Sau khi đọc xong những ví dụ về performance mà Lã Toàn Vinh nêu ra trong bài phỏng vấn của anh (ứng khẩu thơ, cảnh lên đồng, người Sơn Đông múa võ v.v…), tôi tiếp tục ngồi tìm cho mình những ví dụ khác mà theo cảm tính của tôi cũng được coi là performance. Ý nghĩ đầu tiên của tôi là một đám ma ở nông thôn Việt Nam. Có lẽ đây là một performance số một, phức tạp nhất, quy mô nhất, với những yếu tố visual (cờ phướn), âm thanh (kèn sáo), kịch (khóc hờ), và action – hành động (các lớp người thay nhau vào ra). (Tôi cũng có cảm giác rằng sự kiện này chỉ trở thành một performance trong khoảnh khắc có người đứng chứng kiến nó một cách có ý thức, nếu không có người xem, nó không được coi là performance). Tiếp theo, tôi nghĩ đến một ban nhạc quân đội của các chiến sĩ quân khu Năm mặc áo lính hát Elvis Presley. Khi đi tìm một lí giải tại sao lại có thể coi đó là một performance, tôi đến với lời giải thích rằng có lẽ nó thể hiện một tình huống không bình thường, không hàng ngày. Ít nhất là dưới kinh nghiệm của một người nước ngoài. Từ đó, tôi đến với Thị trường chứng khoán New York. Không gian, bố cục nội thất, các hành động của mọi người tham gia…, đều mang kịch tính cao độ và không bình thường dưới con mắt của một người Việt Nam trung bình. Khi nghĩ tới ritual performance, tôi liên tưởng đến một buổi chào cờ đầu tuần của một trường phổ thông trung học Việt Nam. Nó có một mở đầu, một kết thúc, và một nghi thức rất rõ ràng (tôi cho rằng mình đến với hình ảnh này qua liên tưởng tới ví dụ lên đồng nêu trên). Performance cuối cùng của tôi là một phiên họp thường kỳ của một Quốc hội của một nước nào đấy, để minh họa cho thể loại political performance (có lẽ một số người sẽ cho ví dụ này gần với sân khấu hơn).

Tới đây, đột nhiên tôi bị xâm chiếm bởi một cảm giác hoài nghi. Vậy performance là gì? Cái gì cũng được chăng? Những yếu tố gì tạo nên một performance? Hay hỏi một cách khác (hy vọng dễ tìm được câu trả lời hơn): Những gì sẽ không được coi là performance?

Những câu hỏi này đưa tôi đến bài viết của Trần Hải Minh. Tôi sẽ không đề cập đến lời anh kêu gọi “Tôi nghĩ ông hãy cầm cọ vẽ đi thì hơn” ở cuối bài của mình, đơn giản là vì nếu ta lặp lại yêu cầu này, có thế ngày mai sẽ có một người làm điêu khắc đứng lên hô hào “Các ông hãy học tư duy ba chiều đi thì hơn”, và hôm sau nữa một nhà làm phim tuyên bố “Các ông hãy sáng tác nhiều chiều với video đi thì hơn “… Tôi cũng không bàn đến những đánh giá của anh như “sự mạo danh nghệ thuật” hay “tính háo danh và hám lợi”, những nhận xét mà theo ý kiến cá nhân tôi, khó có cơ sở để mà đưa ra, nếu chỉ thông qua những thông tin trong bài phỏng vấn của Lã Toàn Vinh nói trên.

“Performance 30 July 1995” của Lã Toàn Vinh có thể đem đến sự tò mò cho người này (“Lúc đó tác giả nghĩ gì nhỉ…?”, hay sự buồn chán cho người kia (“Có gì mới nữa đâu…”). Điều làm tôi băn khoăn là những lời buộc tội “nhạo báng tín ngưỡng” và “thiếu tính nhân bản” của Trần Hải Minh.

Nếu như performance nói trên của Lã Toàn Vinh là “cổ vũ cho sex” thì các tác phẩm của Spencer Tunick còn kích dục tới mức độ nào? Hay 300 người khoả thân thì tạo nên một phẩm chất mới mà một người khoả thân không đạt được? Nếu Tunick cho những nhân vật của anh nằm trước hay trong một nhà thờ Công giáo thì performance của anh cũng trở thành nhạo báng tôn giáo chăng? Sự khác nhau giữa hai tác phẩm là gì? Hay nói một cách khác, điều gì làm cho một performance có chất lượng?