Vấn đề không phải là trẻ hay không trẻ hay không trẻ, cũ kỹ hay cách tân, truyền thống hay hiện đại. Thơ-quan trọng nhất- là phải thật và được công chúng đón nhận. Không làm được như thế thì thơ mãi mãi cũng chỉ là một món trang sức xa xỉ cho những người sính chữ nghĩa mà thôi.

1.
Mỗi năm tôi chỉ làm được vài bài thơ. Nhiều năm trôi qua , tôi có trong tay khoảng một trăm bài đã đăng trên các báo, tạp chí.Con số này là vô cùng nhỏ bé để có thể gây một ấn tượng nhất định nào đó trong lòng bạn đọc hay giới cầm bút sáng tác gần xa so với những người có khả năng làm ra mỗi tháng độ khoảng một, hai chục bài thơ và thơ của họ làm ra tới đâu được các báo, tạp chí tiêu thụ ngay tới đó.

Tôi yêu những bài thơ của mình, điều đó là tất nhiên. Nhưng tôi thường không nhớ từ đầu đến cuối bất cứ bài thơ nào do mình sáng tác dù đó là những bài đã được đăng báo hay chưa. Tôi làm thơ như một cách bộc bạch mình và trò chuyện với cuộc sống. Ai mà nhớ vanh vách từng câu, từng lời, từng dấu ngắt, dấu chấm, đoạn dừng mà mình đã sử dụng trong vô số những cuộc trò chuyện trong cuộc đời mình kia chứ!

Tôi cũng không có thói quen cẩn trọng cất giữ những trang báo có đăng thơ của mình. Ðiều đó cũng giống như không ai lại đi ghi âm toàn bộ những lần trò chuyện của mình .

Tôi không bao giờ nghĩ đến việc tự bỏ tiền túi ra để xuất bản thơ của mình. Ngược lại, tôi mong thơ mình được bè bạn và người thân yêu thích, công chúng chấp nhận.Tôi mong và cố gắng làm sao cho thơ mình có ích cho cuộc sống ở một khía cạnh nào đó: nó động viên con người, nó tìm được sự đồng cảm, nó khơi gợi những ý thức, góp phần tạo lập những quan niệm tích cực và mạnh dạn phát biểu những quan điểm, xây dựng một góc nhìn về con người và môi trường xã hội mà con người sống trong đó, nó hình thành một dòng chảy, một tiếng nói. Ðến khi đó tôi hy vọng sẽ bán được thơ mình cho các nhà xuất bản để kiếm sống và để tiếp tục cầm bút.

2.
Có không ít lần tôi đâm ra ngờ vực. Thơ của tôi về sau này gởi đi bị hầu hết các báo, tạp chí từ chối đăng mặc dù chính bản thân tôi tự nhận ra rằng thơ mình ngày càng chín chắn hơn, mang hơi thở cuộc sống nhiều hơn đồng thời giản dị và trong sáng hơn so với cách nay năm, sáu năm khi mình còn làm ra những bài thơ… thẩn vu vơ nhưng lại được các báo, tạp chí dễ dàng chọn đăng.

Tôi không hề mặc cảm tự ti để nghĩ rằng vì thơ mình dở nên không được các ban biên tập sử dụng.Tôi tin chắc vào thơ của mình. Những bài thơ tôi viết ra là những cuộc trò chuyện nhỏ vô cùng chân thành và có ý thức về cuộc sống.Tôi không cố ý chơi chữ cũng như không làm dáng trong thơ. Tôi suy nghĩ, chiêm nghiệm và viết.

Ðơn giản thế thôi. Nhưng hình như sự đơn giản một mặt đang được ca ngợi, mặt khác đang bị xem thường.

Chẳng hạn, một cách chân thành và giản dị, tôi viết về những cạm bẫy thường xuyên xảy ra trong cuộc sống, những cạm bẫy mà trong một môi trường xã hội khi tinh thần dân chủ và pháp luật còn chưa được triệt để tôn trọng thì những người trẻ tuổi hoặc ngay cả những người không còn trẻ vẫn có thể gặp phải. Những bài thơ như thế, trong hơn một năm tôi đã gởi lần lượt cho vài tờ báo, tạp chí có uy tín, số lượng phát hành cao: không nơi nào sử dụng cả trong khi họ vẫn có thể tuyển chọn giới thiệu những bài thơ nước ngoài với nội dung thông điệp tương tự cho dù những bài thơ ấy hoàn toàn không mang chất, hồn, hơi thở và giọng điệu Việt Nam, hoặc họ sẵn sàng dành trọn những trang thơ để ưu ái giới thiệu những bài thơ giận hờn, trách móc, nhớ nhung xoay quanh đề tài tình yêu nam nữ hoặc những bài thơ thương nhớ đồng quê bất tận được viết ra từ những thành phố lớn, những đô thị sầm uất phát triển hay những bài thơ về nỗi khắc khoải miên man về nỗi cô đơn trên những nẻo đường đời…

