Sau Đại hội 17 của Đảng Cộng sản Trung Quốc, Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (= Quốc hội) khoá 11 cũng đã họp một cách thuận lợi. Dân chủ và dân sinh là chủ đề của hai đại hội. Hai đại hội đều quan tâm chú ý rất lớn tới việc cải thiện tình trạng nông dân nước ta, cải thiện dân sinh. Với tư cách là bộ phận tổ thành của cải cách thể chế chính trị, cải cách thể chế hành chính nước ta cũng quyết định tiến lên một bước mới. Tất cả những cái đó thuyết minh rằng nước ta tiếp tục tiến lên trong cải cách. Điều này thuận trào lưu, được lòng dân, lòng Đảng.

Ba mươi năm cải cách mở cửa, Trung Quốc đã giành được những thành tựu to lớn. Trong và ngoài nước đã xuất hiện hàng loạt lời ngợi khen. Thậm chí có người ở ngoài nước còn khái quát kinh nghiệm của Trung Quốc là “đồng thuận Bắc Kinh”, nghe xong dễ khiến người ta mê say. Giở báo chí của chúng ta ra, “giọng chính” của tuyên truyền đều là ca tụng công đức; không nghe thấy, hoặc nghe thấy rất ít tiếng nói bất đồng. Mở vô tuyến truyền hình ra, thấy chỗ nào cũng đều là những diễn xuất ca múa thanh bình, hào hoa tráng lệ và các công trình (mang tính) hình tượng hoành tráng. Những cái đó khiến người ta không thể không nghĩ tới trạng thái tâm lý của các du khách trên chiếc tầu du lịch hào hoa Titanic năm nào, về căn bản không nghĩ là sẽ gặp phải bãi ngầm hoặc gió bão tập kích. Theo Trung tâm Nghiên cứu Pew (Hoa Kỳ), việc điều tra về mức độ lạc quan của mọi người trong 17 nước đã cho thấy 76 phần trăm người Trung Quốc được phỏng vấn cho rằng tiền đồ Trung Quốc là rất sáng sủa, đứng đầu các nước được phỏng vấn.

Trên thực tế, chênh lệch giàu nghèo và chênh lệch giữa thành phố và nông thôn ở nước ta hiện nay còn đang không ngừng mở rộng. Xu thế tham nhũng vẫn chưa được ngăn chặn. Tình trạng yếu kém về giáo dục, y tế, bảo hiểm xã hội, đi học khó, chỗ ở khó, chữa bệnh khó chưa có sự thay đổi căn bản; phá hoại sinh thái, môi trường sống ngày một xấu đi. Đứng trước hiện thực, ý kiến mọi người chia rẽ. Hiện nay nước ta tồn tại hai tranh luận lớn: tiến lên hay là thụt lùi; tiến tuần tự (tiệm tiến) hay là tiến nhanh (kích tiến).

Thụt lùi thì không có đường ra. Đại hội 17 của Đảng đã có câu trả lời rõ ràng. Thế nhưng chỉ cần những tình trạng nói trên vẫn chưa có sự thay đổi căn bản thì những lời nói thụt lùi, thậm chí lời hô lớn “lấy đấu tranh giai cấp làm cương lĩnh”, yêu cầu quay về “cách mạng văn hoá” vẫn có thể gây ra sóng gió.

Theo kinh nghiệm lịch sử và thực tế của nước ta, tiến hành cải cách một cách tuần tự tiệm tiến là chủ đề của Quốc hội và Hội nghị Chính hiệp ^[1] toàn quốc, đồng thời cũng là sự đồng thuận của càng ngày càng nhiều người. Cũng như vậy, nếu vấn đề của những mâu thuẫn nói trên chưa được giải quyết căn bản, nếu như công cuộc cải cách của nước ta trì trệ không tiến lên, bị chủ nghĩa quan liêu, những thế lực được lợi và tập đoàn lũng đoạn dùng hàng loạt cớ như “lấy ổn định làm cái thứ nhất” v.v… để ngăn cản, thậm chí che giấu, yêu cầu hãm bớt tốc độ tiến lên, cũng có thể bùng phát bất kỳ lúc nào. Còn phải cảnh giác với những “sự kiện quần thể” (= những cuộc biểu tình phản kháng của quần chúng nhân dân) phát sinh nhiều lần có thể khiến đốm lửa đốt cháy cả đồng cỏ.

Tiến lên hay thụt lùi? Tiệm tiến hay tiến nhanh? Hai tranh luận lớn này sẽ tồn tại lâu dài ở nước ta.

Ưu tư từ đâu tới?

Cái đưa ra lời cảnh cáo đầu tiên cho chúng ta là “ông trời” – thiên nhiên. Vừa bắt đầu năm 2008, tháng Giêng đã đột ngột có băng tuyết lớn, trong khoảnh khắc băng phủ một nửa Trung Quốc, nhiều vùng ở miền Nam trở thành tê liệt, lưới điện lần lượt bị đứt, nhiều huyện, thành phố ở vào tình trạng nguy hiểm mất điện, rét giá, thiếu thực phẩm, hàng loạt nông dân vào thành phố làm thuê bị tắc nghẽn lại vì băng tuyết trên đường về nhà. Điều này không chỉ cho thấy chúng ta thiếu sự chuẩn bị tư tưởng và cơ chế đối phó khẩn cấp với những thiên tai đột ngột như vậy, mà còn bộc lộ nguy cơ dự trữ than và năng lượng của nước ta, cũng bộc lộ rõ do tham nhũng mà tạo ra những hậu quả nghiêm trọng. Vì sao một số cột điện bằng bê tông cốt thép sau khi bị băng tuyết tập kích đã đổ gẫy như chẻ tre? Nguyên nhân là do một số xí nghiệp nào đó ăn cắp công xá và giảm bớt nguyên liệu, thay cốt thép thành “cốt dây thép”.

