Cuối tháng mười qua, phòng triển lãm mới của trường Đại học Mỹ Thuật tại 42 Yết Kiêu, nơi muời năm qua vẫn được Alliance Francais (Trung tâm văn hoá Pháp – vừa mới được thiết kế xây dựng lại vào mùa thu năm nay) thuê làm phòng tiếp tân và trưng bày nghệ thuật, tổ chức một sự kiện được tài trợ bởi một tập đoàn thuốc lá đa quốc gia Mỹ: Giải thưởng Mỹ thuật Phillip Morris – ASEAN – Việt Nam. Dòng chữ lớn khiến ai qua đường cũng phải chú ý.

Tôi vào sảnh lớn, ánh sáng rất hiện đại – rất tối (vì thế xin lỗi trước cho chất lượng của những bức ảnh được giới thệu ở đây). Chỉ cần vài giây là tôi biết rằng mình không phải đang ở trong một phòng triển lãm mỹ thuật mà là trong một ngôi nhà bị ma ám (những ngôi nhà kinh dị hay những lâu đài gây ác mộng như người dân trên lục địa trải qua Thái Bình Dương vẫn gọi). Tôi như bị bao vây bởi những cảnh tượng kinh hoàng và những con ma rùng rợn, những quái vật khủng khiếp và những đám người – quỷ. Thần Chết, mang theo cái lưỡi hái đã cắt cổ bao nhiêu người, chằm chằm nhìn bước tôi di. Thêm một núi đầu lâu thật sự làm mất hết can đảm. Lại còn đám xương khô bên cạnh và đầy những máu me trên những bức tranh hầu như được vẽ trên nền tối – máu trên đường (tai nạn giao thông chăng?), máu trong không khí (những ký ức tệ hại chăng?), và cả máu ròng ròng từ mắt nguời. Tôi nghĩ thầm, thật may là cô con gái 12 tuổi vốn vẫn hay theo tôi đến những cuộc triển lãm hôm nay lại không đi cùng mình. Sao họ lại không đặt một tấm biển ở cửa ra vào: “Cấm trẻ em dưới 14 tuổi” nhỉ? Chẳng lẽ tiền tài trợ của Phillip Morris lại không dư ra chút nào để dựng một tấm biển cảnh báo như thế hay sao?

Về tới nhà, tôi muốn kiểm tra lại những ấn tượng về cuộc triển lãm bằng cách so sánh chúng với cảm giác khi ở trong những ngôi nhà ma quái thực sự (những công ti giải trí, đồng hương với Phillip Morris). Màn tự giới thiệu của chúng trên Internet bao giờ cũng kèm những câu quảng cáo mà ta có thể lấy bất cứ câu nào để làm biểu ngữ cho cuộc triển lãm quốc gia giới thiệu giải thưởng của cuộc thi mĩ thuật Đông Nam Á này: ” Bạn có sống sót được chăng?”, “Từ xương khô đến phù thuỷ”, “Bạn sẽ mất hồn mất vía!” Bức tranh đoạt giải nhất “Sự im lặng của Thần chết” của Đỗ Tuấn Anh hiện trước mắt tôi. Một bức tranh? Cái gì khiến nó có thể được coi là một bức tranh cơ chứ? Có thể chỉ vì chất liệu của nó – sơn dầu. Xét theo những tiêu chí khác thì nó có thể được coi như một tấm poster dùng cho một chiến dịch phòng chống ma tuý, nhưng những poster khác mang những thông điệp đơn giản, trực tiếp thì còn không thô sơ bằng và giàu tính nghệ thuật hơn. Trong “Sự im lặng của Thần chết” người ta thấy bên trái là một Bố già to béo ngồi trên một tải dollar và hàng ngàn ống chích, cạnh đó là những thân thể đang phân hủy. Chúng ta vẫn đang ở cõi đời này, và phần trái của bức tranh chỉ là bước dạo đầu của ngày tận thế: bên phải là Thần chết, với cái lưỡi hái đã được nhắc đến cả nghìn lần – thật là một hình ảnh sống động, một phát hiện nghệ thuật ghê gớm đấy chứ! Và bạn cũng thừa sức đoán ra, Thần chết đã cắt cổ đám người tiều tuỵ kia, đầu lâu của họ chất chồng khắp mọi nơi. Vâng, và giờ đây Thần chết đang dán mắt vào tôi, nhăm nhe lưỡi hái trong tay. Nhưng trời ơi, tôi đâu phải là dân xì ke, thậm chí là tôi còn không hút cả Marlboro kia mà! Tôi tự hỏi là nếu thay vì những ống chích kia, hoạ sĩ lại vẽ mấy điếu Marlboro hay Chesterfield (giả dụ là các chi tiết còn lại được giữ nguyên, từ đó có thể suy ra nhân vật trong tranh chết không phải vì nghiện ma tuý, mà là vì ung thư phổi chẳng hạn), thì liệu anh ta có đoạt giải hay không nhỉ?