3.
Tôi muốn được nổi tiếng bằng chính tài năng thực sự có được từ sự nỗ lực của mình.Nhưng muốn được nổi tiếng chính đáng thì ngoài tài năng thực sự và lòng yêu người yêu đời cần có thêm hai điều kiện tiên quyết.

Thứ nhất, phải được ít nhất một người đã nổi tiếng thừa nhận mình hoặc phải được cộng đồng hay xã hội thừa nhận.

Thứ hai, quan trọng không kém: trước hết, phải được tiếp nhận. Không ai trở thành người nổi tiếng đích thực khi không được một lực lượng xã hội nào đó (cộng đồng, các tổ chức, báo chí,v.v…) tiếp nhận để có cơ hội được thừa nhận về sau. Ðôi khi không phải ta trở nên tài ba mà là, đơn giản hơn nhưng cũng khó khăn hơn nhiều, được một lực lượng xã hội thừa nhận và quảng bá bằng các phương tiện và sức mạnh riêng của lực lượng ấy rằng ta là một người tài ba. Không ai được xã hội biết đến như là một người giỏi giang, tài ba nếu không được tiếp nhận, thừa nhận, và ngược lại. Ðó là một qui luật tổ chức của xã hội. Trong văn chương cũng tồn tại một qui luật như thế. Những người thực sự tài ba sẽ không bao giờ ra mắt công chúng được nếu không được tiếp nhận lúc đầu và thừa nhận về sau đối với những cống hiến thực sự có giá trị mà mình đã mang lại .

Tôi chợt nghĩ đến Trịnh Công Sơn và buộc lòng giả định rằng nếu như Trịnh Công Sơn khởi đầu sự nghiệp trong một cơ chế tiếp nhận nhân tài như hiện nay thì có lẽ anh không bao giờ được tiếp nhận và chúng ta sẽ không có những Diễm Xưa, Níu Tay Nghìn Trùng, Nối Vòng Tay Lớn, Tự Tình Khúc hay Ðoá Hoa Vô Thường để bây giờ huà nhau vỗ tay ca ngợi rằng đó là những tuyệt khúc.

“Tôi muốn được nổi tiếng!”

“Tôi muốn được thừa nhận!”.

Tôi ngắm nhìn được nỗi khát khao này trong từng con người nhiều mơ mộng có chút ít kiến thức (hay gọi nôm na là có ăn có học) đồng thời có nhiều hoặc đôi chút tài năng và một chút hay rất nhiều cơ hội. Nhưng điều đáng buồn là nhiều người đã cố hết sức giấu nó đi để rồi bằng mọi cách, bằng mọi nỗ lực, thậm chí bằng mọi thủ đoạn nhằm khẳng định vị trí hoặc tên tuổi mình với thái độ khiêm nhường một cách kiêu hãnh trong chốn đông người. Nền giáo dục của chúng ta và môi trường xã hội lâu nay luôn giáo dục dưới mọi hình thức và luôn khuyến cáo chúng ta cần phải giấu kín hoặc từ chối cái tôi của mình, giấu kín nỗi khát khao đồng thời cũng là nhu cầu bản năng rất mãnh liệt và bất diệt của con người là muốn được thừa nhận, muốn khẳng định, muốn nổi tiếng bằng và từ chính cái tôi của mình. Trong một góc không gian sống của mình, tôi đã từng công khai tuyên bố rằng tôi muốn tiếng nói của tôi phải được lắng nghe và được chấp nhận nếu có thể, tôi tuyên bố tôi muốn nổi tiếng bằng con đường phát biểu chính đáng trên các diễn đàn dành cho công chúng. Lập tức tôi bị đánh giá là một kẻ kém phẩm cách đạo đức, không có ý thức, tinh thần tập thể.