Liệu sau tai hoạ của đợt thời tiết cực đoan 50 năm hoặc 100 năm mới gặp này đã có thể bình an vô sự hay chưa? Chưa! Thời tiết cực đoan như vậy qui cho cùng là do không khí trở nên nóng hơn tạo ra. Trước khi nhân loại có thể ngăn chặn được xu thế khí hậu trở nên ấm lên đó thì thời tiết cực đoan như trên không chỉ 50 năm hay 100 năm mới gặp mà có khả năng tái xuất hiện dày lần. Đặc biệt là 30 năm phát triển với tộc độ cao của nước ta đã làm cho môi trường sinh thái của nước ta bị phá hoại nghiêm trọng. Tờ Người khuyên răn Cơ đốc giáo Khoa học (Christian Science Monitor) của Mỹ ngày 19 tháng Ba bình luận: “Trung Quốc vùng dậy trở thành cường quốc kinh tế, đó là một sự kiện có ý nghĩa vạch đường thời đại, dẫn tới sự phân phối lại tài nguyên qui mô lớn nhất, tốc độ nhanh nhất trong lịch sử nhân loại. Trung Quốc cũng đã trở thành cường quốc tiêu dùng.”

“Hiện nay một phần tư lãnh thố Trung Quốc đã trở thành sa mạc, trên ba phần tư rừng đã bị biến mất. Than bị đốt và khói thải từ ô-tô đã tạo thành những chất khí độc chứa chì, khí SO2 và các thành phần khác bao phủ bầu trời của đa số thành phố Trung Quốc.”

“Bên cạnh những điều đó, khoảng 70 phần trăm các máy tính và thiết bị điện tử vứt đi trên thế giới cuối cùng đã chẩy về Trung Quốc. Sau khi đã được lấy đi những linh kiện vẫn còn có thể sử dụng được, những thứ còn lại trở thành rác điện tử bị quăng vứt khắp mọi nơi, các loại kim loại độc còn sót trong đó nhiễm vào đất và nước ngầm, nếu không có biện pháp ngăn chặn thì không những nó có thể làm cho nền kinh tế Trung Quốc ngừng tăng trưởng, mà còn cùng với những quốc gia thiếu quan tâm đến vấn đề bảo vệ môi trường mang lại cho xã hội và hệ thống sinh thái toàn thế giới những tai hoạ.”

“Sai lầm lớn nhất của Trung Quốc là bắt chước mô hình kinh tế của Mỹ; một trong những quyết định quan trọng mà quan chức Trung Quốc đưa ra là đã coi công nghiệp ô-tô là một trụ cột của nền kinh tế Trung Quốc. Hiện nay qui mô nền công nghiệp ô-tô Trung Quốc đã đứng thứ ba trên thế giới, giao thông nhiều thành phố đã bị tê liệt, khí thải từ ống khói ô-tô đã là một loại khí khiến cư dân thành thị không thể chịu nổi.”

Điều còn cần phải cảnh giác là, một số công ty xuyên quốc gia, lợi dụng những thiếu sót trong quản lý bảo vệ môi trường của Trung Quốc, hiện nay đang coi Trung Quốc như là một bãi rác có thể tuỳ ý trút bỏ vào đó mọi ô nhiễm. Theo Mã Quân – người phụ trách Trung tâm Nghiên cứu Môi trường và Công chúng Trung Quốc, thì những công ty xuyên quốc gia bị ngành bảo vế môi trường điểm danh phê bình đã từ tám, chín mươi công ty năm ngoái tăng lên tới gần ba trăm công ty gần đây.

Để đối phó với vấn đề không khí Bắc Kinh bị ô nhiễm ảnh hưởng tới Olympic, các quan chức Bắc Kinh đã áp dụng đủ loại biện pháp tạm thời nhằm giảm bớt lượng khí thải của ô-tô.Thế nhưng, sau Olympic tình hình sẽ như thế nào?

Ngoài sự trả thù của thiên nhiên, tình hình kinh tế, chính trị và xã hội trong, ngoài nước hiện nay cũng tồn tại hàng loạt hậu hoạn và rủi ro. Kinh tế Mỹ suy thoái tất nhiên sẽ ảnh hưởng đến Trung Quốc là quốc gia đã có quan hệ chặt chẽ với Mỹ, cơn bão tài chính tiền tệ bất kỳ lúc nào cũng có thể tập kích vào Trung Quốc. Hiện nay đã có áp lực giá cả leo thang quá nhanh và lạm phát, liệu giá cả có thể khống chế tại điểm đã tăng cao 4,8 phần trăm không? Một Olympic được triệu tập tại Bắc Kinh đã làm dấy lên bao nhiêu công kích của các thế lực đối địch, bạo loạn Lasha liệu có đủ để mọi người tỉnh táo?