“Sự im lặng của Thần chết”, Đỗ Tuấn Anh

Nghệ thuật trong thế giới hiện đại, không còn nghi ngờ gì nữa, được sử dụng như một hình thức tuyên truyền có khả năng tác động mạnh mẽ. Song tuyên truyền “thuần tuý” cần những chiến lược, mánh lới khác. Đưa những yếu tố mang tính nghệ thuật vào một tấm poster hay một tờ quảng cáo không tương đương với việc đưa vào trong tác phẩm nghệ thuật một nội dung xã hội. “Sự im lặng của Thần chết” gây ra một thái độ xa cách và châm biếm, thay vì thu hút sự chú ý của người ta đối với vấn nạn ma tuý.

Một tác phẩm được giải khác, “SARS” của Trần Tuấn Long, lại làm tôi nhớ đến mấy dòng quảng cáo ở một trung tâm giải trí với các trò chơi kinh dị: “Chúng tôi sẽ làm bạn phải thét! Bạn đang trên đường đến khu loạn thần kinh”. Một con ma hình thù cổ quái, vây xung quanh là những kẻ đeo mặt nạ, kinh sợ hình tượng ở trung tâm (anh ta đang bị nhiễm Sars, tôi đoán thế). Tác phẩm không hề gợi nên một sự cảm thông nào. Tôi mỉm cười nhớ lại bức thư mang tính tiên tri của một người bạn viết hồi tháng ba, (Laurent Colin, người đã tham gia bàn tròn thảo luận về mỹ thuật Việt Nam đương đại trên talawas): “Chuyện virus là một câu chuyện buồn nhưng lạ lùng. Tôi tự hỏi liệu nó có để lại ảnh hưởng gì đối với giới nghệ thuật không. Tôi sợ là chúng ta sẽ sớm bắt gặp những người đeo mặt nạ có mặt ở trên mọi tác phẩm, ngụ ý những thông điệp đầy tính cách mạng chẳng hạn: mặt nạ = kiểm duyệt hay xã hội = virus…, và những lời lẽ to tát khác mà những nghệ sĩ trẻ can đảm của chúng ta vốn tự hào… Những thiệt hại phụ, như cách họ gọi vấn đề ở Iraq”. Bây giờ thì tôi có thể trả lời: “Bạn ơi, bạn đúng là thầy bói, nhưng bạn ngây thơ quá, bạn đã kỳ vọng quá nhiều và đánh giá quá cao khả năng dùng những hình tượng ẩn dụ của các hoạ sĩ trẻ. Chúng ta đang ở Việt Nam, và ở đây đơn giản máu là máu, Thần chết thì phải đi kèm với cái lưỡi hái, đầu lâu và xương xẩu nghĩa là người chết, còn mặt nạ thì chẳng có ý nghĩa tượng trưng xa xôi nào đâu – nó được dùng để phòng tránh virus (trong “SARS” ) hay ô nhiễm môi trường (“SOS” của Nguyễn Nghĩa Dân) mà thôi”. Nhưng xin lỗi, trong bức tranh sau thì tôi không hoàn toàn chắc. Có cả hàng tá người ở bên lề tranh và ở trung tâm (một con đường chăng?), có những chữ thập đỏ nho nhỏ, có thể để đánh dấu nơi tai nạn giao thông xảy ra. Mà cũng có thể những tấm mặt nạ này để bảo vệ người ta trước một loại virus còn chưa xác định được và những chữ thập biểu thị nấm mộ của các nạn nhân.