Tóm lại, tôi gần như bị xem là một cá thể lạc loài, đại khái vậy, trong khi thực chất hoàn toàn ngược lại.

Thậm chí tôi còn bị xem như một kẻ đáng nghi ngờ và nguy hiểm, một kẻ đáng bị xa lánh, một kẻ có khả năng tiềm ẩn những năng lực và ý tưởng mang tính tai ương nào đó cho trật tự xã hội.

Tôi không hề cảm thấy sợ hãi về thái độ đánh giá mang tính qui chụp ấy bởi vì tôi chỉ thấy buồn cười khi những người lên án hoặc nhận định, đánh giá về tôi như vậy lại thường xuyên cố tìm mọi cách để khẳng định vị trí và chỗ đứng của mình nhưng họ lại theo những con đường hết sức zic zac nhằm khỏi bị mang tiếng là kẻ hám danh hay cá nhân chủ nghĩa, kết bè kết cánh, bè phái tranh giành bằng con đường nhân danh tập thể.

Và cũng chính vì phải đi trên những con đường zic zac như vậy mà không ít người đã lạc đường, ngã gục, đánh mất chính mình.Ðó là một thực trạng hết sức đáng sợ cho sự tiến bộ, ngay cả trong hoạt động sáng tác nói riêng, lĩnh vực sáng tạo nói chung.

4.
Không được tiếp nhận thì chính tôi phải tự tiếp nhận và thừa nhận mình.Có lẽ đây là bài học, là ý thức tạm thời hữu dụng nhất và có tác dụng tự động viên nhất của riêng tôi hiện nay. Ý thức này không hẳn là ý thức tích cực khi nó phát sinh trong môi trường có ít nhiều tiêu cực với những điều kiện không thuận lợi.

5.
Hồi còn ngồi trên ghế nhà trường phổ thông cách nay hơn 20 năm tôi đã được dạy để biết về những nhà văn, nhà thơ tiểu tư sản với trào lưu thơ “tháp ngà” của họ. Ðó là một trào lưu văn chương, thi ca xa rời cuộc sống. Ðó là một thứ trang sức tinh thần mang mùi vị mà màu sắc thượng lưu của giới trí thức. Liệu ngày nay có hay không một trào lưu “tân tháp ngà” dựa vào dáng vẻ của thời buổi tân kỳ, hiện đại với đủ loại ngôn từ, tuyên ngôn hoa mỹ?

Tình yêu dường như luôn luôn đắm đuối và buồn bã; người mẹ nào cũng như người mẹ nào, luôn luôn dịu dàng và một nắng hai sương với áo vải bạc màu chốn quê nhà lặng lẽ mong con; quê hương luôn là một vùng ký ức đậm màu sắc hội hoạ với những hình ảnh quen thuộc; những người con xa quê cứ đau đáu khắc khoải nhớ da diết một miền quê nghèo khó thân thương xa tít tắp mà dường như người con ấy chưa hề có ý định quay về để góp phần kiến thiết dựng xây; những chia tay trong hoàng hôn đầy kỷ niệm; những lo âu khắc khoải biết ra sao ngày sau và mình sẽ thế nào; những nỗi cô đơn bám riết lấy từng thân phận như vòng kim cô không sao thoát ra…

Thơ ngày nay dường như chỉ vậy. Dường như chỉ ngần ấy đề tài, ngần ấy hình ảnh và nhịp điệu được trải ra, được dựng lên trên những lối đi cách nay chục năm có thể là một khai phá táo bạo nhưng nay đã quá cũ mòn. Còn có những người mẹ vác đơn đi kiện cho chồng, cho con bị trù dập, ức hiếp, hàm oan .Còn có những miền quê tối tăm đắm chìm trong lạc hậu vào cuối thế kỷ 20 khi mà quyền dân chủ bị vi phạm, những vụ kiện tụng tranh chấp đất đai ngày đêm âm ỉ, thông tin bị cách trở với thế giới văn minh, cái thế giới của những đô thị ngày đêm tìm đường bứt lên phía trước trong cuộc đua tăng tốc về nền kinh tế tri thức.

Còn những mưu toan đấu đá tranh quyền đoạt chức trong từng đơn vị cơ quan, trong từng nhóm người, trong cùng một cộng đồng.