Khi yên ổn phải nghĩ tới lúc nguy hiểm: cần phải kêu gọi toàn dân tộc ý thức lo lắng đến hoạn nạn. Một đại siêu cường như Mỹ mà còn phải bỏ nhiều tiền ra để quay bộ phim lớn “Ngày hôm sau” để tự doạ mình, cảnh cáo mọi người dân rằng tai hoạ có thể giáng xuống. Nhật Bản cũng đang ngày ngày hò hét “Nhật Bản đang đắm chìm”. Trong tình trạng hiện nay cái “thôn Trái Đất” này đang ngày một suy yếu đi. Phải làm thế nào giữ được cho vững cái bánh lái con thuyền lớn chở đầy 1300 triệu người? Liệu chỉ đơn thuần dựa vào một vị Thủ tướng “tràn đầy ý thức lo lắng” đã được chưa? Đến lúc nào thì quan chức các cấp của chúng ta mới có thể – từ nhiệt tình sáng tạo GDP qua những “công trình” chạy theo thành tích và hình tượng – tỉnh ngộ ra để thiết thực gánh vác trách nhiệm với nhân dân, tạo phúc cho con cháu đời sau?

Ai giám sát việc tiêu tiền của nhân dân?

Sau ba mươi năm phát triển với tốc độ cao, Trung Quốc đã tích luỹ được rất nhiều của cải. Báo cáo của chính phủ Ôn Gia Bảo đã đưa một loạt con số khiến người ta sáng mắt: GDP năm 2007 đạt 24550 tỷ nhân-dân-tệ (NDT), thứ hạng trên thế giới đã lên vị trí thứ tư. Thu nhập tài chính toàn quốc đạt 5130 tỷ NDT, tăng 1,71 lần. Dự trữ ngoại tệ vượt 1520 tỷ USD (nhiều hơn khoảng 500 tỷ USD so với Nhật Bản là nước có dự trữ ngoại tệ lớn thứ hai thế giới). Tại Quốc hội, Hồ Cẩm Đào nói: thành tựu của Trung Quốc phải qui công cho nhân dân. Đó là kết quả mà nhân dân cả nước đã đồng lòng hiệp lực ngoan cường phấn đấu dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Trung Quốc bắt đầu giầu rồi, nhưng rốt cuộc thì ai giầu, nhân dân Trung Quốc trong cải cách mở cửa rốt cuộc đã được hưởng lợi bao nhiêu?

Giáo sư Trần Chí Vũ phân tích: từ năm 1995 đến năm 2007, sau khi loại bỏ thành tố lạm phát, thu nhập tài chính chính phủ gia tăng 5,7 lần, còn thu nhập có thể chi phối bình quân của cư dân thành thị chỉ gia tăng 1,4 lần, thu nhập ròng bình quân của nông dân chỉ tăng 1,2 lần. Tiền thu thuế chỉ là phần thu nhập “nhìn thấy nhất” của chính phủ. Trên thực tế, cùng với sự phát triển tốc độ cao trong những năm này của kinh tế Trung Quốc, chính phủ – với tư cách là người sở hữu tài sản lớn nhất Trung Quốc – được hưởng sự gia tăng giá trị tài sản của các xí nghiệp quốc hữu, của đất đai công hữu cũng như tài nguyên khoáng sản; so với thu tài chính, tốc độ tăng trưởng của sự gia tăng giá trị này còn lớn hơn, càng ngày càng nhanh hơn. Tại Trung Quốc hơn 76 phần trăm tài sản là của chính phủ, dân gian chỉ có đến chưa đầy 25 phần trăm tài sản. Cộng với thu nhập có thể chi phối, có tính đến tài sản của quốc gia và 5100 tỷ NDT tiền thu thuế lại với nhau, tổng thu nhập có thể chi phối năm ngoái của chính phủ là 15700 tỷ NDT.

Tình hình trên cho thấy rõ tình hình thực tế của Trung Quốc hiện nay là “nước giầu dân nghèo”. Giáo sư Trần Chí Vũ chỉ ra: Trung Quốc hôm nay, chênh lệch giầu nghèo lớn nhất là giữa quốc gia và xã hội chứ không phải là giữa đa số quốc dân với nhau.

Quan chức của chính phủ là đầy tớ của nhân dân, trong tay nắm một lượng tiền lớn, đều là tiền của nhân dân, số tiền này được tiêu như thế nào? Đó là vấn đề mà nhân dân mỗi một quốc gia hiện đại nào đều có quyền tra hỏi. Dựa vào pháp luật trị nước, dựa vào pháp luật trị quyền, cái quan trọng nhất là dựa vào pháp luật trị tiền. Chính phủ thi hành quyền lực làm việc tốt vì nhân dân, căn bản nhất là phải quản lý tốt đồng tiền. Ở những quốc gia hiện đại, việc chính phủ tiêu tiền như thế nào phải chịu sự giám sát nghiêm khắc của nhân dân với tư cách là người nộp thuế. Tại Đại hội Nhân dân và Hội nghị Chính hiệp lần này, một tiếng nói cất lên mạnh mẽ là câu hỏi: năm ngàn tỷ thu nhập tài chính, cộng thêm mười lăm ngàn bẩy trăm tỷ siêu thu đã được tiêu như thế nào?

