Khi tiếp xúc với báo giới, người có bản lĩnh sẽ chọn một trong hai giải pháp: nói (và chịu trách nhiệm về mọi tuyên bố của mình), hoặc im lặng (để tránh những câu hỏi không muốn trả lời).

Đó là lý do vì sao, ở bài Có một dòng văn học khác, tôi viết : “Trong các buổi nói chuyện chính thức ở nước ngoài, Nguyễn Huy Thiệp thường có những nhận định làm người ta nghi ngờ nơi ông lòng trung thực”. Không chỉ nghi ngờ lòng trung thực, Jacques Moran, trên báo L’Humanité ngày 18/04/2002, viết như sau : ” (Trong) Những người muôn năm cũ, Doanh phỉ báng việc dạy học cho quần chúng nông dân mù chữ : ‘Dạy tốt cho ai cơ ? Cái lũ ngốc đến đây học, cứ tưởng thứ họ học là văn hoá, là ánh sáng, có nó thì mọi việc sẽ tốt đẹp hơn’ (…). Đương nhiên, là người trí thức, Nguyễn Huy Thiệp, kẻ đã chiến đấu bằng văn xuôi (và kịch bản) cho tự do ngôn luận, không thể đồng ý với Doanh. Ấy vậy mà trong chuyến qua Paris gần đây, tại hiệu sách Phénix, khi gặp độc giả, Nguyễn Huy Thiệp đã có những nhận định đáng ngạc nhiên, và ngay lập tức gây tranh cãi. Nguyễn Huy Thiệp, kẻ vừa khẳng định viết thật và chân thành vì trái tim nhỏ máu trước những gì nhìn thấy trong cuộc sống, khi được hỏi về tự do ngôn luận ở Việt Nam, trả lời rằng người ta chỉ quan tâm đến tự do khi xã hội đạt đến một trình độ phát triển nhất định: ‘dân chúng (Việt Nam) nghĩ đến miếng ăn và áo ấm nhiều hơn tự do’. Thế có nghĩa là phải vứt bỏ câu chuyện của nhân vật Doanh? Vậy tình yêu của Nguyễn Huy Thiệp với nông thôn và những người nông dân vô học thực sự là gì? Đâu là chỗ đứng thực sự của Nguyễn Huy Thiệp, tác giả đã thoát khỏi nền hiện thực xã hội chủ nghĩa (…), biểu tượng hy vọng của thế hệ trẻ?”¹.

*

Qua bài “Về những lời tuyên bố của Nguyễn Huy Thiệp tại Paris”, Thụy Khuê rào trước đón sau, vô hình chung đã khẳng định các nhận xét của nhà văn về tự do, về văn học thế giới, về Dương Thu Hương, về báo Văn Nghệ.

Như thế, người ta được biết rằng đã hai lần (năm 2000 và 2002) Nguyễn Huy Thiệp tuyên bố: “Rất nhiều người Việt Nam nghĩ đến chữ miếng ăn và áo ấm nhiều hơn là chữ tự do”. Vẫn theo bài của Thụy Khuê, Nguyễn Huy Thiệp lập luận hùng hồn bằng cách so sánh khát vọng tự do của dân tộc Việt với nhu cầu của một đứa bé: “Nếu chúng ta nuôi một đứa hài nhi mới sinh ra, thì nó cũng phải qua dần từng bước. Anh phải cho nó uống sữa, anh phải cho nó ăn bột, rồi sau đó anh phải tập cho nó nói. Cái việc tôi ví những nhu cầu về miếng ăn, về áo ấm và tự do nó cũng giống như quá trính chúng ta nuôi một đứa trẻ con vậy. Chúng ta phải bón sữa cho nó, phải cho nó ăn bột và phải ủ ấm cho nó, thì lúc đấy nó mới bắt đầu tập nói được. Và khái niệm tự do, tôi nghĩ rằng nó là một khái niệm (chỉ có) khi mà trình độ hiểu biết của đứa trẻ hay là của xã hội phải đạt đến một cái mức độ nào đấy”.

