trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
29.3.2007
Phạm Toàn
Phân tích sai lầm của Bùi Tín
 

Trên talawas thứ sáu 24-3-07 có bài “Những vấn đề cần làm rõ về cách mạng dân tộc dân chủ ở Việt Nam” của Bùi Tín, thực chất là một bài văn đầy chất học trò, nhưng bây giờ đã thành bài văn của lão học trò lẩm cẩm, tóm tắt những điều mọi người đều biết trên lý thuyết, và chẳng thấy nêu ra được “những vấn đề cần làm rõ”. Có một điều tuy tầm thường nhưng lại nguy hiểm, ấy là bài viết nêu một loạt tên tác giả ở trong nước, đủ sức gây phiền hà kép cho họ: nếu họ trả lời, thì họ sẽ gặp khó, nếu họ không trả lời, thì sẽ bị Bùi Tín làm khó.

Tình cảnh Việt Nam, bối cảnh loài người

Ta không thể nói mọi điều chung chung và “giáo khoa thư” như cách của Bùi Tín. Mà phải biết đến cái bối cảnh là chỗ đứng của mọi khái niệm. Biết đến bối cảnh thì mới tránh được tình trạng này: ở ngoài nước thì mạnh mồm, về hưu rồi thì nói giỏi. Bùi Tín hãy nhớ lại chỉ một việc này thôi: trung tá Trần Thư bị đi tù oan bảy năm, Bùi Tín có cứu được anh ấy đâu? Bùi Tín đã nhắm mắt trước vụ việc tầy trời đó. Có điều là cho dù Bùi Tín có nhắm mắt, song cũng vẫn còn lương thiện hơn anh khác mắt vẫn mở mà tay thì gạ gẫm. Ở đây không khen chê nhau về đạo đức đâu đấy, mà chỉ muốn nói điều này: Bùi Tín từng bất lực trước một bối cảnh. Không ai anh hùng hơn ai hoặc chẳng kẻ nào hèn nhát hơn kẻ nào đâu!

Vậy nên một câu hỏi thứ nhất phải đặt ra là, Việt Nam đang ở trong tình cảnh nào trong lịch sử phát triển của đất nước? Tại sao câu hỏi lại có yếu tố “đang”? Đơn giản thế này thôi: lấy cái có thực ngày hôm nay ra mà soi thì ai ai cũng có chỗ mà bám víu. Xin nhấn lại, ta cần bám vào chính cái thực (chứ không phải là những lập luận tư biện xa xôi) và là cái thực của hôm nay vì nó sát sườn với hiện tại và tương lai của tất cả những người đang sống. Vậy thì hôm nay đây, bây giờ đây, Việt Nam đang ở trong trạng thái nào?

Ta không được phủ nhận điều hoàn toàn có thực này: Việt Nam đang phát triển, đang giàu lên, đang giỏi lên, thậm chí có cả những lời bói toán phán rằng sớm muộn sẽ thành Hổ thành Rồng. Ấy thế mà câu trả lời của riêng tác giả lại là: Việt Nam đang trong tình trạng tiến lên cực kỳ mạnh mẽ theo xu hướng đi tới khủng hoảng; còn bối cảnh phát triển chung của loài người tạo điều kiện cho kiểu phát triển đó là một nạn chuyên chế kiểu mới – của một cá nhân hoặc của một phe đa số.

Hãy phân tích cái bối cảnh trước. Đây là những kẻ chuyên chế cá nhân kiểu mới, mà tôi chỉ cần mô tả gương mặt là bạn đọc có thể kêu tên ra: này là một anh lùn đeo kính râm mặt câng câng như mặt học sinh hư, hai tay đút túi áo bay Liên Xô ngó nghiêng trước ống kính… (đố biết cháu nào?); này nữa là một anh mặt lúc nào cũng cúi gườm gườm như dân quen nghề dò la thám báo, lại giỏi võ giu-đô nên rất biết ra đòn chính trị và vũ phu đúng lúc, mạnh nhưng rất kín… (đố biết ông nào?); này nữa lại là một anh rất giỏi võ mồm, tu từ lưu loát, diễn thuyết điệu nghệ, rất muốn thay đổi luật bầu cử để bám lấy ghế thêm nhiệm kỳ nữa mong sao vào được điện Pantheon (thêm một ghế dành cho anh tham nhũng) hoặc chia xong tiền ăn cắp cho con cháu như Suharto rồi chết khi chưa hết quyền miễn tố… (đố biết cụ nào?)… Danh sách còn có thể kéo dài, nhưng chỉ cần kể ra ba cái mẫu tiêu biểu cho tính toàn cầu, chẳng cần kể thêm.