Ai giám sát việc tiêu tiền của chính phủ? Nước ta chưa thực hiện chế độ phân lập các quyền lập pháp, tư pháp, hành pháp chế ước lẫn nhau, bảo rằng đó là chủ nghĩa tư bản; nước ta thực hiện chế độ đại biểu nhân dân (quốc hội) xã hội chủ nghĩa. Thế nhưng điều khiến người ta kinh hoàng là cho đến tận bây giờ, Quốc hội vẫn chưa thực sự thực hiện chức năng giám sát tài chính của chính phủ. Theo Giả Khang, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Khoa học Tài chính thuộc Bộ Tài chính, một quan chức của Bộ Tài chính nói: mỗi năm, trong thời gian Quốc hội họp, Bộ Tài chính đều cử một loạt cán bộ cấp Vụ, Cục đến mỗi tổ chuẩn bị nghe đại biểu quốc hội chất vấn. Mấy năm trước ông ta cũng đã làm như vậy, nhưng chẳng có cơ hội phát biểu bởi vì chẳng có đại biểu nào chất vấn cả. Điều càng làm cho người ta không thể hiểu nổi là Quốc hội thậm chí đã đùn đẩy chức trách thần thánh mà nhân dân giao cho lên bản thân chính phủ. Không có cơ chế giám sát sẽ tất nhiên xuất hiện những thao tác ngầm, đặc biệt là với bộ phận siêu thu trong dự toán, một số tỉnh, thành phố đã tìm mọi cách thuyết phục một số ngành và lãnh đạo thông qua việc phê duyệt trên giấy viết tay (không nằm trong qui dịnh), dùng phương thức “chạy chọt kiếm tiền” (nguyên văn là ‘bão bộ tiền tiến’, theo một cách đọc có thể hiểu là “chạy bộ tiến lên”, nhưng theo âm đọc khác có thể hiểu là “chạy [chọt các] bộ [sẽ có] tiền tiến lên – người dịch). Như thế thì làm sao ngăn chặn tham nhũng được?

Không có cơ chế giám sát nghiêm khắc tài chính công không thể nào minh bạch được. Người ta lại gửi hy vọng vào “pháp luật công minh” tức giám sát tài sản quan chức. Ngay từ năm 1776, công dân Thuỵ Điển đã có quyền kiểm tra hoá đơn nộp thuế từ viên chức nói chung cho đến thủ tướng, chế độ này được nhiều nước trên thế giới học tập trở thành cơ chế chống tham nhũng rất có sức kiềm chế, vì thế được gọi là “pháp luật công minh”. Hiện nay trên thế giới đã có hơn 90 quốc gia thiết lập chế độ các quan chức phải kê khai tài sản tương đối hoàn thiện, bao gồm cả Singapore, Hàn Quốc và các đặc khu Hồng Kông, Ma Cao của Trung Quốc, đều thuộc châu Á, đã có tác dụng vô cùng quan trọng trong trị lý tham nhũng. Tháng Mười năm 2005, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội nước ta đã phê chuẩn việc Trung Quốc tham gia “Công ước chống tham nhũng của Liên hiệp quốc”. Công ước này qui định: “Các nước ký kết đều nên suy xét căn cứ pháp luật của nước mình, xác lập có hiệu quả chế độ kê khai tài sản của nhân viên công chức có liên quan, đồng thời qui định những chế tài thích đáng đối với tình hình không tuân thủ chế độ đó.” Mấy năm nay đã có nhiều vị đại biểu quốc hội từng nhiều lần liên tục đề xuất các nghị án và kiến nghị về kê khai tài sản tại quốc hội. Các giới xã hội nước ta cũng rất quan tâm. Tháng Giêng năm nay, đã có hơn 50 quan chức cấp cao và học giả liên danh gửi Thư kiến nghị cho Quốc hội và Chính hiệp toàn quốc, yêu cầu nhanh chóng chế định và nghiêm túc thực thi “Luật công bố – kê khai tài sản của nhân viên công chức từ cấp huyện, phòng trở lên”, nhưng nghe nói vì nhiều quan chức tẩy chay và “vì lý do kỹ thuật” nên đến nay chúng ta vẫn chưa thấy pháp chế quan trọng vô cùng đó được chế định và thực thi.

Chỉ có cơ chế giám sát nghiêm khắc và có hiệu quả mới có thể ngăn chặn tham nhũng có hiệu quả, điều này không chỉ là để quản lý tốt một đại sự là tiền của nhân dân mà cũng là để cứu cho cán bộ viên chức – mà việc bồi dưỡng đào tạo họ vốn chẳng dễ dàng gì – không bị sa ngã xuống vực sâu khiến người ta đau lòng; đó cũng là việc gìn giữ cho truyền thống đạo đức, phong cách tốt đẹp đã hình thành mấy ngàn năm của dân tộc ta không thể đắm chìm.

Thủ tướng Ôn Gia Bảo khi trả lời các phóng viên trong, ngoài nước tại cuộc họp báo của Quốc hội đã nói: “Năm (5) năm tới, chúng ta phải hạ quyết tâm thúc đẩy cải cách thể chế tài chính, khiến tiền của nhân dân được mưu lợi ích cho nhân dân tốt hơn nữa.” Chờ mong của nhân dân là không phải đợi 5 năm nữa mới có thể nhìn thấy ánh sáng mặt trời chiếu rọi rộng khắp.