Cũng theo bài viết của Thụy Khuê, Jean Lacouture không đặt câu hỏi trực tiếp về Nguyên Ngọc, mà chỉ hỏi Nguyễn Huy Thiệp: “Tờ báo Văn Nghệ đã ủng hộ anh ngày xưa và đã bị cấm. Bây giờ có được xuất bản ra không hay là vẫn bị cấm?” Chính Nguyễn Huy Thiệp đã tự ý bàn đến Nguyên Ngọc bằng những lời lẽ sau: “Tờ báo Văn Nghệ thì nó vẫn tồn tại. Chỉ có ông tổng biên tập thời gian ấy, thì ông ấy không còn làm tổng biên tập của tờ báo ấy nữa, một phần vì ông ta cũng già rồi!”

Nhờ bài viết của Thụy Khuê người ta được biết thêm, trái với lời đồn đại về tính khắc khổ quê mùa, Nguyễn Huy Thiệp là một người lịch sự tao nhã: “Với nụ cười bối rối, nhà văn cáo lỗi: ‘Tôi đã không lịch sự, tôi đã không làm vừa lòng người đọc, từ lâu’…”. Không chỉ lịch sự tao nhã Nguyễn Huy Thiệp còn là người có óc “trào lộng”. Ông sẵn sàng đem chuyện đồng nghiệp ra để mua vui khán giả. Thụy Khuê kể là khi ông nói: “… một phần vì ông ta (Nguyên Ngọc) cũng già rồi!” thì “cử tọa Pháp cười ầm”. Cũng vậy, khi Thụy Khuê tường thuật buổi gặp Jean-Luc Douin ngày 4/4/2000 (có cả giám đốc nhà xuất bản L’Aube và chủ hiệu sách Phénix), người ta thấy Nguyễn Huy Thiệp “vui đùa bè bạn”, “trà dư tửu hậu”, và có những nhận xét cực kỳ nhã nhặn về nữ “đối thủ” Dương Thu Hương.

Tuy nhiên, theo Thụy Khuê, sở dĩ Nguyễn Huy Thiệp có những lời lẽ như vậy vì bao giờ ông cũng là nạn nhân của vô vàn cạm bẫy. Danh sách những hiểm họa mà ông đã trải qua dài thăm thẳm:

1. “Cá chìm” của Đại sứ quán Việt Nam,
2. Nhà báo “ghi âm” buổi nói chuyện,
3. Độc giả hâm mộ không ngớt “quay” nhà văn bằng những câu hỏi không “mạch lạc”,
4. Người phỏng vấn “vụng về” cứ “đâm” Nguyễn Huy Thiệp “bằng những câu hỏi về việc kiểm duyệt tại Việt Nam”,
5. Người dịch (Kim Lefèvre) kém: nhiều lần dịch “thoát”, dịch “hơi khác”,
6. Nguyễn Huy Thiệp cùng nhà báo “vui đùa bè bạn”,
7. Nguyễn Huy Thiệp và những người tham dự buổi nói chuyện “đùa cợt”,
8. Ông chủ hiệu sách Phénix “hỏi đùa” Nguyễn Huy Thiệp về Dương Thu Hương,
9. Nguyễn Huy Thiệp và nhà báo “trà dư tửu hậu”,
10. Nhà báo đã không tắt máy cassette như đã hứa, khi Nguyễn Huy Thiệp nói “đùa” về đồng nghiệp của mình,
11. Trái với lời hứa, nhà báo đã đưa lời nói “đùa” về Dương Thu Hương lên báo,
12. Lời nói “đùa” này có thể không được dịch chính xác,
13. Nhà báo “thích tìm gay cấn” để mua độc giả, ngay cả những tờ “đứng đắn” như Le Monde,
14. Độc giả thích đọc các lời nói “đùa” của Nguyễn Huy Thiệp,
15. Độc giả không “thận trọng” khi đọc các bài báo về Nguyễn Huy Thiệp, nên dễ bị nhà báo lừa.

Tóm lại, qua Thụy Khuê, nhà văn danh tiếng Nguyễn Huy Thiệp hiện lên như một người hoàn toàn bị động, chưa bao giờ làm chủ cả bản thân lẫn tình huống: đối với ông, sự có mặt của nhân viên sứ quán rồi các câu hỏi về tự do, về văn học hiện đại thế giới, về Dương Thu Hương, về báo Văn Nghệ, đều là những cú bất ngờ khủng khiếp, những hoàn cảnh gay cấn vô cùng.