Có câu hỏi: vì sao những tên độc tài thời đại ngày nay lại đứng vững rất lâu trên ngai? Chỉ có hai yếu tố mang tính nguyên nhân, một là, sử dụng quyền chuyên chế nhân danh đa số, và hai là, duy trì tình trạng kém văn hoá của quần chúng.

Đây này, các cách thức họ nhân danh đa số đồng thời duy trì quần chúng nhân dân trong sự thấp hèn về văn hoá. Có nơi thì nhân danh một ông râu sồm đại lý cho đa số nào đó (Marx và Mahomet đều không dùng dao cạo), có nơi thì nhẵn nhụi bảnh bao nhân danh hẳn đám đông để cai trị nhân dân bằng những ngón đòn tâm lý mà chỉ những kẻ vua chúa đông phương thâm thiểm mới nghĩ ra nổi: những chiến dịch toàn dân bắt chim sẻ, toàn dân làm thép, toàn dân làm lúa cao sản, trí thức chân đất, Hồng vệ binh nổ súng vào bộ tham mưu, toàn dân giải phóng Đài Loan… Có họ Lý của một con Rồng châu Á khỏi vòng cong đuôi tha hồ dạy dỗ Rồng non; họ Lý chỉ quên không khai rằng nếu không có tiền của ông lãnh tụ vĩ đại không râu tự xưng là Râu, thì Lý chẳng thoát khỏi số phận như tổng bí thư Aidit của Indonesia. Vào thời họ Lý ly khai, ông Râu đang âm mưu nắm lực lượng Hoa kiều ở khắp các nước – khác về phương pháp nhưng không khác về mục đích so với cách làm trong “khối đoàn kết quân sự” Warszawa tạo ra bằng cả người slave cũ và người slave mới – và thủ tướng Rồng kia chỉ vì may mắn mà thoát cả cái lồng sớm gãy lẫn người cầm lồng sớm chết, nay tha hồ mà bay lộn!

Song ta còn phải nêu thêm thắc mắc: thế nhưng nhân dân đã đi theo họ, điều đó có nghĩa gì? Đúng, nhân dân đã đi theo họ, và còn tiếp tục đi theo họ. Nếu bầu cử tự do, “họ” vẫn cầm chắc 90 đến 98 phần trăm phiếu bầu. Hãy thử nhìn sang Cambodia đi: từ năm 1990 đến 1993, dưới sự điều hành của Liên hiệp quốc, chi tiêu hết 22 tỉ đô-la Mỹ, coi là đã dân chủ hoá được một đất nước theo hướng đa nguyên, nhưng đảng của ông Hun Xen thì vẫn chiếm tuyệt đại đa số. Nước nào thì cũng có cách dùng luật (thậm chí sửa cả đạo luật cơ bản là hiến pháp) để phe đa số dễ dàng giữ ghế. Song nhân dân vẫn “ủng hộ” phe đa số đó. Ấy mới lạ! Do đó ta nên thử phân tích chỉ một điểm này: ở các nước dân chủ đến đâu chăng nữa thì cũng vẫn thấy tuyên bố chống tham nhũng. Nhưng dân thường làm cách gì để tham nhũng? Ấy thế mà dân thường vẫn “dồn phiếu” cho cái phe có quyền và có điều kiện để thực hành tham nhũng. Vì sao?