Còn những giằng xé giữa một bên là những giá trị đạo đức tốt đẹp và một bên là những giá trị vật chất đôi khi chỉ là một món tiền bồi dưỡng năm, mười ngàn đồng mà một anh công nhân ngành điện đành muối mặt nhận lấy vì lo nghĩ đến bữa cơm ngày mai.

Còn có những nhân tài và những giá trị bị thui chột, mai một dần vì không được thừa nhận hoặc không hề có cơ hội xuất hiện.Còn cả một thực trạng xã hội với quá nhiều nhức nhối, nhiều vấn đề phải giải quyết…

Người ta có thể bảo rằng những đề tài ấy thuộc phạm vi của báo chí hay chí ít cũng là nhiệm vụ của văn xuôi.Có thể là như vậy chăng? Nếu như vậy thì thi ca quả thật là cao vời và quí phái làm sao, cứ như một nàng công chúa không hẳn đẹp nhưng tự mãn nguyện để ung dung vui đùa trong một cung điện đẹp và hào nhoáng .

6.
Tôi đã từng vô số lần nghe và đọc thấy những lời, những dòng ca ngợi những bậc anh hùng, danh nhân. Ngẫm kỹ chỉ thấy đáng giận vì những người thốt lên những lời, viết ra những dòng ấy chỉ biết ca ngợi vòng nguyệt quế hoặc ánh hào quang toả ra từ vị anh hùng, danh nhân ấy chứ tuyệt không hề biết nhìn nhận tài năng, vẻ đẹp tâm hồn kỳ vĩ cùng với những giá trị tư tưởng to lớn mà người anh hùng, danh nhân ấy đã mang lại, đã cống hiến cho nhân loại.

Những kẻ chỉ biết ca ngợi giống như một người đứng trên sân khấu mấp máy môi miệng theo băng ghi âm có sẵn .Khi băng này được thay bằng một băng khác thì họ vẫn có thể mấp máy theo vì với họ ca ngợi là một động tác không có gì là quá khó khăn: chỉ cốt sao mấp máy môi miệng cho thật khéo là có thể lừa được mọi người và biết đâu còn tự lừa được chính bản thân mình. Xã hội càng đông những kẻ mấp máy như thế thì xã hội càng trở nên biến dạng để có nguy cơ trở thành một sân khấu khổng lồ toàn những diễn viên.

Với tình hình thơ ca và trào lưu sáng tác hiện nay tôi không hề dám phủ nhận cũng như không đủ tư cách, tài năng và kiến thức để bi quan hay lạc quan nhưng dù gì đi nữa tôi vẫn không muốn là một người mấp máy cái miệng hoặc vỗ tay hùa theo nhằm mục đích vụ lợi bằng cách giả vờ bày tỏ một thái độ hân hoan vô tư và trịnh trọng.

7.
Không ít người vẫn cứ viết một cách rất vô tâm về những nghệ sĩ nổi tiếng bằng những câu đại loại như “Tuy là một nhà (thơ, văn, nghệ sĩ) lớn nhưng ông vẫn sống gần gũi với người dân lao động”.Viết như thế là ca ngợi hay thoá mạ, mạt sát ?

Làm sao mà một người, dù là nhà gì đi nữa, lại có thể sống tách ra khỏi cộng đồng của mình được kia chứ. Vả lại anh trở nên nổi tiếng là vì được cộng đồng, xã hội chấp nhận và thừa nhận.Chả lẽ khi đã được cộng đồng, xã hội thừa nhận rồi thì anh có quyền tự cho mình cao hơn, quí phái và sang trọng hơn để rồi từ đó anh tiếp tục tự cho rằng hay cảm thấy rằng mình là một người đáng ca ngợi vì đã sống hoà đồng sát đáy quần chúng bằng cách hết sức chịu khó cúi xuống, nhìn xuống những con người không nổi tiếng đang sống cùng anh, đang sống quanh anh hay sao?

Tôi tin rằng những nghệ sĩ lớn không bao giờ nghĩ như thế. Chỉ vì những người ca ngợi đã không hiểu hết, cảm nhận hết tầm vóc vẻ đẹp tâm hồn và những giá trị tư tưởng lớn lao của những nghệ sĩ ấy nên mới ca ngợi một cách tai hoạ như vậy.

