Nguyễn Thanh Sơn
Những người nông dân Nga, sau khi nhấc bánh mỳ khỏi lò nướng, thường đặt nó lên bậu cửa sổ. Họ nói, chiếc bánh nóng bỏng cần thời gian, cần không khí trong lành làm nó dịu đi, mềm ra. Chỉ khi đó nó mới dậy hương thơm ngon lành của bánh.
Giống như vậy, một cuộc thảo luận, nhất là thảo luận về một vấn đề văn hoá, cũng cần thời gian để những suy nghĩ có thể lắng lại, cần một không khí đối thoại cởi mở, và nhất là, cần một thái độ tôn trọng những ý kiến khác với ý kiến của mình. Thảo luận chính là quá trình trao đổi những ý kiến khác nhau nhằm nẩy sinh chân lý và học hỏi, chứ không phải-và không nên-biến thành một đấu trường chữ nghĩa.
Bài viết của nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo “Ngộ nhận trong phán xét văn trẻ”, đăng trên tạp chí Tia Sáng số tháng 7/2001, tiếc thay, không giữ được thái độ bình tĩnh và hành xử văn hoá ấy. Anh là người, từ khá sớm, nhận ra “để phân biệt đẳng cấp, các nhà thơ lão làng đã gọi lớp làm thơ em út là bọn trẻ làm thơ hoặc nhà thơ trẻ” (1) và tuyên bố “nhà thơ không thể đem thâm niên nghề nghiệp để phân biệt đẳng cấp trẻ già” (2), cũng như viết trong bài viết của mình “chúng ta cần phải xem lại mình, cần điều chỉnh những hiểu biết của mình trước các giá trị mới đang mở ra, một cách bình tĩnh và minh triết”, nhưng chính trong bài viết ấy, lại thiếu bình tĩnh và “minh triết” trước những phát biểu không đồng quan điểm với anh. Ngay từ dòng đầu tiên, anh đã tỏ thái độ coi thường bài viết của các tác giả khác (“các bài gọi là phê bình”), và sau đó, không ngừng công kích những luận điểm của họ là “bất nhẫn”, “ốm yếu bệnh hoạn”, “truyền bệnh cho người khác”, “liều lĩnh đến nực cười”, “tưởng tượng quái đản”…vv và vv. Chỉ vì cảm thấy “có nhiều điều bất ổn” trước những bài viết của “một ít người phê bình trẻ” mà anh cố tình quên đi những điều chính mình đã viết ra, chính mình đã từng chịu đựng, để rồi đem ngôn ngữ của một cuộc chọi gà dùng cho một cuộc thảo luận, thì quả là đáng tiếc cho một nhà thơ và một nhạc sĩ có danh.
Hay có lẽ vì quan điểm của tôi về phê bình văn học vốn khác với anh Tạo? Phê bình văn học, đối với anh, mang một trách nhiệm to tát là “giải minh” cho người đọc, nên phải cực kỳ khoa học, có lớp có lang. Trong khi đó, đối với tôi, phê bình văn học đơn giản lắm, chỉ là chia sẻ những suy nghĩ cá nhân về tác phẩm. Nhà phê bình vừa phải biết đọc tác phẩm văn học bằng tình cảm, cảm tính của mình, như một độc giả bình thường yêu sách, vừa phải biết phân tích, diễn đạt những suy nghĩ của mình một cách khoa học. Anh ta đọc một tác phẩm như một người đi xem tranh, nhưng xem theo kiểu đứng gần rồi lại đứng xa, góc trái rồi góc phải, chứ không mê muội chỉ dí sát mắt vào màu hay lạnh lùng quang phổ. Muốn “hòa nhập vào tác phẩm” thì chắc cần cả cảm tính và khoa học, chứ không thể hoàn toàn dựa vào khoa học để bình giá văn chương. Chẳng phải chính cuốn sách của anh Tạo mà anh tự mình “hơn một lần” tâm đắc có tên là Văn chương cảm và luận đó sao?
Thật ảo tưởng khi nghĩ rằng, cá nhân một nhà phê bình có thể đứng cao hơn độc giả, tự lãnh trách nhiệm làm người thầy, dẫn dắt họ từ chỗ u tới chỗ minh. Nhà phê bình, trên và trên hết, là một độc giả bình dị, có một giọng nói bình dị của cá nhân anh ta. Phê bình là cách tâm sự của người viết về một tác phẩm, có thể anh ta mong tìm ra những tiếng nói tri âm khác, nhưng những suy tư của anh ta về tác phẩm trước hết là suy tư của một cá nhân, là những tiếng nói thuần túy cho mình. Suy tư của một cá nhân về một tác phẩm nghệ thuật, không và không thể chỉ thuần túy là “những lập luận khoa học”.
Nhà phê bình không phải bao giờ cũng đồng thời là một giáo sư văn học, độc giả của anh ta không phải ai cũng là sinh viên văn khoa. Sự sút kém của phê bình văn học thời gian qua có nguyên nhân không nhỏ từ việc các nhà phê bình tự biến mình thành những nhà hàn lâm, tảng lờ ngôn ngữ và văn hóa chung của thời đại và của độc giả, mài mòn mình trong những điều mà họ lầm tưởng là cốt yếu của văn học, để rồi biến phê bình văn học thành một món hàng giả dối và khô khan đến không thể chịu đựng được.