Vì giữa giới cầm quyền và người dân có cùng một cơn khát: cơn khát tiền. Cơn khát tiền giống cơn khát sinh học, chỉ cách giải khát là mang tính xã hội học: khát tuỳ thích giải khát tuỳ sức. Có cách giải khát của chị nhà quê bỏ chồng con ở nhà để ra phố bán hàng rong, vào nhà dân xin ngụm nước máy đun sôi để nguội cũng xong. Và có cách giải khát nhâm nhi nhấm nháp của kẻ sang và tập làm sang ưỡn ẹo bên vợ hoặc nhân tình, vừa chia nhau cốc nước ép “tinh khiết không đường không đá xin cám ơn” và cùng nhau đọc bài báo họ mới viết và in trên một trong bảy trăm tờ báo cứ như thể đang trăm hoa đua nở nhưng trăm nhà cùng đua một giọng… Chị nhà quê mơ ước Tết đến để ra được vài triệu đồng. Anh tham nhũng cầm quyền không thèm mơ “Việt Nam đồng” làm gì. Có ra toà rồi, cũng vẫn còn có những “luật sư” nổi tiếng “tự do” “dân chủ” và “trung thực” bênh cho cái “nhầm lẫn” trót nhận cả đống đô-la là hành vi oan sai vô tội đấy! Dẫu sao thì cái khát vọng tiền cũng khiến cho cả tên thủ phạm cùng kẻ nạn nhân trở thành đồng hành… ít ra là cho tới khi chia tay. Mà phải là cuộc chia tay trên nhận thức thì mới là chia tay thật sự, vì có khi chưa giác ngộ, hoặc chưa được khai sáng, thì vẫn ngửa tay nhận tiền của thủ phạm: khả năng này không chỉ xảy ra với chị nhà quê ít chữ mà với cả ông thị thành rồ chữ.

Nhưng lý giải bằng cơn khát tiền thì chỉ mới đúng một phần. Nó chỉ diễn ra khi đã có điều kiện thoả mãn cơn khát tiền. Còn trước đó, thì vẫn có vô số quốc gia ở đó người dân hình như không cần đến tiền, chưa nói là khát tiền. Thật không? Thời Cách mạng Văn hoá trên đất nước vinh quang của một cụ Râu, ở thời xây dựng vũ khí nguyên tử đem đi bán lậu trên cái xứ sở huyền diệu của cậu Kim-con, ở những nơi dầu mỏ tràn đi như vàng… dân vẫn đang đói vàng mắt song vẫn không chịu bỏ đi kiếm tiền, vẫn múa may quay cuồng chào đón các vị lãnh tụ râu ngắn râu dài. Thậm chí có anh thủ trưởng dẫn cả dân tộc đến bờ vực chiến tranh huỷ diệt mà vẫn giành số phiếu cao ngất! Thế là thế nào?

Chiến thuật ngu dân và mị dân

Làm cách gì để nhà cầm quyền đại diện cho phe đa số duy trì được trạng thái văn hoá thấp của người dân? Câu trả lời rất dễ thấy trong cuộc sống thực. Không cần phải bóp nghẹt các quyền tự do dân chủ (như Bùi Tín định gợi ý cho mọi người tố khổ) mà bằng cách làm biến chất mọi quyền tự do dân chủ.

Ở các nước “dân chủ” mà chúng ta đang xét đây, nhân dân có tất cả mọi quyền dân chủ trên lý thuyết. Cái gì cũng có, không cần tem phiếu. Thời tem phiếu, có miếng thịt trong tay quý như vàng, song cầm vàng còn sợ vàng rơi, đến khi có cái mơ hồ không cụ thể bằng miếng thịt, lại có vô số những miếng thịt mơ hồ, ôi là vui là sướng! Điều quan trọng đối với giới cầm quyền của phe đa số là tìm cách gì tạo ra hẳn một nền văn hoá chịu tự thoả mãn với cái niềm vui vô lý đó. Phải tìm cách tạo cho được những cái giả-thực dễ chấp nhận – như những con người mang những mảnh bằng – hoặc là những cái thực-giả khó phát hiện – như những mảnh bằng trong hồ sơ cá nhân những vị đó.

Người dân có cơn khát tiền, và song song còn có cơn khát vui. Làm cho người dân thoả cái vui, và càng vui rẻ tiền càng… vui, là cách dễ nhất, thường dùng nhất. Con người phổ thông, bình dị, dễ lầm tưởng cái vui xô bồ như là quyền tự do, dân chủ. Được mời đi họp cử tri. Họ đâu có hiểu đó chính là cách bầu cử gián tiếp, hoàn toàn sai lệch với phổ thông đầu phiếu trực tiếp? Được “lên” báo, được “lên” đài. Họ đâu có biết báo và đài chẳng còn là tiếng nói chính thức của những quyền lợi và nguyện vọng, mà chỉ là những sợi xích vô hình nối dài từ Lầu Mấy Góc túa đi tới cổ từng người dân. Được cấp trên bắt tay xong lại còn được đồng chí ấy vỗ vai nữa!… Những nền chuyên chế thật nhưng dân chủ vỏ thường tạo ra trong đầu óc người dân những thói quen hưởng thụ các quyền một cách thô thiển như những thú vui ở trình độ như thế.

