Quả là vui khi một giáo sư sử học (Niall Ferguson) lại trách một nhà văn (Harold Pinter) là đã không biết có “những sự phân biệt rõ ràng… giữa điều phải và điều trái” để lớn lối. Xin nói ngay là theo tôi nghĩ, khó có một nghề nào lại nhiều cách nhận định, trước cùng một sự kiện, như là nghề sử. Tính sáng tạo và chủ quan của nhà văn, nhà thơ trong lãnh vực này phải thua xa! Càng vui hơn nữa khi nhận xét “nghiêm túc” này lại đến từ Ferguson, kẻ được coi là chuyên gia hàng đầu của khái niệm “lịch sử ảo”, nổi tiếng nhờ nói ngược và xét lại (đương nhiên là là một điều trên nguyên tắc nên và cần phải chấp nhận nếu không nói là đáng khuyến khích). Trong trường hợp của Ferguson thì chẳng hạn, theo ông, đế quốc Đức gây ra Đệ nhất Thế chiến là để ngăn ngừa và tự vệ trước, và nước Anh mới là nguyên do đáng trách vì chính sách ngoại giao tệ hại của nước này (The Pity of War, 1998). Đây là một cái nhìn lạ và phải suy ngẫm, đồng ý, rất gần với lập trường “đánh (Iraq) trước để đỡ” (preemptive war) của Hoa Kỳ mới đây. Cái tôi không đồng ý là như vậy đã “rõ ràng phải trái” như ông xác định. Và về mặt “đùa” thì Pinter chắc thua Ferguson (nói riêng) cũng như các nhà văn, nhà thơ kém hẳn các nhà sử học (nói chung).

Trong bài viết của ông, Ferguson đã khéo sử dụng phương pháp của nhi đồng là nhận lỗi nhỏ để cố che lỗi lớn. Phương pháp này rất dễ thương (chí ít ở trẻ dưới mười tuổi và chưa được phong hàm Đại học Harvard), thí dụ, lỡ gây ra hỏa hoạn cháy nhà thì nhận là “vâng, con có lấy tiền trong ví mẹ để đi mua diêm quẹt, con không có chối”. GS Ferguson thì nhận hộ Hoa Kỳ phần nhúng đầu tù binh vào chậu nước (waterboarding) để lướt sóng (water surfing) nhịp nhàng từ Stalin (5 triệu người chết trong 7 năm chót) sang Mao (70 triệu người chết) đến Khmer đỏ (1 triệu rưỡi). Tôi không phản đối các dữ kiện và các con số này (tuy vẫn biết Trung Quốc thì rất lắm người…) Nhưng từ những thập niên sau Thế chiến cho đến giờ, Hoa Kỳ không phải chỉ có tội… hành hạ tù binh.

Hệ quả của chiến tranh lạnh phần Hoa Kỳ mang trách nhiệm, gần ta thôi, là chiến tranh Việt Nam. Sang đến láng giềng Cam Bốt, liệu có chiến tranh (và Khmer Đỏ nắm quyền, gây ra thảm sát hãi hùng đã nói đến) nếu Nixon không ném bom lén lút và xâm lăng phi pháp (phi pháp đối với luật pháp Hoa Kỳ, xin nói rõ, không phải là phi pháp với luật Cam Bốt). Xuống phía Nam tí xíu, 500.000 người (gốc Hoa và cộng sản) bị sát hại ở Nam Dương năm 65 thì sao? Sang xa xa đến Phi Châu, ai thủ tiêu Lumumba và đưa Mobutu lên, dẫn đến 30 năm độc tài và tình trạng nội chiến hiện nay (từ 1997 đã chết hơn 3 triệu người)? Ai can thiệp vào độc lập Angola, bao nhiêu người chết bom, chết đạn và bao nhiêu người chết bệnh, chết đói (tuy vẫn biết Angola dân số có thấp hơn Trung Quốc)? Ai lật đổ chính phủ Mossadegh ở Iran? Thử dùng phép “lịch sử ảo” thì nếu không có ông Shah thì có Cách mạng Đen Hồi giáo hay không? Và nếu Mỹ không đẩy Lon Nol đảo chánh thì năm 75 Pol Pot liệu có nắm quyền hay là ông Sihanouk vẫn ở đó mà đặt nhạc tình, đạo diễn phim và tổ chức bóng đá trong dinh? Phong toả Iraq trong những năm Bush Cha và Clinton đã làm thiệt mạng 500.000 người hay cả triệu, đại đa số là trẻ em. Chiến tranh Iraq làm thiệt mạng 100.000 người nữa (con số mà ông Bush W. mới nhận là 30.000). Không phải là chỉ có ở Trung, Nam Mỹ và không phải chỉ có, như Ferguson nghiêm túc mà thừa nhận, là Hoa Kỳ có bắt tù binh phải đội quần lót phụ nữ lên đầu.