Có nhiều bài thơ thuộc loại thơ ca ngợi hiện đang có mặt trên thị trường. Ca ngợi những chuyện tình buồn và được ngầm qui ước là đẹp. Ca ngợi quê hương với sông, ruộng, tre, đa, lúa thóc,vườn cây ăn trái, con đê, bến sông, cây cầu.Ca ngợi mẹ với tháng ngày lam lũ tảo tần nuôi con ăn học nơi chốn thị thành phồn hoa đô hội…Ca ngợi tất cả những thứ mà ai cũng có thể ca ngợi được một cách tương tự, theo những khuôn mẫu mặc định. Xin đừng ca ngợi. Hãy nhìn nhận những giá trị thực vốn có. Ca ngợi vô ý thức vì ca ngợi như thế sẽ giết chết và làm đóng băng những giá trị.

Nhìn nhận một cách sáng suốt là để có thể biết cách tôn vinh và làm giàu thêm, phong phú thêm những giá trị sẵn có.

Ca ngợi như cái máy, ở ta, đã thành thói quen dễ dãi.

Hãy học cách nhìn nhận VÀ NHÌN THẲNG VÀO SỰ THẬT để biết cách LÊN ÁN và TÔN VINH chứ không phải A DUA và XU NỊNH.

Vĩnh Long. Ngày 27 tháng Chín năm 2000

Nguyễn Xuân Quang

Tôi muốn

Tôi muốn những bài thơ đi thẳng vào cuộc sống

Ði với những con người đang có mặt hôm nay

Những bài thơ có thể làm chùn tay những người có ý đồ bất chính

Mang lại niềm tin cho những kẻ khốn cùng

Rọi tia sáng cho những ai đang tuyệt vọng

Sưởi ấm những tâm hồn đang giá lạnh ủ ê

Vẽ lại chân dung cho mỗi mặt Người

Tôi muốn mỗi bài thơ như một trạm dừng chân

Cho những kẻ độc hành có thể tạm thời ngơi nghỉ

Tôi muốn mỗi bài thơ là một lời thúc giục

Gọi mọi người giáp mặt với tương lai

Và khơi gợi những ngọn nguồn giá trị

Những bài thơ nên mở cửa nhìn ra

Ðể thấy cuộc đời này ngoài ta ra còn nhiều người đang sống

Ðể thấy những phận người với nhiều lắm những buồn, vui

Ðể thấy giữa chúng ta còn quá nhiều điều để nói

Ðể thở làn hơi ấm áp của tình người

Tôi muốn những bài thơ đi thẳng vào cuộc sống

Ðể tôi và đời còn có thể nhận ra nhau.

Vĩnh Long. Ngày 20 tháng Tư năm 2002

Trái tim tôi

Tôi biết rằng em rất cách xa tôi

Dẫu em ở gần thôi, ngay bên cạnh

Tôi biết rằng em ở rất gần thôi

Nhưng khoảng cách dường như là vô tận

Tôi muốn em mỗi sáng mỗi tươi cười

Ganh đua với bạn bè, trưởng thành cùng đồng nghiệp

Tôi muốn em luôn được an vui

Giữa cuộc sống còn ít nhiều lừa bịp

Tôi muốn nhìn vào đôi mắt của em

Ðể soi lại trái tim mình trong ấy

Tôi muốn cầm tay em trong tay tôi thật khẽ

Ðể được tin: Tôi còn em ở trên đời

Tôi muốn em tin rằng tôi sống rất yên vui

Những giọt nước mắt của tôi luôn ngọt ngào hạnh phúc

Những lúc em tưởng rằng tôi cô độc

Thật ra quanh tôi còn có rất nhiều người

Tôi muốn em tin rằng tôi thanh thản nghỉ ngơi

Ngay cả những đêm em cho rằng tôi đang buồn khổ nhất

Tôi muốn em tin rằng tôi là người chỉ biết có tôi thôi

Những khi em muốn an ủi tôi trong những ngày cô quạnh

Tôi biết rằng em không bao giờ có thể thuộc về tôi

Tôi không muốn yêu em, tôi không muốn xô mình vào tuyệt vọng

Và khi nào nước mắt tôi không còn nữa để rơi

Thì lúc đó tôi biết rằng tôi mất em mãi mãi

Tôi muốn em chỉ thấy tôi khi tôi nở nụ cười

Ðể em biết tôi yêu đời và hạnh phúc

Tôi muốn em chỉ thấy tôi những lúc tôi vui

Ðể em tin tôi không cần có em vẫn có thể sống trên đời

Trời ơi !

Vĩnh Long , ngày 11-6-2002