“Chỉ có đặt nhân dân vào trong trái tim mình, nhân dân mới để cho anh ngồi trên sân khấu.”

Đó lời tâm sự chân thành của Thủ tướng Ôn Gia Bảo trong cuộc họp báo. Người ta nhìn thấy ở những nước mà tình hình kinh tế tốt đẹp, những quan chức ở đó đã suy tính làm thế nào “trả lại sự giầu có cho dân”, phải phát “phong bao đỏ” cho nhân dân. Không chỉ riêng Singapore làm như vậy mà Hồng Công, Ma Cao nước ta cũng đã làm như vậy.

Điều đặc biệt đáng suy ngẫm sâu sắc là về nước Nga, quốc gia láng giềng có quan hệ chặt chẽ với nước ta. Đầu những năm 90 của thế kỷ trước, Liên Xô hùng mạnh đột nhiên tự động tan rã. Những nhà cải cách cấp tiến vội vã thi hành một phương pháp cải cách kích tiến gọi là “liệu pháp sốc”, hậu quả là dẫn nền kinh tế quốc gia tụt xuống sâu ngàn trượng; khủng hoảng kinh tế khiến cục diện chính trị nước Nga lâm vào hỗn loạn, đất nước tiêu điều. Nhân dân Nga bình tĩnh lại sau đau khổ, đặc biệt là sau khi Putin lên nắm quyền, đã áp dụng một loạt biện pháp có sức mạnh, kiên quyết trừng trị bọn đầu sỏ kinh tế dám ảo tưởng thu được quyền lực chính trị, kiên quyết đả kích chủ nghĩa khủng bố, kinh tế Nga đã khôi phục nhanh chóng, liên tục tăng trưởng, – năm ngoái tốc độ tăng trưởng là 8,1 phần trăm, – trở thành nước có dự trữ ngoại tệ lớn thứ ba trên thế giới chỉ sau Trung Quốc và Nhật Bản. Thu nhập thực tế của dân cư Nga cao hơn tỷ lệ tăng trưởng GDP, mỗi năm tăng trưởng với hai con số, bình quân đầu người đạt 9000 USD, lương hưu cũng tăng gần 9 bậc, sức mua bình quân đã nhẩy lên dứng thứ 7 trên thế giới.

Trong một cuộc họp báo, phóng viên phương Tây hỏi ứng cử viên Tổng thống Nga một câu gay gắt: “Vì sao Nga không tồn tại cạnh tranh chính trị?” Putin trả lời: “Ở đây tiền lương tăng trưởng với tốc độ 16 phần trăm, đó là câu trả lời bạn.” Câu trả lời rõ ràng và sâu sắc. Chính là vì chính phủ “làm giầu cho dân”, để nhân dân trong tim, nhân dân Nga đã được hưởng những lợi ích thiết thực khi kinh tế tăng, Putin và các quan chức của ông mới có thể ngồi ổn định trên vị trí lãnh đạo mà nhân dân giao cho họ.

Còn một vấn đề nữa đáng suy ngẫm ở một tầng nấc sâu, vì sao kinh tế Trung Quốc đến hôm nay vẫn còn trì trệ ở chỗ dựa vào giá rẻ để xuất khẩu ra ngoài, trong khi chậm chạp không sao vực dậy nổi sức mua to lớn trong nước? Vì sao sức mua của người Mỹ nói chung là đứng đầu thế giới? Nguyên nhân là chính phủ Mỹ cơ bản không có tài sản có tính sản xuất, cũng chỉ có một ít đất đai, không giống như chính phủ Trung Quốc có tới trên 76% tài sản. Nội nhu của Mỹ thịnh vượng như thế, là vì tài sản của nước Mỹ cơ bản đều là sở hữu tư nhân, chính phủ cũng không tranh lợi với dân. Chúng ta đã thấy người Mỹ nói chung đều tiêu hết tiền lương mỗi tháng mà không giữ tiền, tỷ lệ gửi tiết kiệm là – (âm) 1 phầm trăm. Đồng thời nhiều người Mỹ đều có cổ phiếu hoặc quỹ. Người Mỹ có thể chỉ dựa vào tài sản tăng trị mà làm cho của cải của mình tăng lên.

Vì thế không thể mê tín những giáo điều theo “chủ nghĩa sách vở”, cho rằng chỉ có kinh tế quốc hữu lớn mạnh thì quốc gia mới có thể giầu mạnh. “Trên thế giới không có quốc gia giầu có nào còn duy trì kinh tế quốc hữu qui mô lớn, cũng không có quốc gia nào thực sự dựa vào chế độ quốc hữu mà giầu lên.” (Trần Chí Vũ, Động lực của tương lai kinh tế Trung Quốc) Mưu lợi ích cho nhân dân, ngoài việc cần “trả lại sự giầu có cho dân” còn phải “cất giấu sự giầu có vào dân”, phóng tay phát triển kinh tế dân doanh nhằm tạo ra sự giầu có cho dân.

Làm thế nào mới có thể cải cách tiệm tiến?

Cải cách tiệm tiến đã là sự đồng thuận của càng ngày càng nhiều người nước ta.

