Thế lực đế quốc Tây phương thế kỷ 18, 19 với ưu thế tuyệt đối về khoa học kỹ thuật và quân sự, tràn ra thế giới đi tìm thuộc địa đã tạo một bộ mặt khác trên địa cầu: chỉ trừ một vài trường hợp ngoại lệ, hầu hết các nước lớn nhỏ ở châu Phi, châu Á phải bị lệ thuộc một trong những nước thực dân Tây phương.

Cũng như nhiều nước khác, vào giữa thế kỷ 19, nước ta đã bị người Pháp xâm chiếm trong tương quan lực lượng của một con thỏ dưới móng vuốt của một con cọp. Cả một triều đình chỉ trông cậy vào sức chống đỡ của hai ông già, Nguyễn Tri Phương về quân sự, Phan Thanh Giản về ngoại giao. Cả hai, và sau này Hoàng Diệu cùng nhiều người khác nữa, đều thua trận và không còn con đường nào khác là lấy cái chết để trả nợ cho núi sông. Nhưng cái chết của những nhà quân sự giữa trận tiền thì được nhà cầm quyền cho là dũng lược, trong khi cái chết của nhà chính trị và ngoại giao, sau biết bao lao tâm khổ trí, đem hết sức lực ra mà tranh đấu, lại bị lên án nặng nề.

Sự kiện triều đình Tự Ðức đặt một bản án kinh khủng cho ông có thể coi là một biện pháp hành chánh của một guồng máy cai trị phong kiến, sự thưởng phạt đã thành định chế, và cứ thế thi hành một cách máy móc cho một nhân vật “không làm tròn nhiệm vụ đã được vua giao phó”. Mặt khác có thể xem đó như là một hành vi tự rửa mặt mình, biết là mình quá yếu không thể nào đương đầu được với địch, thì phải hy sinh một người để giữ thể diện cho cả một vương triều. Nhưng lòng dân thì không chia sẻ chút nào với bất cứ sự lên án bất công nào đối với ông, vì dân biết tất cả kết quả ngoại giao thảm hại mà ông đạt được với Pháp đều chỉ do lòng ông thương dân, không muốn ném dân vào một cuộc tàn sát mà rốt cuộc cũng chẳng đem lại được điều gì tích cực. Vì ông là người biết rõ nhất, không mang một chút ảo tưởng nào về tương quan lực lượng giữa ta với địch vào tình thế lúc đó. Trước giây phút nguy nan nhất của đất nước trước miệng hùm, một mình ông đã lặng lẽ uống chén đắng cho cả dân tộc – cả nghĩa đen lần nghĩa bóng.

Mười mấy năm sau, chính triều Nguyễn phải phục hồi tất cả danh dự cho ông, điều đó coi như một chuyện tất nhiên phải có, vì không biết thẩm định giá trị của một nhân vật như ông thì không xứng đáng gọi là một chính quyền, dù là chính quyền bù nhìn. Nhưng điều không ai ngờ là đến giữa thế kỷ 20, tên tuổi, thân thế của ông lại bị đem ra dập vùi một lần nữa, lần này quyết liệt, tàn bạo gấp mấy lần thời trước. Nếu triều Tự Ðức chỉ làm một biện pháp hành chánh thì lần này chính quyền cộng sản miền Bắc Việt Nam lại đem ông ra trước một thứ tòa án do họ tự đặt ra để thẩm định với những tiêu chuẩn không thuộc dân tộc Việt Nam mà là “trong việc bình luận nhân vật lịch sử, nhất là những nhân vật như Phan Thanh Giản, chúng ta cần dựa vào quan điểm của chủ nghĩa Mác.” Quan điểm của chủ nghĩa Mác ở đây có nghĩa là bất chấp sự thật lịch sử như thế nào, miễn là có lợi cho đảng cộng sản hoặc cá nhân của những người lãnh đạo đảng là được. Một lần nữa ông lại là nạn nhân, thành một cái cớ để đảng cường quyền đạp lên mà đi, phục vụ cho mục tiêu riêng của họ.

Số phận ông Phan Thanh Giản thật là lạ lùng. Ông đã đóng vai trò bi hùng của ông đối với lịch sử, nhưng lại luôn luôn bị kẻ cầm quyền tàn bạo dùng như một cái thớt để băm vằm những thứ của riêng họ. Những loại hành xử độc ác đó dân chúng đều biết và vô cùng khinh rẻ. Phan Thanh Giản là một trường hợp lương tâm dân tộc đối đầu với những thế lực đen tối chỉ biết đến quyền lợi của phe nhóm. Dân tộc chúng ta biết những giá trị của chính mình, không cần dựa vào những “lên án” hay “xét lại” của những kẻ dùng một lý thuyết ngoại lai nào đó làm tiêu chuẩn để mà “đánh giá” những nhân vật lịch sử của chúng ta. Những màn kịch tàn bạo hay giả dối trong lâu dài sẽ bị lịch sử vứt bỏ, nhưng Phan Thanh Giản luôn luôn nằm trong lòng kính trọng và thương yêu của cả dân tộc Việt Nam.

Chúng tôi làm số báo Phan Thanh Giản này là dựa trên tinh thần dân tộc đó.