“SARS”, Trần Tuấn Long

Tại sao lại đào sâu vào các chủ đề, đề tài xã hội như vậy? Chúng ta có nào là ô nhiễm môi trường, nào là ùn tắc giao thông, cả SARS nữa. Từ SARS có thể đến tới cả một chuỗi bệnh tật khác: viêm phổi, ung thư, viêm gan A, B, C, D, viêm thận, giống như một dẫy số vô tận trong toán học vậy.

“Xem kìa những hồn ma đội mồ sống dậy!” Ý nghĩ ấy vang lên trong tôi khi xem “Hồn thiêng của đất và người” (“The holiness of land and man”) của Nguyễn Thanh Sơn và “Bầy quỷ” (“Pack of beasts”) của Nguyễn Trần Nam. Cũng xin nói thêm, những quái vật ở đây không đeo mặt nạ thông thường mà là mặt nạ phòng chống khí độc. Xem các tác phẩm khác cũng thế, lại cứ thấy văng vẳng nhũng dòng chữ quảng cáo trong khu trò chơi kinh dị: “Hãy nếm thử những cảm giác hú hồn nhất! Nhất định bạn sẽ phải thét lên đấy” Đúng thế, tôi cũng đã suýt hét khi nhìn lên bức “Chết trẻ” của Nguyễn Hồng Sơn. Những sinh thể quái dị, gớm ghiếc (người chăng?), những chỗ lở loét máu me, lại còn máu ròng ròng chảy xuống hai bên má… Vì sao họ lại chết trẻ? Nếu là vì nghiện ma tuý thì vì sao không thấy có ống chích, hay là bọn họ nhiễm Sars? Ồ, không, có thấy mặt nạ đâu… Có thể là vì AIDS… Cũng không thấy có bao cao su… Gì cơ? Không bao cao su à?! Thế đích thị là AIDS rồi! Thế nhưng còn những chỗ lở loét máu me kia thì sao? Cũng có thể là họ mắc bệnh lao chăng?

Bạn biết không, một “ngôi nhà ma” có tên “Gallery ác mộng”, đã trưng ra một quảng cáo trên Internet: “Chúng tôi mời các bạn chứng kiến điều nằm trong đầu các nghệ sĩ sau khi họ đã hy sinh chính mình cho mục đích nghệ thuật. Bên trong nghệ thuật ẩn giấu những ác mộng kinh khủng nhất của bạn”. Họ đã nói sự thật, tôi nghĩ vậy, khi nhìn một bức tranh khác cũng được lọt vào vòng chung khảo của cuộc thi quốc tế này – “Khoảng trắng nhỏ” của Mai Anh Dũng (người vừa được Ian Howard, một chuyên gia mỹ thuật có tiếng người Úc, trong một bài trả lời phỏng vấn trên tạp chí “Kinh tế Viễn Đông” mùa thu năm nay, đánh giá là “một tên tuổi có nhiều triển vọng nhất trong số các hoạ sĩ trẻ Việt Nam”). Dù đã rất cố gắng, tôi vẫn không tài nào hiểu được “cái gì nằm sâu trong đầu óc của người nghệ sĩ” vì tôi vốn đã quen với cách Mai Anh Dũng phát triển những đề tài bắt nguồn từ truyền thống dân tộc Chàm, từ những di sản văn hoá và đời sống tâm linh của người Việt. Lần này thì là sự điên cuồng thời thượng chạy theo những ấn tượng kinh dị. Phải chăng tác giả thể hiện “những mối quan tâm xã hội” khi anh tạo nên một bức khảm từ những nhân vật đeo mặt nạ thường, mặt nạ phòng độc, mặc áo bảo hộ cùng với những hình thù đồng dạng?? Sars? Chất độc màu da cam? Hay ô nhiễm môi trường? Trông nó giống một cuộc tập dượt lớn để đối phó một cuộc tấn công bằng vũ khí hoá học hơn… Có thể bức tranh đã được vẽ cùng với thời điểm mà ông Bush đang cố công tìm kiếm vũ khí hoá học ở Iraq – và phải chăng hoạ sĩ đã cố gắng làm hài lòng nhà tài trợ bằng việc thể hiện “tầm nhận thức” của mình? Tôi không lên án cũng chẳng tán dương cái chữ “tầm nhận thức” này, đây chỉ là một sự phỏng đoán; với tôi cuộc triển lãm này chẳng có gì rõ ràng, ngoại trừ mối liên hệ chặt chẽ của nó với những thủ thuật tiếp thị cuả các trung tâm trò chơi kinh dị: “Chúng tôi đã nâng cấp các hình thức hù doạ! Đây không phải là chỗ dành cho những kẻ yếu tim”. Lại đúng nữa rồi, đây thực sự là một chốn ghê rợn.