Cải cách tiệm tiến là sự tổng kết kinh nghiệm của Engels đối với lịch sử phong trào xã hội chủ nghĩa thế kỷ 19. Năm (5) tháng trước khi tạ thế, khi nhớ lại nguyên lý thực hiện cách mạng bạo lực ông đã chỉ ra: “Lịch sử cho thấy rõ chính ta cũng đã sai lầm. Quan điểm mà chúng ta có lúc đó chỉ là một ảo tưởng. Lịch sử còn làm nhiều hơn, nó không chỉ xoá bỏ những mê hoặc sai lầm của chúng ta lúc đó mà còn thay đổi hoàn toàn các điều kiện để giai cấp vô sản tiến hành đấu tranh.” Engels cho rằng xã hội cũ chủ nghĩa tư bản có thể diễn biến hoà bình thành chủ nghĩa xã hội. “Có thể hình dung, trong những quốc gia mà cơ quan nghị viện nhân dân tập trung mọi quyền lực vào trong tay mình, chỉ cần giành được sự ủng hộ của đại đa số nhân dân là có thể theo hiến pháp tuỳ ý làm việc, thì từ xã hội cũ có thể mà tạo ra xã hội mới một cách hoà bình, thí dụ tại các nước cộng hoà dân chủ như Pháp và Mỹ hoặc tại các nước quân chủ như Anh.” (Toàn tập Marx -– Engels, quyển 22, các trang 601–610, tiếng Trung Quốc)

Cải cách tiệm tiến là kinh nghiệm thành công của thực tiễn thực hiện chủ nghĩa xã hội dân chủ của nhiều quốc gia châu Âu trong thế kỷ 20, tại các nước như Thuỵ Điển, v.v…, trong khuôn khổ của nhà nước tư bản thông qua đại phát triển sức sản xuất và điều tiết phân phối, về cơ bản đã loại bỏ chênh lệch giữa thành phố và nông thôn, chênh lệch giữa công và nông, và chênh lệch giữa lao động trí óc và lao động chân tay, động viên được cả hai tính tích cực của công nhân và nhà doanh nghiệp, ngăn chặn triệt để việc quan chức dùng quyền mưu lợi riêng, tham ô và nhận hối lộ; từ Tổng thống, Thủ tướng đến quan chức nói chung đều liêm khiết vì việc công. Hiện nay châu Âu đa quốc gia, đa dân tộc đang đi tới liên minh nhất thể hóa.

Cải cách tiệm tiến, cũng là kinh nghiệm thực tiễn thành công của nước lớn siêu cường Mỹ. Vào thế kỷ 19, Engels vốn coi thiên chức của mình là mai táng chủ nghĩa tư bản, đã rất chú ý tới sự trỗi dậy của nước Mỹ, cảm thấy một thế giới mới đang xuất hiện. Lenin của thế kỷ 20 nhìn nước Mỹ, đã nói một câu vào năm 1912 rằng nước Mỹ đang cứu vãn chủ nghĩa tư bản. Con đường một trăm năm nước Mỹ đi qua, tràn đầy khủng hoảng kinh tế, khủng hoảng xã hội, xung đột chủng tộc, chiến tranh nóng và chiến tranh lạnh với bên ngoài, nhưng nước Mỹ vẫn tránh được cách mạng bạo lực, đảo chính quân sự hoặc sự thay đổi chính quyền bằng các phương thức khác, suốt một thế kỷ một mình một vẻ, cho đến nay vẫn là nước lớn siêu cường duy nhất. Bí mật của thành công của Mỹ là ở đâu? Hồ Thích, người cầm cờ phong trào “Ngũ tứ” Trung Quốc, nói: “Nuớc Mỹ sẽ không có cách mạng, bởi vì ngày ngày xã hội Mỹ đang tiến bộ: loại cách mạng này là tiệm tiến.” Tư Trung Vận, nhà nghiên cứu về nước Mỹ đương đại ở Trung Quốc, trong tác phẩm Đưa con mắt lạnh lùng nhìn đại dương – Ghi chép gợi ý về thế kỷ 20 biển đổi không ngừng, đã đi sâu phân tích, cho rằng mọi sự ra đời và phát triển của các nước lớn trong lịch sử trước hết không chỉ là “thuyền vững súng to”, “khai phá biên cương lãnh thổ” mà phải có truyền thống nhân văn ưu tú. Nước Mỹ được hưởng di sản tinh thần lâu đời và phong phú bắt nguồn từ châu Âu, từ đó sáng tạo ra cái đặc sắc Mỹ của mình. “Nói tóm lại là tinh thần Cơ đốc giáo và tư tưởng tự do chủ nghĩa thể hiện trong hiến pháp”. Sự phát triển của xã hội Mỹ có hai đầu mối, một bên là chủ nghĩa tự do, bên kia là chủ nghĩa cải lương. Có thể nói đặc sắc lớn nhất của Mỹ là trong cải lương và thoả hiệp của tiệm tiến, không ngừng hoá giải các mâu thuẫn, hoặc khống chế chúng trong phạm vi nhất định để hoá giải khủng hoảng.

Cải cách tiệm tiến cũng đã được phản chứng trong cuộc cải cách kích tiến thất bại tại nước Nga những năm 90. Bài học then chốt không phải là lúc đó (nước Nga) đã dùng sai phương thuốc cải cách của phương Tây, mà là đã không căn cứ vào thực tế đương thời của nước mình, sao chép và làm theo mô hình phương Tây, nóng vội hòng “ăn một miếng là trở thành béo ngay”.

