Bức tranh đồn trú…


“Ẩm thực Hà Thành- sợ cũng phải ăn” và thật không thiếu chuyện để kể nhưng đành tiết chế (TPCN 46)-phản hồi sau đó: “Chưa ăn thua, sự thật kinh dị hơn” “Ðến khách sạn 3, 4 sao cũng dirty (bẩn) đấy, nhưng chẳng lẽ nhịn” “Ăn thì thấm vào đâu so với ở”…Dirty hay không chưa nói, nhân mùa cưới nhớ lại: năm ngoái người nhà tôi “làm đám” ở D. (KS 5 sao) ngoài hợp đồng đã ký, phải thêm mỗi mâm một cơ số tiền nhất định mới bảo đảm đầy đặn và nóng. Còn sự ở- không chỉ của người Hà Nội- xét cho cùng tách sao khỏi chuyện ăn- “ăn sao ở vậy” mà.

Ðầu năm, tôi đi mua nhà trong cơn sốt ở Hà Nội. Mỗi ngày 2.400 đ một tờ Mua & Bán để lần bằng được một căn ưng ý. Ðọc và đọc quảng cáo, và đi xem được một chặp thì có vẻ muốn loạn chiêu. Rồi nhận ra một điều: muốn hình dung tiêu chí, mức sống, lối sống của một bộ phận lớn dân chúng bây giờ, hoá ra chỉ cần soi vào một tờ báo như Mua& Bán: “Nhà…mét, gần trường, chợ, chờ sổ đỏ, chính chủ, ô tô đỗ cửa, điện nước Phần Lan, sơn bả ốp lát, phụ khép kín, có NL (nóng lạnh), an ninh tốt, dân trí cao…Liên hệ…” Thủ đô ta- nhà biệt thự và cao cấp nhiều, cũng được dạm bán và cho thuê trên báo, chỉ có điều nó chưa tiêu biểu, chưa thể đại diện cho Hà Nội. Làm cho không nguôi nhung nhớ “dù có đi bốn phương trời” đó là hồ, cây, phụ nữ và…phở Hà Nội- Những toà nhà lộng lẫy thiết kế, sang trọng nội ngoại thất và hài hoà cảnh quan- ven hồ Tây, hồ Gươm, Thiền Quang, Trúc Bạch, Ba Mẫu…(nhất là khu mới ven Trúc Bạch- các phố Trấn Vũ, Trần Tế Xương…) có thể nói khiến thành phố này trở nên đáng yêu và lạ lùng hơn bất cứ đâu trên đất nước; người sở hữu chúng có lẽ cũng phải chịu “sức ép” (được người qua kẻ lại vừa thán phục vừa quặn lên ghen tỵ). Thôi thì niềm tự hào chung! Những nhà vườn dân dã ven nội; hiện đại thấp tầng ở đường mới. Xinh xắn có gu trong phố nhỏ. Và còn những chốn khác, đang chờ được thay da đổi thịt ngày ngày…

Lâu lâu nữa cái cụm từ “phụ khép kín” hẳn lạc hậu lắm nhưng chục năm về trước, đẳng cấp đấy. Cả xóm một hai chục hộ trông chờ vào một hai cái “toà” nho nhỏ có bậc tam cấp đó, để rồi mỗi buổi sáng một hàng đứng đợi- “người thứ nhất bình tĩnh đọc báo…” (Cư trú- Truyện ngắn của Trần Trung Chính). Thoát được cảnh ấy, thở phào “Tỉnh lại em ơi qua rồi cơn ác mộng”. Thế mà, ngay lòng phố cũ (hoặc “phố cổ”- tuỳ cách gọi) bây giờ- dân Hàng Thiếc, Hàng Quạt, Hàng Nón có hộ vẫn sáng sáng bê một bịch đi tiêu huỷ trước mắt mọi người một cách hết sức thủ công. Ðến “hai ngăn” còn không có nữa kia! Thông tin này tôi nghe từ người nhà hoạ sĩ Bùi Xuân Phái- có thâm niên ở phố cũ, Thuốc Bắc. “Hồi ông Phái còn sống, cũng chật chội khổ sở lắm. Sau này bán được tranh mới khác”.