Tôi không nói đến cách trích dẫn bôi bác và áp đặt của ông Ferguson, đến nỗi phải tự hỏi là vị đồng hương với Pinter này có biết đọc tiếng Anh hay không (xin đọc lại diễn từ Nobel của Pinter). GS Ferguson cho rằng Pinter là một người quá khích hoa ngôn và chết gí trong quá khứ. Ông viết: “Đây không phải là thập niên 70, và trước mặt không phải Kissinger mặc quần áo phụ nữ, mà chỉ là Condi Rice.” Ý đây theo tôi hiểu, là chẳng có gì liên hệ, ngọai trừ trong đầu óc không theo kịp tầm thời đại của một kịch tác gia huyênh hoang. Thời ông Kissinger làm ngoại trưởng, thì bà Rice lẫn ông Ferguson đều còn bé lắm, nhưng ông Cheney (đương kim Phó Tổng thống) thì làm Chánh văn phòng Tòa Nhà Trắng và ông Rumsfeld (đương kim Bộ trưởng Quốc phòng) thì sau khi nhường chức vụ trên cho ông Cheney, cũng đã làm Bộ trưởng Quốc phòng rồi (“Đây không phải là thập niên 70, và trước mặt không phải Rumsfeld Bộ trưởng Quốc phòng, mà chỉ là Rumsfeld Bộ trưởng Quốc phòng” mới là một phát biểu thú vị).

Những tư duy bài Mỹ lệch lạc kiểu Pinter thì tiếc thay là không thiếu. Tôi không có thẩm quyền gì để so sánh chính quyền Mỹ ngày nay và chính quyền Mỹ của những năm 70 nhưng tôi có đọc một bài trên trang bình luận của tờ Los Angeles Times (ngày 14.11.2005, http://www.latimes.com/news/opinion/commentary/la-oe-carter14nov14,0,7164514.story). ^[1]

Tác giả quá khích này viết: “Trong những năm gần đây, tôi ngày thêm lo âu bởi vô số chính sách cực đoan của chính phủ hiện đang đe dọa nhiều nguyên tắc cơ bản từng được tất cả các chính quyền trước tôn trọng, kể cả Dân chủ lẫn Cộng hòa.” (Tất cả, đây là kể cả thời Kissinger chắc thế, và Kissinger là còn đỡ đấy.)

Chẳng kém Pinter, ông khẳng định: “Bất kể giá phải trả, có những nỗ lực hẳn hòi bởi những nhà lãnh đạo Mỹ hàng đầu để thực thi sự khống chế đế quốc của Hoa Kỳ trên toàn thế giới.” (Lãnh đạo hàng đầu phải có bà Rice và từ bà Rice trở lên?)

Về “cơn điên ấu trĩ” sở hữu vũ khí hạt nhân, tác giả này vì không phải (Nobel) văn chương nên có vẻ “thảo luận lịch sử nghiêm túc hơn” như yêu cầu của GS Ferguson đặt ra: “Chúng ta hiện đã trở thành thủ phạm hàng đầu trong việc phát tán vũ khí nguyên tử trên toàn cầu. Hoa Kỳ cũng đã khước từ cấm đoán ‘ra tay trước’ dùng vũ khí nguyên tử đánh các quốc gia không có loại vũ khí này, và toan tính việc dàn trải các vũ khí này trên không gian là việc trước đây bị lên án.”

Giải Nobel mà tác giả này được trao (năm 2002) là giải Nobel Hòa Bình. Điều này với GS Ferguson có lẽ chẳng có ‎ nghĩa gì hết ngoài việc chứng tỏ tính cách thiên vị và bài Mỹ có hệ thống của giải. Nhưng về chính quyền Mỹ thì người viết trên cũng biết đôi chút, tên ông là Jimmy Carter và từ 1976 đến 1980 ông có làm Tổng thống thứ 39 của Hoa Kỳ.

“Thế kỷ bao nhiêu chuyện bất bình” là một câu thơ ở miền Nam trong những năm 60 mà tôi quên tên tác giả. Đó chỉ là mới nói đến thế kỷ 20, và còn tiếp, còn tiếp chứ lịch sử chưa chấm dứt. Chấm điểm những tội ác trong lịch sử, thì cũng như các cuộc thi Hoa hậu, ai cũng có thí sinh mình ưa thích nhất, tuy nhất định Stalin, Mao, Pol Pot phải được vào chung kết dễ dàng. Nhưng phân biệt rõ ràng giữa điều phải và điều trái thì không phải là nghề bàn sử như chính ông Ferguson cho thấy. Tôi chắc chỉ có nghề điện, còn đo được âm dương, nhất là dây điện còn có dây gọi là “trung tính” (ground hay neutral), rất khó tìm ở các sử gia. Nhưng không có giải Nobel điện và phần của nghề sử, tôi nghĩ là chẳng nên trao Nobel mà phải sắp vào nghệ thuật thứ bảy thay cho điện ảnh. Tôi xin đề cử Giáo sư Ferguson vào giải Oscar, thể loại hài hước hoạt hình.

© 2005 talawas