trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
28.12.2005
Wolf Lepenies
Rồi Mao nhìn tôi và nói…
(Một chuyến viếng thăm nhà văn Nhật Kenzaburô Ôe, giải Nobel văn học 1994, tại Tokyo)
 
Nhà văn Nhật Kenzaburô Ôe

Ông đang làm gì đấy? Câu hỏi này không phải trong sổ ghi chú của tôi mà của ông: Kenzaburô Ôe đã trù tính trước kĩ lưỡng cho phần mào đầu buổi trò chuyện của chúng tôi. Vừa chào hỏi nhau xong ông đã đưa tôi xem một tờ giấy khổ lớn ghi sẵn những câu hỏi của tôi và những gì ông trả lời, việc này rõ ràng đã khiến ông rất thú vị. Giữa những chữ Nhật viết kiểu thư pháp gọn gàng sạch sẽ bằng mực xanh tôi đọc được đôi ba từ viết bằng mực đỏ: Berlin-Tokyo, Good-bye my book, renovatio.

Chúng tôi gặp nhau tại khách sạn Okura ở Tokyo. Khách sạn này chỉ có năm tầng nên khi động đất sẽ rung ngắn hơn một toà nhà chọc trời. Hoa trong tiền sảnh đang được cắm lại theo mẫu hoa đạo mới, lúc ấy là 11 giờ. Ôe đi bộ từ trạm xe điện ngầm đến khách sạn; các tài xế tắc-xi luôn thích trò chuyện với ông, nhưng sáng nay ông không thấy hứng thú.

Tôi không theo „kịch bản“ của Ôe mà trước tiên hỏi thăm ông về Hikari. Người con trai cả này của ông bị chứng hở não ngay khi vừa sinh ra năm 1963. Trong một loạt tiểu thuyết đầy xúc động – bắt đầu là quyển Một kinh nghiệm bản thân – người cha đã kể về sự ra đời của người con trai tật nguyền và về cuộc sống với người con ấy. Giờ đây Hikari là một nhạc sĩ nổi tiếng. Ôe tự hào về anh: “Đã khá lâu rồi Hikari không sáng tác nữa. Bỗng dưng con trai tôi lại thích nghiên cứu nhạc lý, thích nghiên cứu đối vị, đối âm. Nó nghe Mahler, Mozart và Bach để tìm hiểu xem họ soạn nhạc thế nào. Không lâu trước khi đi Hội chợ sách ở Đức, tôi đã tổ chức cho con trai tôi một buổi hoà nhạc ở Tokyo; nhiều người đến nghe, buổi hoà nhạc thành công lớn. Người ta hỏi Hikari rằng khúc nhạc tuyệt vời nhưng ngắn và buồn kia mang tâm sự gì, thì nó đáp: Đó là bản xô-nát ngắn tặng một ông già vừa tròn 70 tuổi. Tức là tôi đấy.”

Kenzaburô Ôe vừa mới về lại Tokyo sau đám tang mẹ vợ ở Shikoku. Shikoku là một hòn đảo, nơi ông sinh ra và cảnh vật ở đó luôn tái xuất hiện như những nét cơ bản trong các tác phẩm của ông. Ông nói về nỗi bâng khuâng khi toại nguyện, lúc ông hoàn thành phần cuối của bộ ba tiểu thuyết, phần đầu nhan đề Tagame. Berlin – Tokyo đã phát hành bằng tiếng Đức. Một đứa trẻ có nét mặt buồn là tên của tập hai, tập ba là Vĩnh biệt cuốn sách của tôi.

Trước khi đến Tokyo tôi ghé qua Hiroshima. Viện bảo tàng thành phố này được thiết kế mới rất ấn tượng. Nơi đây không chỉ tưởng niệm nước Nhật của các nạn nhân mà còn cả nước Nhật của những kẻ đã gây ra cuộc chiến tranh nữa. Cùng với Shikoku và Okinawa, Hiroshima là nơi đóng vai trò chính trong cuộc đời và trong trước tác văn học của Kenzaburô Ôe. Đúng bốn mươi năm trước, tác phẩm Những ghi chép ở Hiroshima đã ra đời.

Năm 1947 đội quân chiếm đóng Mỹ đã buộc người Nhật chấp nhận một bản Hiến pháp, theo đó đất nước này cam kết phi quân sự hóa và từ bỏ quyền tiến hành chiến tranh. Nhưng nước Nhật đã lại có một quân đội gọi là „lực lượng tự vệ“ từ lâu và đã tham gia vào cuộc chiến tranh ở Iraq, bên cạnh nước Mỹ. Nay lại chính là nước Mỹ, vì những lí do chiến lược, thúc ép nước Nhật thay đổi Hiến pháp, rút lại sự cam kết rằng Nhật theo chủ nghĩa hoà bình. Thân sinh của Ôe đã tử trận năm 1944 tại Thái Bình Dương và Ôe là sáng lập viên của Kyu-jo no Kai – „Liên minh bảo vệ điều khoản 9“ – chống lại ý đồ sửa đổi Hiến pháp.