Nhân mãn và bí bách nơi ăn chốn ở sinh ra gì? Chuyện thật đau lòng, bất đắc dĩ phải nhớ lại:

Một ngày, có người đàn bà già nua ủ rũ đến Toà soạn kêu kiện chính các con của mình.Tôi nhận ra bà chủ hàng miến lươn lâu đời ở Tuệ Tĩnh. Nhà hẹp, có tí mặt phố lại có nghề bán miến gia truyền, các ái nữ đánh chửi nhau suốt đòi quyền lợi và hành hạ làm bà mẹ không biết có nên sống tiếp. Một thời gian, tôi lại đến ăn miến. Có một cuộc cách mạng chia chác đã diễn ra: Cứ hết trận bán hàng buổi sáng thì bà chủ trẻ- con gái bà kiện tụng nọ lại lạnh tanh thu dọn rổ miến, lươn, nồi nước dùng, quẩy, giá, dấm ớt để chị (em) lạnh tanh tiếp quản; tối lại đến phiên thứ ba. Không ai nói với ai một lời, “đâm lê” cả khách không ăn “ca” mình. Hàng xóm kể thỉnh thoảng vẫn có xô xát. Còn người chủ gia đình hình như đã biến hẳn khỏi cuộc đời của họ- mấy người đàn bà trẻ đó.

Phố Phan Bội Châu có hai vợ chồng dịch giả tiếng Trung Quốc hiền lành, con cái thành đạt có nhà riêng nên chỉ hai ông bà ở với nhau. Ngày nọ giữa thanh thiên bạch nhật bà đi ra đường bị hai thằng côn đồ đánh què chân. Công an vào cuộc và chân dung người hàng xóm hiện ra: do muốn mua mà bà không bán căn hộ gác 2, thị nhẫn tâm làm vậy để bà không thể leo gác, đến phải “bán xới”. Tuổi già bị làm kinh động tới nỗi con cái phải lập tức sơ tán cha mẹ; thủ phạm đã tù (chỉ vài tháng) cũng không về ở, đồng thời bán gấp nhà (cho người lạ, không cho kẻ kia). Tôi dự phiên toà ở Uỷ ban phường. Trước bà con hàng phố, kẻ chủ mưu- mặt mũi không đến nỗi, còn trẻ, rắn câng hơn thằng đánh thuê nhiều. Căn nguyên vụ việc có lẽ không chỉ chuyện thèm khát một căn nhà rộng ở trung tâm.

Trong một tạp bút, người Hà Nội gốc- dân xứ đạo Nhà Chung Nguyễn Việt Hà phát hiện: thường các khu tập thể-nơi cư ngụ của giới cán bộ công nhân viên chức lại “sản” ra nhiều nhất người đẹp. Ðiểm ra thế mà đúng. Khi đăng quang hoa hậu Diệu Hoa ở Thành Công, hoa hậu Thu Thuỷ- Thanh Xuân. Số đông nghệ sĩ, nhà văn, nhà khoa học cũng vinh danh từ các khu tập thể trước khi đổi đời, nâng cấp nơi ở. Thật nhiều lý do để khu tập thể- phía nam gọi “chúng cư” (chứ không phải “chung cư” như vẫn quen gọi trước nay) trở nên thân thương đến thế nào.

Sau bao năm, các khu nhà ấy ra sao? Mỗi hộ một lồng, thường gọi “chuồng cọp”. Có chủ còn cơi cả nóc tầng trên cùng- tầng 5, một mình một chòi chẳng giống ai. Tầng 1 khu nào cũng phình ra. Vệ sinh chung không giữ, điện đóm hỏng hóc không buồn sửa. Tất cả đều sứt sẹo long lở- tường, tay vịn và nhất là nền- chứng tích của thời gian, và thời bổ củi ở cầu thang.

Khu Nguyễn Công Trứ là một trong những nhà tập thể lâu đời nhất Hà Nội. Nhà E, chưa lấy gì làm chuẩn song hãy hình dung bây giờ thiên đường thì trước kia địa ngục. Trong một phóng sự bức xúc trên truyền hình Hà Nội, có đoạn phỏng vấn “ở thế này mà chị vẫn béo tốt trắng trẻo?” “Tôi như cái cây, càng bón phân càng tươi tốt”. Sau bao năm đau khổ kéo dài, nhà E được ưu tiên nâng cấp cải tạo đầu tiên cơi thêm chỗ ở và lấp đi cống rãnh. Riêng khu vệ sinh chung “lịch sử”- “ác mộng hơn cả ác mộng” biến thành căn hộ để bán, đối diện các căn hộ cũ nhưng tiếng dữ đồn xa nên mấy năm rồi chả ma nào ỏ ê tới, xuống cấp tệ hại mặc dù Công Trứ-quận Hai Bà khá trung tâm. Người được phỏng vấn chính là mợ tôi, xinh đẹp mắt màu hung, 1m 69; 75 kg. Ðến chơi, chúng tôi thỉnh thoảng bàng hoàng ôn lại quá khứ. Cả gia đình mợ đều cán bộ, tiêu biểu cho một loại cư dân Hà Nội suốt đời gắn bó với nhà tập thể.