Lừa “đẹp” nhất là trong sự tự do hoạt động âm nhạc. Immanuel Kant từng coi âm nhạc là thấp kém, vì nó không mang khái niệm triết học. Nói vậy gần đúng với thực trạng mị dân trong các nền cai trị chuyên chế nhân danh phe đa số. Có gì đâu, âm nhạc giải khuây được cho đông đảo con người. Nó lại có điều kiện giải khuây mang “tính hiện đại”, “sành điệu”, bất kể những kẻ đầu têu là bọn rửng mỡ con cái những “quý vị và các bạn” thuộc phe đa số hoặc phe thiểu số. Âm nhạc lại gắn liền với những trò chơi gọi là có tính nghệ thuật huy động được đông đảo người đang cố sống sao cho vô ích nhất bằng những gào thét “yêu yêu yêu”. Đó cũng còn là những cuộc “đoán” mà thực chất là cờ bạc ngang nhiên giữa ban… đêm được các sòng chứa phát sóng tới những màn hình nhỏ (ti vi) và màn hình bé (điện thoại di động). Và nếu ta vào một trang Web chính thức bất kỳ định bụng tải nhạc cho điện thoại, ta thử mở mục ảnh nude (nói mỹ miều là “ảnh nóng”), thì sẽ thấy là mọi thứ gì hủ bại đều không bị cấm đoán, miễn là không đụng chạm đến quyền lực của phe đa số.

Nhưng hãy cẩn thận với báo chí! Báo chí là lĩnh vực có thể bắt đầu rời xa khỏi khía cạnh đơn thuần giải khuây độc giả bằng những tin ô tô cán người, để bắt đầu liều mạng lao vào những cuộc điều tra, phân tích, kiến nghị, đòi hỏi. Ở đây, quyền lực chuyên chế sẽ dùng cách kiểm soát nền báo chí “tự do” bằng cách tạo ra một đội ngũ tay chân, bắt đầu từ tổng biên tập, bằng cách thoả mãn cơn khát quyền lực của những anh này, thoả mãn cả cơn khát tiền của họ, vì tiền và quyền thường vẫn đi đôi, và anh nào lôi thôi thì… cho vào bếp, hoặc bắt buộc kỳ được họ phải tình nguyện đóng vai kẻ mãn nguyện với mọi việc trong cuộc đời trần thế này. Thế là xong! Vẫn có hàng trăm tờ báo, mà tờ nào cũng “ngon lành”. Báo chí như thế sẽ rất thông minh vì biết cách nói năng hợp nhẽ. Trong lĩnh vực này, ngôn ngữ các dân tộc đều giống nhau, rất dễ dịch qua dịch lại. Báo chí nước nào cũng nói “các vụ án trọng điểm” thay vì “chỉ được đụng tới đó”. Nói “vấn đề nhạy cảm” thay vì “chạm tới gốc rễ đủ sức lung lay quyền lực”. Và nói “có điện thoại thầy Khôtamenei mời đi giao ban” thay cho…

Triết lý cái trung tiện

Ông Bùi Tín viết một bài tiểu luận thể hiện sự nôn nóng của con nít trong tư duy xã hội. Ông không thấy rằng sự chuyên chế là có tính toàn cầu. Và hệ thống chuyên chế cũng chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ nhau ra dáng. Cái nguyên tắc “không can thiệp…” chính là nhằm mục đích ấy. Một lão già 83 tuổi ở châu Phi cho cảnh sát đánh thâm tím thủ lĩnh công đoàn có khả năng tranh cử với lão, song không hề được một chính quyền của cái “toàn thế giới liên hiệp lại” nào ho he một lời – không can thiệp! Xe tăng nghiền nát cả nghìn sinh viên hàng xóm, những chính quyền của “tuổi thanh xuân nhân loại“ cũng không rơi một giọt nước mắt và không nói một lời phân ưu – không can thiệp! Bản chất của nguyên tắc “không can thiệp” được bọn cờ bạc diễn giải bằng châm ngôn này “dễ người dễ ta khó người khó ta”.