„Trong không khí phản động của phần lớn xã hội Nhật, chính phủ cho rằng có cơ hội để thay đổi Hiến pháp, nhất là sau khi Thủ tướng Koizumi thắng áp đảo trong kỳ bầu cử ngày 11 tháng 9 vừa qua. Chắc là ông Koizumi sẽ có được đa số cả trong Hạ viện lẫn Thượng viện. Nhưng rồi sẽ còn phải trưng cầu ý dân nữa và đây là cơ hội của chúng tôi.“

Kenzaburô Ôe là một nhà văn lớn và một con người chính trị bẩm sinh. Ông tốt nghiệp ngành văn học Rô-manh với một luận án về Jean–Paul Sartre. Tuy nhiên ông không cho rằng mình thuộc truyền thống dấn thân của Sartre: „Điều này có lẽ đúng hơn với những nhà văn như Wole Soyinka hay Mario Vargas Llosa, người mà ta có thể gọi là một ‚Sartre bảo thủ’… Bước đường xã hội hoá chính trị của riêng tôi diễn ra trong tuần lễ đầu sau chiến tranh. Lúc ấy tôi lên mười, đang sống ở làng quê tôi trên vùng núi của Shikoku. Một chú bé trong đất nước Nhật của chủ nghĩa dân tộc mà Nhật hoàng còn được tôn sùng như Thần thánh! Thế rồi bỗng dưng vị Thần kia nói trên đài phát thanh với giọng con người và tuyên bố rằng nước Nhật đã thua trận. Chưa đầy một tuần sau thầy giáo của chúng tôi trong trường đã nói về dân chủ. Với tôi, thế là chỉ hôm trước hôm sau vũ trụ đã thay đổi. Tôi quyết định trở thành người theo chủ nghĩa dân chủ. Sartre đã có lần tả lại, lúc nhỏ ông đã muốn hủy diệt thời gian như thế nào để được tự do. Tôi cũng muốn làm như thế với thời đại cũ. Gia đình tôi đã biếu nhà trường một bài văn khắc trên đá. Tôi đã phá hủy bài văn ấy và cảm thấy tự do vô bờ bến. Tôi muốn thay đổi hoàn toàn, vì thế mà thế giới quanh tôi cũng phải đổi thay.“

Kenzaburô Ôe tự xưng là một „người theo chủ nghĩa dân chủ toàn thống“. Ông vẫn luôn xem những hoạt động chính trị, những dấn thân của mình là hệ quả của những sự kiện đã cải hóa ông năm lên mười tuổi. Ông già bẩy mươi tuổi này truyền đạt tình cảm của một quá trình liên tục đầy xúc cảm trong cuộc sống và sự nghiệp cầm bút. Sau khi ông kết thúc bộ ba tiểu thuyết thì người bạn bị bệnh sắp chết là Edward Said khuyên ông: „Kenzaburô này, gấp lắm rồi đấy, bây giờ bạn phải tìm cho mình một phong cách sáng tác trong thời kì cuối đi thôi!“ Ôe đã tìm – theo lời khuyên của bạn:

„Tôi dự tính ra sức đọc suốt ba năm một tác giả trước khi sáng tác trở lại. Tác giả tôi đọc là Mircea Eliade, nhà nghiên cứu huyền thoại lớn. Qua việc này, một renovatio, một kiểu đổi mới, đã bắt đầu trong tôi. Tôi đọc một câu chuyện về Martin Buber của Mircea Eliade: một giáo sĩ Do Thái đi từ Kraków tới Warszawa. Ông ta đã mơ sẽ tìm thấy một thứ vô cùng quí giá ở một địa điểm nhất định tại đó. Tới Warszawa, ông gặp tại địa điểm nói trên một viên tư lệnh, y kể cho ông về giấc mơ của y: y phải tới ngôi nhà của vị giáo sĩ Do Thái ở Kraków và sẽ tìm thấy ở đó một thứ vô cùng quí giá. Viên tư lệnh không tin chuyện mơ miếc nên không đi. Còn giáo sĩ Do Thái kia thì quay về nhà ở Kraków và tìm thấy kho tàng quý giá – ngay trong nhà. Chuyện này phản ánh cuộc đời tôi. Để tìm thấy vật báu kề bên thì trước hết phải đi đến những nơi xa lạ đã. Tôi đã tới nơi xa lạ, giờ đây tôi cảm thấy mình lại đang ở nhà. Vòng tròn khép lại. Tôi đã về tới nhà.“