Khổ cũng một phần do ta


Ðọc quảng cáo nhà cách hồ Ba Mẫu chỉ ít mét, thuộc khu vực phố Lê Duẩn, đến thì thấy nó gần đường tàu đến nỗi khi “xình xịch”, cảm tưởng có thể từ trong nhà bước 2 bước là lao ngay lên một toa. Ðất ở không quá chật vẫn lấn đường chung, coi thường tính mạng. Mới đùa chủ nhà, bác nên rao “tàu hoả đỗ cửa” thay vì ô tô! “Có thế mới được bảy tám chục mét nhà trung tâm cho cô chọn chứ!”

Ngõ phố trung tâm bây giờ mà ô tô vào nổi, được coi “lung linh”. “Nhà mặt phố bố làm to” đối trọng “ngõ sâu nhà xấu hay mất điện” (tiêu chuẩn kén vợ kén chồng của thanh niên HN). Khởi thuỷ, rất nhiều con ngõ có bề ngang rất không đến nỗi, nhất là phố lớn Bà Triệu, Trần Hưng Ðạo, Hai Bà Trưng…nhưng rồi một tiến trình thi đua miệt mài lấn chiếm chia chác đã thu hẹp hẳn lại, ngày càng hẹp, khiến chẳng còn mấy bóng dáng nhà phố Tây. Từ chỗ đi lại thoải mái khuỳnh khoàng nay xe đạp tránh nhau cũng khó. Hồi xưa khổ đã đành, nới thêm được chút nào hay chút ấy, bây giờ lòng nhà đã rộng hơn rồi mà vẫn quen nhô nhích, quên một điều là cùng diện tích, một căn nhà trong ngõ thoáng rộng có thể đắt gấp rưỡi nhà “ngõ nhỏ phố nhỏ”.

Người yêu của em họ tôi, một thanh niên sáng láng biệt hiệu “quắm”, đặc biệt dị ứng với dân ba sáu phố phường chen chúc “không biết Tự Do hai tiếng ngọt ngào là gì”. Tôi đến nhà cậu, một căn nhà không chung cổng ngõ với ai thật, ở Cầu Trắng, Giáp Bát, trước nhà có nhánh sông Lừ. Mùi đặc sánh không gian, còn muỗi không ngừng vẽ bản đồ trước mặt, khắp xung quanh, nên cửa lúc nào cũng phải đóng thít. Tôi thấy cậu thản nhiên thải bằng hết đống lá bánh xuống lòng mương góp phần tạo ra chính cái tổ hợp muỗi và mùi kia. Cậu kể ở làng An Trạch- Ðống Ða chị dâu cậu ngày nào cũng lia thức ăn thừa xuống con mương trước mặt. Mỗi người tự tạo một con sông Tô Lịch nhỏ ngay cổng ngõ nhà mình, còn kêu ai. Chuyện của dân bên bờ sông Kim Ngưu (tự trào “sông Xen”) đoạn gần bệnh viện Thanh Nhàn (“bệnh viện bẩn nhất Hà Nội” như một bệnh nhân vừa ra viện than): Một tên ăn cắp bị dồn đuổi ghê quá đã nhảy đại xuống sông. Trong khi dân tình đứng trên bờ hồi hộp chờ tóm thì y đã ngoẻo mất do uống vào bụng thứ nước sông đặc lừ, thật tội nghiệp quá.

Mười năm trước đây cũng bức bách đổi nhà, tôi tìm được khu tập thể mới xây dành cho cấp trưởng phòng trở lên ở phố Lê Phụng Hiểu lý tưởng. Nhà đất HN hồi đấy còn xông xênh dễ chọn, nhược điểm chỗ này là khu phụ hẹp xấu lại gần cửa chính, nhất là cái đường ống chứa nước thải chình ình khó coi. Chừng ấy thời gian đã trôi qua, bài ca xây dựng có vẻ vẫn giữ được dáng nét cũ: khu Linh Ðàm mới “tinh tình tình” suốt ngày lên báo đài như niềm tự hào mới của nhà tập thể HN- căn hộ 7, 8 chục mét vuông vẫn để phụ khép kín bé tin hin chiếu tướng phòng khách; đường ống chơ hơ, mỗi lần tầng trên xả nước là tầng dưới óc ách. Cũng NL, sơn bả ốp lát, an ninh, dân trí...nhưng người lớn hơi khó ăn cơm, trẻ học bài khó tập trung. Ta làm khổ ta và làm khổ nhau một cách không đáng.

…Ngày mai?


