Matt Steinglass
Có những người ở Hoa Kỳ muốn xuất cảng tự do tín ngưỡng sang Việt Nam
HÀ NỘI – Khi thầy Thích Nhất Hạnh, vị thiền sư sống lưu vong từ khi rời quê quán miền Nam Việt Nam vào năm 1966, trở về Việt Nam hồi tháng trước, ông đã trở về theo những điều kiện do chính mình đưa ra.
Non bốn mươi năm trước, khi ông ra đi, cả các vị tướng ở Sài Gòn lẫn những ngài cộng sản ở Hà Nội đều chẳng muốn ông trở về. Nhưng ông cứ đi con đường của mình và trở thành một trong những thiền sư đạo Phật tiếng tăm, với hàng ngàn tín đồ tại những chốn hành đạo như Trung tâm Phật giáo Green Mountain ở Vermont. Và năm ngoái, khi chính phủ Việt Nam mời thiền sư Nhất Hạnh trở về nước, thì như ông cho biết: ”Chúng tôi đã nói với chính phủ rằng tôi sẽ về nếu họ cho tôi đi lại và gặp gỡ các nhà lãnh đạo Phật giáo khác”. Chính phủ chấp nhận, và thiền sư Nhất Hạnh cùng với 190 tín đồ mặc áo chùng nâu đã về trong ba tháng. Tại chùa Định Quán, hơn 1.000 người đã đến và trong suốt một ngày nghe ông giảng về đạo Phật và cùng nhau thiền định.
 |
| Buổi giảng đạo và toạ thiền với thiền sư Nhất Hạnh ở chùa Định Quán (Ảnh Matt Steinglass) |
Nhà cầm quyền Việt Nam coi việc thiền sư Nhất Hạnh trở về như là bằng chứng cho thấy nước này có tự do tôn giáo. Song chính phủ Hoa Kỳ lại không nhất trí như thế. Tháng chín năm ngoái, bộ ngoại giao Hoa Kỳ chỉ đích danh Việt Nam là “nước cần được chú ý đặc biệt” chiểu theo Luật Quốc tế năm 1998 về Tự do Tôn giáo, bị chỉ tên như thế có thể dẫn tới trừng phạt kinh tế là điều hẳn là phương hại tới các mối quan hệ Mỹ-Việt.
Mỗi lần gặp gỡ với quan chức cao cấp các tỉnh, đại sứ Hoa Kỳ Michael M. Marine đều nêu vấn đề tự do tôn giáo. ”Đó là điều nhân dân Mỹ quan tâm”, ông nói vậy trong cuộc phỏng vấn gần đây. Hẳn đó cũng là những điều quan tâm của các tổ chức Tin lành Ki tô giáo, như tổ chức International Christian Concern, Christian Solidarity Worldwide, và tổ chức Southern Baptist Convention, những tổ chức này chê trách Việt Nam trong việc đối xử với tín đồ Tin lành người dân tộc thiểu số. Có một số nghị sĩ Mỹ cũng rất quan tâm đến vấn đề này, nhất là thượng nghị sĩ Cộng hoà Sam Brownback bang Kansas và hạ nghị sĩ Cộng hoà bang New Jersey Chris Smith, những người thường xuyên tố cáo “những nhà độc tài Hà Nội” và “các chính sách cực đoan của họ đối với tôn giáo.”
Với nhiều nhà quan sát lâu năm các vấn đề Việt Nam, cách nói năng đó vẽ nên bức tranh vô cùng sai lạc. ”Ngày nay tôn giáo ở Việt Nam thật là thịnh vượng nếu ta xem xét số người theo đạo và sự có mặt vô số các đạo khác nhau”, Richard Taylor. nhà nhân học thuộc Đại học quốc gia Australia và chuyên gia về tôn giáo Việt Nam nhận xét thế. Những năm 1980, số người tham gia những buổi hành lễ tại các nhà thờ Công giáo và Tin lành còn thưa thớt thì nay đông nghịt. Năm 2001, lần đầu tiên Nhà thờ Tin lành Nam Việt Nam được chính thức thừa nhận. Nhiều chùa Phật giáo đang mọc lên khắp đất nước Việt Nam.