Bằng thực tiễn cải cách Trung Quốc trong ba mươi năm qua, cải cách tiệm tiến đã được chứng minh là con đường chính xác để đi tới thành công. Dân tộc chúng ta trải qua động loạn và tai hoạ lâu dài, vết thương đã đầy người tới mức không chịu nổi sự làm đi làm lại và liều lĩnh. Làm thế nào để có thể tiến lên? “Cứ lần đá mà qua sông.” Câu nói đó của Đặng Tiểu Bình có nội hàm trí tuệ sâu sắc: “lần đá” – đó là phải làm rõ thực tế Trung Quốc, xuất phát từ thực tế Trung Quốc. Nhưng như thế không phải là cứ nói chúng ta có thể lấy “ổn định áp đảo tất cả”, đứng yên không động. Mục đích của chúng ta còn là phải “qua sông” – đi con đường chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc, đó là phải kiên trì tiến lên trong cải cách mở cửa.

Ba điểm quan trọng của cải cách tiệm tiến

Thế thì làm thế nào để bảo đảm cải cách tiệm tiến? Tôi thấy có thể qui kết thành ba điểm quan trọng nhất:

I – Giải phóng tư tưởng

Hồ Cẩm Đào nói “giải phóng tư tưởng là một của báu”, Ôn Gia Bảo nói “vĩnh viễn không ngừng giải phóng tư tưởng”, đều vô cùng hay. Chỉ có giải phóng tư tưởng mới có thể mang mọi thành quả văn minh có ích cho chúng ta dùng vào việc làm phong phú tư tưởng của chúng ta. Chỉ có giải phóng tư tưởng mới có thể bồi dưỡng được những nhân tài cấp đại sư của chính chúng ta và các loại nhân tài giầu sức sáng tạo. Chỉ có giải phóng tư tưởng, Trung Quốc chúng ta mới có thể ra khỏi “cái nhà máy thế giới” chỉ biết phỏng tạo, để trở thành một nước lớn sáng tạo có rất nhiều bản quyền sở hữu trí tuệ, có những cống hiến mới của dân tộc Trung Hoa đối với văn minh hiện đại của nhân loại. Giải phóng tư tưởng, trước tiên là phải triệt để phá bỏ “bệnh sợ tiền” (hay sợ của cải?). Chúng ta tôn thờ điều mà “Tuyên ngôn của đảng cộng sản” – tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Marx – đã chỉ ra rõ ràng, của cải mà chủ nghĩa tư bản tạo ra còn nhiều hơn của cải mà nhiều thế hệ loài người tạo ra. Cho đến nay chủ nghĩa tư bản trong nhiều mặt vẫn sáng tạo ra sức sản xuất tiên tiến. Phải có năng lực trèo lên đỉnh cao sáng tạo của chủ nghĩa tư bản thì mới có thể sáng tạo đỉnh cao mới của chủ nghĩa xã hội. Vì sao chúng ta lại tự mình trói buộc vào cái “phàm là” do Mao Chủ tịch nói hay cái “phàm là” mới của lãnh tụ nói, mà không dám đem những kinh nghiệm rõ ràng là hữu dụng do chủ nghĩa tư bản sáng tạo trong mấy trăm năm qua mà dùng cho mình?

II – Thiết thực thúc đẩy cải cách thể chế chính trị

Phải thiết thực giải quyết tốt công cuộc cải cách quyền lực, quá tập trung và tách rời Đảng với chính quyền, mà đồng chí Đặng Tiểu Bình đã đề xuất từ sớm, thiết thực làm được lập pháp và tư pháp độc lập. Quốc hội nước ta nhiều năm qua đã ra nhiều luật, nhưng đều không thiết thực làm nổi tác dụng giám sát chính phủ. Hiện nay chủ tịch Hội đồng Nhân dân các cấp đếu là “người số một” nắm quyền trong tỉnh, thành phố, nhiều tỉnh trưởng, thị trưởng đều là đại biểu Quốc hội (hoặc Hội đồng Nhân dân), vừa là cầu thủ vừa là trọng tài, làm sao tự mình lại có thể giám sát mình? Quốc hội phải thiết thực giám sát tài chính của chính phủ, phải nhanh chóng chế định và thực thi chế độ kê khai tài sản của quan chức. Hồng Công của Trung Quốc thông qua Sở Liêm chính đã giám sát có hiệu quả mọi quan chức của chính quyền, vì sao đại lục lại không làm được?