„Chết trẻ“, Nguyễn Hồng Sơn

“Thế hãng Phillip Morris liên quan thế nào với câu chuyện này? Họ có ra đề tài cho hoạ sĩ không? Họ có yêu cầu hoạ sĩ phải vẽ cái gì và vẽ như thế nào không?”- một người bạn khác của tôi, một nhà báo Mĩ đã hỏi. Ồ không, họ chẳng đưa ra một đề tài nào cả. Chỉ cần là tác phẩm được thể hiện trên không gian hai chiều, không nhỏ hơn từ X đến Y cm, không lớn hơn từ A đến B m, không nặng hơn Z kg, được sáng tác trong khoảng thời gian hai năm trở lại đây. Mặc dù giải thưởng lớn thường được trao cho tác phẩm thể hiện được những vấn đề xã hội có tính thời sự, những vấn nạn, và những cái xấu xa. Để giật được giải nhất trị giá 5000 USD ở cấp quốc gia hay 15000USD cho giải lớn quốc tế, các hoạ sĩ đổ xô đi tìm những sự kiện gây chấn động nhất, những vấn đề gai góc nhất, những tệ nạn đáng báo động nhất. Thế nhưng cách phản ánh thẳng đuột và quan điểm thô sơ về đời sống xã hội của họ không thể coi như một sự phân tích về những vấn đề mà họ đề cập, và thường không chứa chút nào những diễn tả nghệ thuật, thậm chí sự nhạy cảm con người thông thường. Họ đưa ra những “sản phẩm”, và đúng như được chờ đợi, bằng cách ấy người nghệ sĩ xác nhận ý nghĩa của “hoạt động thương mại trong việc định hướng đời sống của chúng ta” ^[1] . Họ săn tìm những thành công ảo, những sự công nhận giả, những phần thưởng đã được tính toán từ trước; họ trở nên bất cần trong thái độ của họ đối với những vấn đề đương đại và đối với nghệ thuật nói chung, họ sao chép phong cách và ý tưởng của những người được giải trước đó.

Tôi đã cho một số hoạ sĩ vốn hiểu rõ hậu cảnh giới mĩ thuật Việt Nam xem lại cái gallery quái vật này trên máy ảnh kỹ thuật số của tôi. “Lê Quang Hà!” – Đinh Thị Thắm Poong khẳng định. Ồ, không, đấy là Trần Tuấn Long. Qua vài hình ảnh khác nữa… “Lê Quang Hà” – Thắm Poong đoán, lần này ít hào hứng hơn. Không, không, là Lê Trần Anh Tuấn. Đến bức “Bầy quỷ” (“Pack of beasts”) của Nguyễn Trần Nam, chị nói tự tin: “Lần này thì đúng là Lê Quang Hà nhé”… “Lê Quang Hà là người được giải năm 2001” – Tôi nói, ngoài ra không bình luận gì thêm.

Một hoạ sĩ khác thậm chí còn “đi xa” hơn trong chuyện này với cụm sơn mài gồm chín bức mà ở đây anh đã sao chép lại hình tượng trong những bức tranh của các đồng nghiệp nổi tiếng hơn mình, chỉ có thay đổi màu sắc mà thôi. Trên một bức có tên là “Và” (“And”) trong bộ tranh này, Nguyễn Minh Quang đặt một câu hỏi bằng nhiều thứ tiếng khác nhau: “Tôi là ai?” Tôi thì biết câu trả lời rồi: “Quang ơi, cậu là Nguyễn Quang Huy lai với Lê Thiết Cương chứ gì”. Tại sao ban giám khảo lại chọn một bức tranh sao chép như vậy vào vòng chung khảo, tôi không tài nào hiểu nổi. Thậm chí bức này còn không vẽ máu, vẽ xương cơ mà… Hmm, có thể là vì kích thước của bức tranh đáp ứng đúng yêu cầu cuả cuộc thi.