Thế nhưng sự thể rồi sẽ khác. Những bài học trong cuộc đời thực sẽ dạy cho cả phe đa số lẫn phe thiểu số cách thức cùng tiến lên mà không cần thủ tiêu nhau. Điều kiện cho sự thay đổi đó là một nền văn hoá của sự phát triển. “Phát triển” không chỉ là GDP, cũng chẳng là nhà cao tầng và những xa lộ mới… “Phát triển” là văn hoá, theo ý nghĩa đó là một “con đường” văn hoá, một cung cách lao động văn hoá, một thói tư duy văn hoá… chứ không phải cái “bản sắc” nói lấy được, cốt vui tai.

Và tuy văn hoá phát triển thì cao sang đấy, song tác giả tiểu luận tuỳ hứng này vẫn thích lý giải bằng triết lý cái trung tiện.

Tác giả có ba kỷ niệm khiến mình rất tôn trọng cái trung tiện. Kỷ niệm thứ nhất: năm đó tác giả đi chiến dịch Cao-Lạng về, nghỉ chơi vài ngày ở nhà bác họ tản cư tại huyện Phú Bình, Thái Nguyên. Một hôm đi chơi, ngang đường rẽ vào bụi rậm đi toa-lét. Trong bụi thì nhìn rõ bên ngoài, nhưng ở ngoài thì không rõ bên trong. Vì thế mà tác giả chứng kiến một chị nhà quê gánh rau đi ngang. Qua chỗ lội, chị vén cao váy và cho ra một tràng trung tiện. Kỷ niệm thứ hai: ba chục năm sau, trong chuyến đi cùng học sinh lên huyện Ba Vì, cũng tại một quả đồi nơi tiến hành công việc như lần trước. Lần này khi tác giả ngồi như tượng Người tư duy của Rodin, thì thủ trưởng của tác giả đi ngang. Ông này có học vị và học hàm gấp bốn năm lần tác giả, rõ là người khả kính. Nhưng bữa đó ông cũng tặng sẵn cho tư duy triết học hôm nay của tác giả hẳn một tràng trung tiện. Còn lần thứ ba, thì đó là vợ của tác giả, Công Dung Ngôn Hạnh, học vị chẳng thua lại hơn đứt thủ trưởng của tác giả một cái nhan sắc đàn bà. Lần này, tác giả đi đâu về, khẽ mở khoá cửa bước vào định “tình cảm” vợ một cái, thì trong phòng vang ra cũng một hồi trung tiện, và xin thề là nó to hơn, vang hơn, kéo dài hơn của ông tiến sĩ và bà nhà quê đã kể bên trên (có lẽ vì lý do môi trường phát nổ là phòng kín, không ở trên ngọn đồi lộng gió, nên âm vang khác đi, chứ tài năng thì cũng như nhau thôi).

Thưa bạn Bùi Tín, cứ mỗi lần nôn nóng xin bạn hãy nghĩ tới cái trung tiện. Tức bụng, muốn làm một tràng, nhưng không đủ điều kiện thì nó không ra cho. Đến khi có điều kiện thì nhịn cũng chẳng nổi. Một xã hội cũng như một cơ thể người, cần biết chờ đợi cho cái trung tiện thoát ra. Và nói cho ra vẻ lý thuyết, ta biết rằng trung tiện chỉ là tiên báo ắt có và chưa đủ của một hành động khác tống khứ đi những thứ cần tống khứ. Đó là điều tất yếu. Và nó cũng chỉ tống khứ có chừng mực thôi, để rồi lại tích tụ và chờ thời cơ tiếp theo, mà giữa quãng hai thời cơ đó là khủng hoảng chờ.

Có điều là lịch sử (hay còn gọi là sự đợi chờ) thì dài, mà đời con người thì ngắn. Đời những người tốt lại càng ngắn. Lắm lúc tôi cứ thấy như mình không đáng được sống lâu hơn anh Kim Đồng, anh Trọng, anh Trỗi và biết bao con người như thế. Nhưng nghĩ vậy là lẩm cẩm. Các anh ấy muốn chúng ta sống hưởng lộc các anh và vẫn quen mồm hứa noi theo các anh sẽ sống cho ra hồn người. Đừng buồn phiền vớ vẩn mà các anh không vui.

Hà Nội, 25-3-2007

© 2007 talawas

 
© talawas 2026