III – Bảo dảm tự do ngôn luận, thiết lập dư luận giám sát

Không thể tưởng tượng được trên thế giới lại có một quốc gia nào, một xã hội nào tất cả đều hoàn mỹ không có khuyết điểm, tất cả dều hài hoà không có mâu thuẫn. Vấn đề là ở chỗ có vạch trần khuyết điểm để giải quyết mâu thuẫn, hay là bịt kín nắp để cho mâu thuẫn gay gắt lên, đi vào hủ hoá, tan vỡ. Có thể nói, chủ nghĩa tư bản ngay từ lúc ra đời đã trưởng thành lên nhờ sự vạch trần và phê phán đi cùng với nó. Thế giới phương Tây đến nay vẫn cho rằng Marx, người phê phán chủ nghĩa tư bản mãnh liệt nhất trong thế kỷ 19 là nhà tư tưởng vĩ đại nhất thế giới. Ở Mỹ, từ nhà chính trị cho đến người dân thường phần lớn đều cho rằng lời kêu gọi phê phán xã hội cao cả là “giai điệu chính” của xã hội, là chất bôi trơn thúc đẩy xã hội, là chất xúc tác của cải cách chính trị. Động lực tiếp tục tiến lên của nước ta, ngoài việc quyết sách anh minh lãnh đạo từ trên xuống dưới ra, còn phải dựa vào tính tích cực nhiều mặt của xã hội từ dưới lên trên, dựa vào sự giám sát của dư luận xã hội. Lịch sử nước ta, phàm là lãnh đạo anh minh nói chung đều coi phê bình và giám sát là một lực lượng không thể thiếu để cải tạo sự thống trị. Đường Thái Tôn đã từng coi những phê bình của Nguỵ Chưng thành “một tấm gương báu” vô cùng cần thiết cho mình. Thế mà hiện nay chúng ta có một số quan chức nghe không nổi ý kiến bất đồng. Đã phát sinh nhiều sự việc: bí thư huyện uỷ giam người bất đồng ý kiến vào ngục. Vì sao lại coi lực lượng tích cực yêu nước, yêu dân tộc chúng ta thành lực lượng đối địch đáng sợ? Phải thiết thực bảo vệ quyền tự do ngôn luận của công dân. Liên hiệp quốc đã thông qua từ lâu “Công uớc quốc tế về các quyền công dân và quyền chính trị”. Với tư cách là quốc gia uỷ viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc, nước ta ký công uớc này đã đúng mười năm, hiện nay đang đợi Quốc hội phê chuẩn thực thi. Người ta còn ngóng chờ Luật Báo chí, bảo đảm tự do báo chí ở nước ta, đã nung nấu từ hai, ba mươi năm nay sẽ được chế định và thực thi.

Tư Trung Vận, tác giả cuốn Đưa con mắt lạnh lùng nhìn đại dương đã chỉ ra: “Tam quyền phân lập, dư luận giám sát, phê phán của giới tư tưởng – những cái gia bảo đó của nước Mỹ liệu có thể còn giống như trước đây tiếp tục kiềm chế sức mạnh hủ hoá của tiền bạc và thị trường? Đó là thử thách trọng đại đối với nước Mỹ khi bước vào thế kỷ 21.” Lịch sử không có kết thúc. Nói chung thế giới vẫn phát triển tiến lên trong đấu tranh mâu thuẫn. Mọi quốc gia đều phải chịu đựng các loại thử thách. Mong rằng tổ quốc vĩ đại của chúng ta hăng hái tiến lên trong thử thách.

Người lãnh đạo nước ta đã nói nhiều lời mà nhân dân hy vọng. Hành trình ngàn dặm bắt đầu từ dưới chân. Hiện nay nhân dân đang hy vọng nhìn thấy hành động thực tế, thực sự. Xin lấy giáo dục làm thí dụ. Chất lượng giáo dục quyết định chất lượng một dân tộc, quyết định vận mệnh và tương lai dân tộc ta. Lãnh đạo chúng ta nói, phải đặt giáo dục lên vị trí đầu tiên, nhưng nhiều năm nay, đầu vào của giáo dục Trung Quốc không so nổi với hai mục tiêu dùng nhỏ của các quan chức: phí ô-tô công và phí ăn uống công. Liên hiệp quốc kiến nghị tiêu chuẩn đầu vào của giáo dục nên chiếm 6 phần trăm tổng giá trị GDP của nền kinh tế quốc dân, trung bình của thế giới là 4,9 phần trăm, mức bình quân của các nước kém phát triển là 4,1 phần trăm, còn nhiều năm nay đầu vào của giáo dục nước ta cứ bồi hồi ở giữa 2–3 phần trăm, mục tiêu xác định là đến năm 2010 mới đạt 4 phần trăm. Mặc dù nhiều đại biểu Quốc hội và uỷ viên Chính hiệp kêu gọi mạnh mẽ, đầu vào của giáo dục năm 2007 vẫn chưa đạt 4 phần trăm. Nói phổ cập nghĩa vụ giáo dục, hiện nay có tới trên 80 phần trăm tiểu học và trên 64 phần trăm trung học cơ sở đặt tại nông thôn, mà hiện nay thâm hụt tài chính của nhiều huyện rất lớn, thì làm thế nào bảo đảm được chất lượng giáo dục nghĩa vụ? Lãnh đạo nói “dù có nghèo nữa cũng không thể nghèo giáo dục”, và nói phải xây dựng Trung Quốc thành quốc gia sáng tạo. Hiện nay nhà nước có tiền rồi, liệu có thể hạ quyết tâm học tập kinh nghiệm thành công của giáo dục Thuỵ Điển, Phần Lan có đầu vào cao trở thành đứng đầu về sáng tạo trên thế giới được hay không? Nhân dân đang mong đợi.

Tác giả Chung Phế Chương nguyên là Vụ trưởng Vụ Báo chí thuộc Ban Tuyên huấn Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc.

© 2008 talawas

^[1]Hội nghị Chính hiệp: gọi tắt của Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc, về danh nghĩa là thiết chế tư vấn lập pháp ở Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa, được cho là tương đương với một thượng nghị viện ở các quốc gia có quốc hội lưỡng viện, trong khi Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc (gọi tắt là Nhân đại) tương đương với một hạ nghị viện. (Chú thích của talawas)