Ở Việt Nam, đó không phải là chuyện hạn chế tôn giáo phát triển. Quy chế mới về tôn giáo của Việt Nam có hiệu lực từ tháng Mười Một vẫn còn đòi hỏi các tín ngưỡng phải đăng ký với nhà nước, và không phải tất cả các đơn xin đều được phép. Có một số mục sư, nhất là những ai thuộc về các nhà thờ không được cho đăng ký, đã bị bỏ tù và bị báo chí nói xấu. Tổ chức theo dõi Nhân quyền Human Rights Watch đã thu thập được nhiều báo cáo nói đến việc san bằng các nhà thờ Tin lành không đăng ký của người dân tộc thiểu số Tây Nguyên và có những tín đồ bị buộc phải chối bỏ niềm tin của họ. Cha Ki tô giáo Nguyễn Văn Lý mới được trả tự do trong cuộc ân xá ngày 31 tháng Giêng 2005 là người đã bị kết án 10 năm tù giam sau khi gửi lời chứng đến Uỷ ban Tự do Tôn giáo Quốc tế của Hoa Kỳ (US Commission on International Religious Freedom). Các lãnh tụ của Hội Phật giáo Thống nhất Việt Nam mà thiền sư Thích Nhất Hạnh đòi tới thăm phần lớn đều bị quản thúc nhiều năm tại chùa.
Thế nhưng các vụ đó, dù là nghiêm trọng đấy, song vẫn chỉ liên quan đến một số rất nhỏ những tín đồ người Việt. Nói chung người Việt Nam được tự do thực hành tôn giáo mà họ chọn lựa chừng nào họ còn đứng ngoài chính trị. Việt Nam vẫn là một nước theo chế độ độc đảng, và bất cứ tổ chức nào, dù là nhà thờ hay câu lạc bộ bóng đá, mà hễ dính dáng vào hoạt động chính trị thì hình như đều bị rắc rối. Và cho dù bị chỉ tên là “nước cần được chú ý đặc biệt” (về vấn đề tự do tôn giáo – ND thêm), song những đụng độ giữa chính phủ và các nhóm tôn giáo ở Việt Nam thường xảy ra do chuyện chính trị nhiều hơn là do chuyện tôn giáo.
Ta thử xem xét vụ các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Người Thượng ở đây (họ vẫn thường được gọi như vậy) bắt đầu theo đạo Tin lành từ những năm 1950 do ảnh hưởng của các nhà truyền đạo Mỹ. Bây giờ thì những người bảo thủ của Việt Nam coi họ là không đáng tin cậy về chính trị, bởi vì có rất nhiều người trong họ trong thời chiến tranh đã chiến đấu trong phe Hoa Kỳ, và cũng vì nhóm người lưu vong đóng ở Mỹ kêu gọi thành lập một vùng độc lập ở miền núi quê hương họ. Đồng thời, trong giai đoạn mười năm vừa rồi, nhiều người Thượng đã bị mất đất đai vào tay các đồn điền trồng cà phê của người Kinh. Năm 2001 và ngay tháng Tư vừa rồi, có những người Thượng bị thiệt mạng và nhiều người bị bắt giữ trong vụ chính phủ đàn áp cuộc biểu tình quần chúng phản đối cả những vấn đề thuộc kinh tế cũng như tôn giáo. Ta có thể thấy tuyên bố của chính phủ nói rằng người Thượng đã châm ngòi bạo loạn là đáng ngờ. Song, nếu mô tả cuộc xung đột này chỉ là vì những chuyện tôn giáo thì cũng để lọt phần lớn nhiều điều vẫn đang diễn ra.
Những nhân tố chính trị tương tự cũng nằm trong các vụ việc liên quan đến những lãnh tụ Hội Phật giáo Thống nhất Việt Nam. Hội này vốn có lịch sử đấu tranh chính trị lâu đời, đã bị đặt ra ngoài vòng pháp luật vào năm 1981 sau khi từ chối tham gia Hội Phật giáo Việt Nam. Rồi một loạt rắc rối nữa phát sinh vào năm 1992 sau khi một lãnh tụ viết thư ngỏ phê phán những điều đảng Cộng sản Việt Nam đã làm liên quan đến tự do tôn giáo.
Thế nhưng Luật Quốc tế năm 1998 về Tự do Tôn giáo của Hoa Kỳ không muốn tách bạch những phương diện chính trị và tôn giáo trong các vụ việc đó. Những trường hợp này và những vụ khác được kể ra trong báo cáo của Uỷ ban Tự do Tôn giáo Hoa Kỳ, khuyến nghị rằng Việt Nam (cùng với Saudi Arabia, Bắc Triều Tiên, và những nước khác nữa) bị kể tên là ”nước cần được chú ý đặc biệt”. Theo điều khoản của bộ luật này, cho tới ngày 15 tháng Ba 2005, Việt Nam phải tỏ ra có tiến bộ. Nếu không, Tổng thống Bush có trách nhiệm phải áp đặt ít nhất là 1 trong số 15 điều trừng phạt, kể từ hạn chế viện trợ nhân đạo cho đến cắt tín dụng ngân hàng phục vụ xuất nhập khẩu.
Chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi những người to tiếng hơn cả trong việc phản đối biện pháp trừng phạt này lại là cánh kinh doanh Hoa Kỳ. ”Chúng tôi cho rằng hợp tác và đối thoại ích lợi hơn nhiều so với dùng trừng phạt để giải quyết các vấn đề đó”, lời Adam Sitkoff, giám đốc Phòng Thương mại Mỹ tại Hà Nội. (Thương mại hai chiều năm 2003 đạt 6 tỉ US$, khiến Hoa Kỳ thành đối tác buôn bán số 1 của Việt Nam.)
Giới kinh doanh Hoa Kỳ không phải là những anh ranh ma duy nhất chỉ chực vớ lấy các mối quan hệ với Việt Nam. Lầu Năm góc trong nhiều năm đã nuôi dưỡng những mối quan hệ chặt chẽ hơn nhiều với giới quân sự Việt Nam. Và trừng phạt có thể làm cắt ngang dòng viện trợ phát triển của nước ngoài vào Việt Nam, đất nước từ lâu được gọi bằng “con cưng của nhà tài trợ” (”donor darling’‘) vì sử dụng viện trợ hữu hiệu. Tháng sáu năm ngoái, Tổng thống Bush gọi Việt Nam là quốc gia châu Á số 1 được nhận viện trợ của chương trình PEPFAR, chương trình khổng lồ chống HIV/AID của Hoa Kỳ.
Các quan chức Hoa Kỳ nói, thật khó mà hình dung việc Tổng thống áp đặt trừng phạt lại giao thoa được với chương trình PEPFAR. Nhưng những lời chỉ trích Việt Nam gay gắt nhất ở Mỹ lại nói rằng tát khẽ là không đủ.
”Coi Việt Nam là ‘nước cần được chú ý đặc biệt’ mà không có trừng phạt thì thật vô nghĩa”, lời Tiến sĩ Richard Land thuộc Dòng Baptist miền Nam Hoa Kỳ, thành viên Uỷ ban Tự do Tôn giáo Hoa Kỳ khi Uỷ ban này khuyến nghị đưa Việt Nam vào thể chế ”nước cần được chú ý đặc biệt” (về tự do tôn giáo).
Nhưng có những tiếng nói khác lại cho rằng trừng phạt là phản tác dụng. ”Tôi cho rằng trừng phạt có thể đẩy Việt Nam về phía Trung Hoa hơn bất kỳ biện pháp nào khác”, lời David Koh, một học giả nghiên cứu về Việt Nam tại Viện Nghiên cứu Đông Nam Á của Singapore. ”Việc đó có thể nuôi dưỡng lòng nghi ngờ trong cánh bảo thủ của Đảng Cộng sản Việt Nam.”
Các biện pháp trừng phạt cũng khó làm cho Hoa Kỳ gần gụi thân thiện với người Việt Nam bình thường, ít ra là những người Việt Nam sống bên ngoài Tây Nguyên ở miền Trung (nơi rất hạn chế cho phép các phóng viên được tới). Đại bộ phận người Việt Nam thường nói rằng họ quan tâm đến tham nhũng, đến sự bấp bênh về quyền đất đai, đến các điều kiện y tế và giáo dục nghèo nàn. Nhưng rất ít người than phiền về tự do tôn giáo.
”Chính phủ Việt Nam lo lắng cho tương lai của những nhóm tôn giáo nhất định“, Thích Giác Toàn, Phó Viện trưởng Viện Phật học Việt Nam nói. ”Chính phủ Việt Nam lo ngại những người có ý đồ xấu được ủng hộ bởi các chế độ thù nghịch với Việt Nam sẽ nhúng tay vào.”
Người Mỹ hẳn thấy những điều lo ngại như thế là hoang tưởng. Nhưng nhiều người ở Việt Nam lại không thể hiểu nổi vì sao Hoa Kỳ chọn đúng lúc này để áp đặt trừng phạt vì chuyện tự do tôn giáo.
”Phần lớn người dân Việt Nam vẫn so mình với tình cảnh của thế hệ mẹ cha mình những năm 70 và 80 thế kỷ trước”, một người Việt chừng ba chục tuổi được học hành ở nước ngoài mới đây nói như vậy. ”Giờ đây người Việt Nam có quá nhiều tự do, cả tự do tôn giáo lẫn tự do nói chung.”
Việt Nam đang dần dần từng bước tự do hoá, nhưng phải có thời gian để các tổ chức, dù là tổ chức tôn giáo hoặc không tôn giáo, có thể phê phán chính phủ mà không bị trừng trị. Và Hoa Kỳ mà trừng phạt thì rất có thể làm chậm đi tiến trình tự do hoá này thay vì thúc đẩy nó mau hơn lên.
Matt Steinglass là nhà báo sống ở Hà Nội. Ông thường xuyên viết cho tờ Globe.
© 2005 talawas