Hình như các hoạ sĩ, ban giám khảo hay các cơ quan văn hoá chẳng bận tâm đến cái vấn đề đạo đức khi tham gia vào “một hoạt động quảng bá thương hiệu”. Thì ngài Ellis Woodward, phó chủ tịch tập đoàn Phillip Morris châu Á chẳng đã giải thích trên các phương tiện truyền thông hồi năm ngoái đấy thôi: “Giải thưởng mĩ thuật Đông Nam Á ra đời nhằm khuyến khích, thúc đẩy, ghi nhận,và quan trọng hơn cả, là tài trợ các tác phẩm nghệ thuật của các hoạ sĩ đã thành danh hay mới nổi trong khu vực”. Song ít người chú ý đến một câu khác của ông cũng trong bài nói đó: giải thưởng này “sẽ tạo ra cơ hội hợp tác giữa tập đoàn với các cơ quan cấp cao của chính phủ các nước và đẩy mạnh mối quan hệ với khối ASEAN” ^[2] .

Như Naomi Klein, tác giả cuốn “Không biểu trưng” (“No Logo”), mô tả, từ giữa những năm 80, nhiều tập đoàn đã thôi không còn xem việc tài trợ như là một sự phối hợp giữa hoạt động từ thiện và quảng cáo nữa, mà họ bắt đầu coi nó hoàn toàn như một thủ thuật tiếp thị, và ngày càng tham vọng có được sự kiểm soát ở mức độ lớn hơn. Nhiều ví dụ trong cuốn sách này (có thể lấy chúng như những câu trả lời cho câu hỏi của anh bạn nhà báo Mĩ) cho thấy các tập đoàn / tài trợ này đã trở thành “người cung cấp nội dung” và đòi quyền thay đổi môi trường văn hoá, cùng lúc đó phần lớn không đếm xỉa tới cảm quan thẩm mĩ cũng như những truyền thống mang tính bản địa ^[3] .

Phillip Morris cũng sử dụng chiến thuật tài trợ này để tìm kiếm những cơ hội thuận lợi cho kinh doanh. Ngành công nghiệp thuốc lá cố mở rộng thị trường thông qua các hoạt động tài trợ như Festival Mĩ thuật Hồng Kông và Singapore. Giải thưởng mỹ thuật Phillip Morris Đông Nam Á, bắt đầu từ năm 1994, là một trong những nỗ lực tiếp thị có hiệu quả nhất trong quá trình “thương hiệu hoá văn hóa” quỷ quyệt đang diễn ra. Có vẻ như cái quan niệm rằng sẽ không thể có hoạt động sáng tạo nào có thể xẩy ra nếu không có sự hào phóng của các tập đoàn (đây là chủ đề nghiên cứu của Leslie Savan trong công trình “Cuộc sống được tài trợ” (“Sponsored life”) đã bắt đầu cắm rễ ở Đông Nam Á, ẩn chứa trong đó ý đồ muốn cải tạo lại những truyền thống văn hoá đa dạng theo những chuẩn mực của văn hoá quảng cáo (promotional culture) ^[4] .

Thế hệ mới cần phải lựa chọn. Họ có thực sự cần những chuẩn mực này không? Những khả năng khác là gì? Bản thân các hoạ sĩ cũng như giới làm văn hoá phải xác định rõ: cái giá phải trả thật sự của giải thưởng Phillip Morris là gì? Lần này, may thay, tôi đã không bị đau tim và điên đầu bởi buổi triển lãm toàn những ma, quỷ, xương này… Nhưng tôi trở nên lo lắng, lo cho các hoạ sĩ, lo cho công chúng, và hơn hết, tôi lo cho thần kinh của mình. Vì tôi vốn là kẻ yếu tim mà, thật thế…

© 2003 talawas

---

^[1]“Cuộc sống được tài trợ: Quảng cáo, TV và văn hoá Mĩ (“Sponsored life: Ads, TV, and American culture”), Leslie Savan, Philadenphia, Temple University press, 1994.

^[2]Bob Burton: ” Các công ty thuốc lá dường như muốn thẳng thừng đi ngược lại hiệp ước về thuốc lá sau khi đã tán thành” (“Tobacco firms likely to blunt tobacco pact after approval”)
Inter Press Service www.cyberdyarico.com/features.

^[3]“Không biểu trưng” (“No Logo”), Naomi Klein, Flamingo, Great Britain, 2000.

^[4]“Promotional Culture: Advertising, Ideology, and symbolic expression”, Andrew Wernick, London, Sage Publications, 1991.