7 toà nhà độ cao trung bình 8 tầng với 1000 căn, 2 toà tháp 21 tầng, ước chừng chứa được 45.000 người vừa được khởi công tại Nam Thăng Long tuần trước- khu đô thị mới hiện đại nhất Thủ đô, vốn đầu tư nước ngoài. Khu Mai Dịch cũng vừa khởi động, Pháp Vân Tứ Hiệp đang xử lý mặt bằng. Một quận mới cũng sẽ hình thành ở đoạn đê tả ngạn sông Hồng. Ðây chỉ là vài trong nhiều dự án lớn đang thành hiện thực. Sẽ có không chỉ Nam mà Bắc Thăng Long, Ðông Anh, Gia Lâm, Hoà Lạc, Cổ Nhuế…30 tỷ USD chi dùng vào việc giãn dân ra bắc sông Hồng và tây hồ Tây. Ranh giới của dự án này “cõng” khoảng 750.000 dân nội thành lan đến 21 xã và thị trấn: Võng La, Ðại Mạch, Cổ Loa, Kim Nỗ, Vân Nội, Tiên Dương, Uy Nỗ, Xuân La, Xuân Ðỉnh, Nghĩa Ðô…Do qui mô lớn và tính chất phức tạp, nhiều nhà đầu tư lớn, các công ty tư vấn quốc tế vào cuộc: SOM, Bechtel (Mỹ), Nikken Sekkei (Nhật Bản), Daewoo (Hàn Quốc), Oma (Hà Lan)…

Với các khu cũ, không để trơ gan cùng tuế nguyệt, không xén ba via mà thu thêm tiền của dân ốp vào mỗi nhà 15-20 m2 từ tầng 1 đến tầng 5. Nhà quá đát, di sản mục nát 4-5 chục tuổi sẽ bị phá hết đi xây mới.

Thường vẫn thấy cả Hà Nội như một phiên chợ lớn, cả Hà Nội là một vườn chơi lớn, lộn xộn. Giờ tiến tới giải toả chợ cóc ở trung tâm, tập trung thành những chợ đầu mối mới, nhất là chợ ở các ngả từ ngoại ô vào. Nạo vét các con sông tai tiếng: Lừ, Sét, Tô Lịch. Mở đường bao quanh hồ, lấy hồ Trúc Bạch và Ngọc Khánh làm mẫu- có chỗ “thở” và vui chơi giải trí.Vân vân. Ðầy việc để chờ đợi và để làm nhưng như đã nói- nhanh hay chậm, sướng hay khổ cũng do ta. Có chỗ mới cao và đẹp mà ở rồi, qua rồi cái thời quạt than tổ ong ở chiếu nghỉ, đun săm lốp như hun chuột thì cũng đừng đổ nước cho lên rêu, phơi phóng đồ nội y ra hướng chính. Nghe nói điều mà nhiều người nước ngoài thú vị nhất khi đến VN, đến HN là cuộc sống cứ bày ra không giấu diếm của người dân. Ði trên hè phố có thể nhìn vào tận giường một gia đình. Bờ Hồ 5 giờ sáng rất đáng sống khi đi dạo và tập Thái cực quyền (một lý do để bám lấy tiêu chuẩn bán kính 1- 2 km quanh hồ), nhưng hãy liên tưởng chuyện ở Trung Quốc mà may-ô quần đùi đi ra đường, phạt. Ta có ngày cũng phải thế! Ðừng cậy nhà gần hồ đẹp, công viên đẹp mà hồn nhiên. Ăn vận xấu xí hớ hênh (khiến bộ phận kín biến thành bộ phận khiếm nhã) tập thể dục làm mất mỹ quan nơi công cộng, phải bị coi là phốt văn hoá. Mỹ và châu Âu phạt người không biết quản lý khúc vỉa hè trước nhà mình, để nó gập ghềnh hoặc không chịu cào tuyết làm ngã người đi qua. Ta thì cứ thản nhiên bẫy nhau sa hầm sảy hố trước hết bằng những chiến dịch đào đường. Cũng phải đến lúc chứ chả nhẽ lại không- hết cảnh nhà xây lên “chỉ để bán cho con buôn” (Lý Sinh Sự- báo Lao động). Chắc chẳng đến nỗi nào phú quý giật lùi, ai có xe máy mừng đằng xe máy, có nhà mừng đằng nhà, không thì “biết đến kiếp nào mới mua nổi” bởi nhà cho người thu nhập thấp cũng 3, 4 trăm triệu đồng. Lạc quan lên mà sống và chấp nhận, chờ đợi “để xem có gì” nói như nhà văn Lê Minh Khuê (TPCN 46); mơ mộng: sẽ tươi tắn dần lên bức tranh nhà cửa còn tranh tối tranh sáng của Thủ đô ta. Như người viết bài này, lòng luôn ao ước chẳng hạn một ngôi nhà soi bóng mặt hồ và vốn chỉ biết xóm liều qua báo chí và đồn đại, mới rồi cần chuộc giấy tờ mất cắp phải lặn lội đến xóm lao động Minh Khai toàn “ổ Tê-nac-đi-ê”, về thấy thoả mãn yêu thương căn nhà Bà Triệu của mình hẳn lên, mới hí húi cài đặt thêm vào điện thoại di động chữ “Xinh” sau “Nhà” mọi bận.