Đi giữa muôn ngàn làn đạn, kẻ thù nhan nhản khắp nơi, âm mưu thủ đoạn khôn lường, hết tra tấn (“quay”, “đâm”) lại chuốc rượu thọc cười (trá hình bằng một “bữa ăn thân mật”), ôi ngày nay nhà văn Việt đi Tây nguy hiểm kém gì hoạt động gián điệp ăn lương hai mang!

*

Vì Thụy Khuê muốn làm luật sư, lại là “bạn của Nguyễn Huy Thiệp và cũng là người có mặt trong các buổi Nguyễn Huy Thiệp tiếp xúc với nhà báo tại Paris”, chúng tôi có lời đề nghị sau:

Để tránh mọi “hiểu lầm” đáng tiếc, để có một “cái nhìn đúng đắn hơn” về Nguyễn Huy Thiệp, để giữ “uy tín” cho nhà văn như Thụy Khuê mong mỏi, mỗi khi có một bài phỏng vấn ông, Thụy Khuê nên viết một bài đi kèm, trong đó giải thích rõ khi nào Nguyễn Huy Thiệp nói thật, khi nào nói dối, khi nào nói đùa.

Trong hai “bối cảnh” sau, người đọc cũng muốn biết ý định thực của Nguyễn Huy Thiệp: khi Nguyễn Huy Thiệp nói A thì họ phải hiểu B? khi nói B thì phải hiểu C? Thụy Khuê nên lưu ý là “ghi lại nguyên văn những câu trả lời của Nguyễn Huy Thiệp” chưa đủ, độc giả còn muốn Thụy Khuê giải mã chúng, vì lý do hay “đùa” và ít “nói thật” của nhà văn.

*

Thụy Khuê giải thích kịch của Nguyễn Huy Thiệp “chưa được dựng trên sân khấu Pháp vì có quá nhiều nhân vật nên cần nhiều diễn viên, do đó phí tổn cao nên chưa tìm được người bỏ vốn”, “Ông Jean Jourdheuil (…) đã vận động việc dịch kịch bản Suối nhỏ êm dịu sang tiếng Ðức để có thể trình diễn cả ở Pháp lẫn ở Ðức, nhưng việc không thành”. Vậy tốt nhất là Nguyễn Huy Thiệp viết kịch không có nhân vật, như thế sẽ tránh được mọi phí tổn, cả về dịch thuật, lẫn in ấn, rồi diễn viên, quảng cáo, sân khấu, vân vân.

Thế là Suối nhỏ êm dịu chỉ còn có mỗi Lời Tựa của Thụy Khuê.

26.12.2002

---

[1] (Dans) la nouvelle Gens d’autrefois (…) un dénommé Doanh qui vilipende l’apprentissage de la lecture et de la culture à une masse de paysans illettrés. ” Ce qu’ils apprennent ne sert à rien. L’instruction est dangereuse car elle donne l’illusion.” (…) L’intellectuel Nguyen Huy Thiep qui s’est battu par sa prose (et son théâtre) pour la liberté d’expression ne peut évidemment cautionner un tel discours. Pourtant, lors d’un récent passage à Paris à la librairie Phénix où il rencontra ses lecteurs, Nguyen Huy Thiep eut des propos étonnants qui d’ailleurs ont fait débat. Lui, qui dit écrire de façon authentique et sincère parce que ce qu’il voit dans la société lui fend le coeur, répond à une question sur la liberté d’expression au Vietnam que l’on ne peut s’intéresser à la liberté que quand la société a atteint un certain stade de développement : ” Le peuple pense plus à manger et se vêtir que se poser des questions sur la liberté. ” Faut-il alors rejeter la fiction du personnage Doanh ? Et qu’est exactement l’amour que porte Nguyen Huy Thiep à la campagne vietnamienne et ses paysans illettrés ? Où situer l’auteur qui se démarque de la seule école littéraire actuellement vivante au Vietnam ” celle du réalisme socialiste ” et qui représente un espoir pour la jeune génération ?