Chính mẹ ông đã cho Kenzaburô làm quen với văn học phương Tây từ rất sớm. Trong số đó có quyển Cuộc phiêu lưu kì thú của cậu bé Nils Holgersson với bầy thiên nga của Selma Lagerlöf mà bà đã cùng vài bạn gái của trường Đại học nữ Tokyo dịch ra tiếng Nhật, và quyển Tom Sawyer và Huckleberry Finn của Mark Twain. Kenzaburô trở thành một kẻ đọc sách không mệt mỏi. Về văn học phương Tây thì mẹ ông giữ vai trò chính, còn ông nội và bố ông tập cho ông làm quen với những tác phẩm kinh điển Trung Hoa: „ Tất cả gia đình tôi chịu ảnh hưởng của những tác phẩm kinh điển Trung Hoa. Chính vì thế mà chúng tôi chống lại chính sách xâm lược Trung Quốc của Nhật hoàng! Bố tôi vẫn luôn nhắc nhở: ‚Chớ quên rằng chúng ta là học trò của các thầy Trung Quốc!“. Cho nên tôi cũng hâm mộ cuộc cách mạng Trung Quốc.“ Năm 25 tuổi, Kenzaburô Ôe càng có ấn tượng sâu đậm hơn sau một lần gặp gỡ ở Trung Quốc, khi ông được mời – với tư cách thành viên một phái đoàn nhà văn Nhật Bản:

„Chúng tôi về tới khách sạn vào lúc nửa đêm. Tôi vừa định đi ngủ. Chợt một bạn Trung Quốc tới: chúng tôi còn một cuộc gặp nữa, phải thay áo mới. Người ta đưa chúng tôi vào một toà nhà gần như tối thui. Tôi vẫn còn nhớ mùi hoa rất nồng trong hành lang. Huệ tây chăng? Chúng tôi rảo bước cả mười phút trong toà nhà, rồi người ta đưa chúng tôi vào một căn phòng. Hai ông, Mao và Chu Ân Lai, đang ngồi ở góc một cái bàn to. Thêm một người thông dịch. Các bạn Trung Quốc và đoàn Nhật Bản chúng tôi ngồi vào chỗ. Tôi ngồi đối diện với ông Mao. Ông không nhìn ai cả, ngoài Chu Ân Lai. Mao nói liên tục với Chu Ân Lai. Chúng tôi không nói một lời nào. Mao hút thuốc liên miên. Trên bàn để một hộp thuốc lá hiệu „Gấu tre“, đắt nhất thời bấy giờ. Thỉnh thoảng Chu Ân Lai đẩy hộp thuốc ra xa để vị chủ tịch vĩ đại bớt hút đi. Nhưng rồi Mao lại chụp hộp thuốc kéo lại gần. Và cứ hút liên miên. Tôi đã nghiên cứu những bài viết của Mao nên chợt nhận ra rằng ông không nói với Chu Ân Lai mà nói một mình, liên tục trích dẫn các tác phẩm của chính ông. Chu Ân Lai chỉ gật gật đầu chứ hầu như không nói gì. Bỗng dưng, sau chừng một tiếng đồng hồ, Mao ngừng nói, chăm chú nhìn tôi rồi nói, trước khi rời căn phòng: ‚Đồng chí còn trẻ, nghèo, hoàn toàn vô danh. Đồng chí sẽ thành một nhà cách mạng tốt!“ Bấy giờ Kenzaburô Ôe còn trẻ, không giầu. Nhưng không phải vô danh: ngay từ thời sinh viên, ông đã bắt đầu sáng tác, đã cho ra mắt cuốn tiểu thuyết đầu tiên và được giải thưởng Akutagawa nổi tiếng cho một truyện ngắn. Ôe không trở thành một nhà cách mạng, nhưng cho đến nay vẫn còn mang hơi hướng một đứa trẻ cứng đầu, nghịch ngợm. Trong khi tìm một „phong cách sáng tác cho thời kì cuối“ ông đã „gặp“ Erasmus và trong buổi trò chuyện này ông đã nhiều lần – giống như nhà nhân văn và bậc thầy vĩ đại của thời Phục hưng kia – tự gọi mình là một „homo pro se“ (tạm dịch: người một mình một cõi). Danh xưng này gây hiểu nhầm, vì Erasmus – mà những người đương thời gọi là một „vir duplex“ (kẻ hai mặt) – biết cách thích nghi trong những thời khó khăn, luồn lách giữa cuộc đời, nên còn bị Martin Luther chửi là „đồ lươn lẹo“. [1] Mà Kenzaburô Ôe thì trái ngược hẳn với ranh ma, lươn lẹo. Còn “homo pro se”? Đúng – nếu ta hiểu đó là một con người, sau khi trải qua nhiều quanh co và nghi ngại, tìm được mình và trụ vững chắc nơi mình.

Chiều đến, Kenzaburô Ôe phải đi đọc giới thiệu tác phẩm của mình và kí tên vào quyển Good-bye my book. Vài giờ sau thì xẩy ra một trận động đất 5,5 độ Richter. Trên truyền hình thấy cây cầu khổng lồ mang tên Cầu Vồng bắc ngang vịnh Tokyo lắc la lắc lư. Khách sạn Okura chỉ cao năm tầng. Vừa hết động đất thì tất cả lại hoàn toàn yên tĩnh.

Bản tiếng Việt © 2005 talawas


[1]Erasmus of Rotterdam (1469-1536): Nhà thần học và nhân văn Hà Lan. Xem thêm Claudio Magris, “Erasmus và Luther: Ý chí Tự do hay Ý chí Phụng sự”, bản dịch của Vũ Ngọc Thắng, talawas 20.12.2005 (BT)

 
© talawas 2026