Tôi hiểu thiện ý của nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo khi anh tận lực gióng chuông cổ vũ, báo trước sự xuất hiện của các nhà thơ trẻ từ mấy năm trước ( tuy bằng những hình ảnh, đôi khi khá khoa trương của một nhà thơ “như mây đang ùn ùn kéo về báo trước những cơn mưa, như cá chuồn bay, nước biển bốc mùi tanh báo trước cơn bão đến”(3). Sai lầm của anh, (thứ tư, ở một nhà thơ lớn tuổi) là ở chỗ, vì quá nhiệt tình cổ vũ cho cái trẻ, anh đi tới chỗ cực đoan, không chấp nhận những ý kiến khác, “ai không theo ta là chống lại ta”hết.
Sự cực đoan khiến anh bỏ qua một vấn đề tối quan trọng: không phải bao giờ trẻ cũng là mới. Anh phân biệt giới trẻ nói chung “giới trẻ bao gồm những người trẻ tuổi” bằng cách “khu biệt trong tuổi tác mà thôi…từ mười sáu đến ba nhăm” thì đúng, nhưng anh tống giới sáng tác vào lứa tuổi đó rồi gọi họ là nhà văn trẻ, tôi e không ổn. Tôi nghĩ, mấy chục năm sau, độc giả không đọc tác phẩm này vì khi đó nhà văn viết ra nó mới chỉ hai mươi, mà họ đọc vì tác phẩm đó có hay hay không, có đem lại cái gì mới cho văn đàn hay không. Những nhà thơ mới mà anh hay nhắc tới cũng vậy, họ được gọi là phong trào Thơ Mới, chứ có ai gọi họ là phong trào Thơ Trẻ đâu. Giờ đây hiếm ai nhớ được khi họ viết những vần thơ ấy, họ bao nhiêu tuổi, mười sáu hay ba nhăm, mà chỉ nhớ những bài thơ của họ…”Trẻ” là một bức bình phong, trông thì đẹp đấy, nhưng dựa vào thì nó đổ. Tôi thích viết về những nhà văn mới xuất hiện, có những tư tưởng và phong cách mới, chứ không quan trọng họ còn trẻ hay đã già, đàn ông hay phụ nữ, xuất thân nông dân hay công nhân…
Sự lẫn lộn giữa một thế hệ trẻ nói chung và những nhà văn mới xuất hiện dẫn tới những ngộ nhận khác. Nhắc tới những ý kiến của tôi trong bài viết “Ba cái lầm của nhà thơ lớn tuổI”, anh Tạo cho rằng chính tôi “đã nhầm về cái cô đơn và hoang mang của thế hệ trẻ”, vì “cô đơn và hoang mang chính là khởi sự nội tâm của sáng tạo”. Anh không để ý rằng, tôi đang nói về thế hệ trẻ chứ không phải nói về thế hệ sáng tác trẻ. Thế hệ sáng tác, trẻ cũng như già, có thể cô đơn và hoang mang, nhưng áp đặt cái cô đơn và hoang mang đó lên cả một thế hệ trẻ là chuyện khác. Thế hệ sáng tác trẻ có khi cô đơn và hoang mang chính vì những người cùng thời với họ không hề cô đơn và hoang mang đấy.
Những phát hiện của anh Tạo về thơ Vi Thuỳ Linh, Văn Cầm Hải là rất đáng quí, đáng trân trọng. Tuy vậy, nếu như nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo, trong bài viết của mình, đã tìm ra những câu thơ hay của Vi Thùy Linh, thì anh nên viết hẳn một bài nói về cái đẹp của tập Linh (mà anh thấy), để (ngấm ngầm) giảng giải cho tôi, rồi để người đọc tự chọn lựa, so sánh cái khác nhau (tôi chưa nói đúng sai) giữa hai cái nhìn, hai cách viết, thế có phải hay hơn không? Việc gì cứ phải ép tôi hiểu thơ giống anh, và hiểu không giống, thì lại kháy là “lạ”? Tôi cũng rất thông cảm với nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo trong khao khát “giải mã” cho những “bài thơ có tính phức điệu của nhạc giao hưởng”. Dù ngờ rằng đó chẳng qua chỉ là tính đại ngôn của anh, hoặc do anh quá ám ảnh bởi việc “đặt tên cho thơ trẻ” khi nó “đã được sinh ra quá nấc thôi nôi”(4), nhưng do không phải là hội viên của Hội nhạc sĩ Việt nam, có thể tôi không cảm thụ nổi. Rất mong nhà thơ-nhạc sĩ Nguyễn Trọng Tạo viết bài để “giải minh” cho những người đọc còn chưa thể “giải mã” được những tiếng “chó sủa, mèo gào, mọt nghiến” thành những phức điệu của một dàn nhạc cổ điển như tôi.
Còn tạm thời , dẫu biết phê bình văn học “thật khó lắm thay”, giống như “biển Sở sông Ngô”, nhưng tôi vẫn xin phép được chia xẻ suy nghĩ của tôi về những trang sách, cố gắng trình bày một cách trung thực, yêu ghét một cách minh bạch, và nếu có được những tiếng nói tri âm đồng điệu, thì đối với riêng tôi, đó đã là phần thưởng không gì so sánh được.
Chú thích:
- Thơ trẻ không an bài với thành tựu-Nguyễn Trọng Tạo-Văn chương cảm và luận-tr.216-NXB Văn hoá Thông tin 1998
- Thơ trẻ không an bài với thành tựu-sđd
- Thơ trẻ không an bài với thành tựu-sđd
- Thơ trẻ không an bài với thành tựu-sđd