở đây. Và một triệu người Armenia. Nhưng hầu như chẳng ai dám nói ra điều ấy. Vậy thì tôi nói. Và chính vì thế mà họ thù tôi.” (chú thích của talawas).

^[2]Phiên toà xử Orhan Pamuk bắt đầu vào sáng ngày 16.12.2005 (xem thêm bài báo của Orhan Pamuk 1 ngày trước khi ra toà, bản tiếng Anh đăng trong The New Yorker), nhưng vì một số vấn đề thủ tục thụ lí nên phải hoãn tới tháng Hai 2006. Ngày 22.1.2006, vụ tố tụng này bị đình chỉ vì lí do thiếu chỉ thị của Bộ trưởng Tư pháp trong quá trình thụ lí hồ sơ (chú thích của talawas).