Trần Trọng Hoàng Bách
Bài “Sự phản bội thi ca” của nhà thơ Nguyễn Hữu Hồng Minh [ talawas, 13.03.2003 ] là một bài viết bằng văn xuôi. Không có một dấu hiệu gì chứng tỏ nó là một loại văn bản nằm ngoài các tiêu chuẩn cần đáp ứng của một bài văn xuôi thông thường. Các tiêu chuẩn đó về cơ bản là: viết đúng ngữ pháp, dùng hình ảnh và so sánh hợp lý, diễn đạt sáng tỏ, tư duy lô gích, liên tưởng có cơ sở. Sau đây tôi mạo muội phân tích một số điểm mà theo tôi là không ổn trong bài này.
1.
Câu: “Với hàng trăm bản dịch thơ chói loá, hàng trăm phong cách thơ ưu việt trên thế giới mà chính Diễm Châu kiên trì dịch trong suốt thời gian qua, đã là một minh chứng sinh động.” là một câu sai ngữ pháp. Điều này rõ ràng, tôi không cần phải nói thêm. Đây là cách đặt câu luôn khiến cho những người dạy văn như tôi phải nhức đầu. Chỉ cần bỏ chữ “với” ở đầu câu là câu này không sai nữa, nhưng chính vì thế mà tôi chịu không hiểu vì sao nó phải sai? Nói thêm: chữ “đã” trong câu này thừa. Đây không phải là một lỗi rõ ràng về ngữ pháp (dù có nhiều đồng nghiệp của tôi cho như vậy là không đúng với cách dùng từ “đã” trong tiếng Việt), nhưng cho thấy người viết không đủ cảm giác tinh tế trong khi dùng từ.
2.
NHHM cho ẩn dụ là “một bức thông điệp được hàn kín để chuyển lưu qua mọi tâm hồn và mọi thế hệ“. Thông điệp được hàn kín tức tuyệt đối bí mật, không ai được phép xem. Hình ảnh này để diễn tả ẩn dụ thật không hợp lý. Ẩn dụ là một thông điệp để ngỏ cho tất cả mọi người nhưng mỗi người có thể đọc nó một cách khác nhau. Không có gì là tuyệt mật mà phải hàn kín ở đó. Vả lại, hàn kín thì ai được phép đọc và ai có thể đọc?
3.
Chữ: “Nghệ-giả-Chữ” của NHHM là một công trình tạo chữ vụng và không hợp lý. Nếu hiểu chữ “giả” theo nghĩa đối lập với “chân”, “thật” (là nghĩa mà NHHM dùng trong văn cảnh này) thì kết cấu ấy không ổn. Ai-giả-Chữ? Tôi-giả-Chữ. Anh-giả-Chữ. Nhưng chữ “nghệ” ở đây không thể một mình đảm nhiệm vai “ai” này. Hơn nữa người-giả-Chữ không đem lại một hình dung chính xác nào: người, nhưng không làm người mà giả bộ làm chữ, hay người làm chữ giả? Nếu hiểu chữ “giả” như trong “học giả”, “trí giả” thì kết cấu đó cũng không ổn. “Nghệ-giả” thật khó mà có chỗ đứng trong từ vựng tiếng Việt. Vì sao chữ “Chữ” bỗng nhiên được viết hoa trong nhóm này?
4.
Câu: “Cuộc tranh luận về Thơ Siêu hình vừa qua cho thấy một sự cản trở khá lớn về Lí thuyết phê bình” là một diễn đạt không may mắn. Sự cản trở về lý thuyết phê bình? Có thể viết: Cuộc tranh luận về thơ siêu hình vừa qua là một cản trở đối với lý thuyết phê bình. Nhưng viết như thế vẫn là viết lười, tuy không sai, vì “cản trở đối với lý thuyết phê bình” là một cách nói chung chung, không mang lại thông tin gì thật sự. Đã dùng chữ “cản trở”, ắt phải cho biết cái gì cản trở cái gì về mặt nào, ở khía cạnh nào. Trong câu của NHHM, không ai biết cái gì cản trở cái gì, tranh luận cản trở lý thuyết, hay tranh luận cản trở cái gì về mặt lý thuyết, hay cái gì trong tranh luận cản trở cái gì trong lý thuyết.
5.
Câu “Tuyên bố trên cho thấy một sự phản bội thiếu nhất quán trong công việc mà ông đã làm” là một diễn đạt thiếu chính xác, gây nên hiệu ứng khôi hài ngoài chủ định. Căn cứ theo nội dung bài viết, người đọc có thể hiểu ý NHHM định nói rằng: tuyên bố trên cho thấy một sự phản bội, và như thế là thiếu nhất quán đối với công việc mà ông đã làm. Nhưng NHHM không diễn đạt sáng tỏ như vậy. Một sự phản bội thiếu nhất quán là một sự phản bội thế nào nhỉ? Tức là lúc này thì phản bội, lúc khác thì không phản bội. Trái nghĩa với nó là một sự phản bội nhất quán? Tức luôn luôn phản bội? Hay NHHM quên một dấu phẩy giữa hai từ sự phản bội và thiếu nhất quán? Điều này có ai dám tin không? Dấu phẩy ở một nhà thơ siêu hình có thể chứa cả một mê lộ thi ca. Tôi không thể tin là nhà thơ siêu hình NHHM quên một dấu phảy.
6.
Câu “Các trường phái tự đề cao và cổ súy của Lê Đạt, Hoàng Hưng…và nhiều nhà thơ khác” trong phần chú thích là một diễn đạt rất…bí nhiệm (chữ mà NHHM ưa dùng). Đọc chú thích này, người ta không hiểu NHHM có đang chế giễu các trường phái thơ ấy không? Căn cứ vào nội dung thì hình như không phải, NHHM có ý khẳng định và bảo vệ các trường phái thơ này trước những “tử thần“, “họng súng” nào đó. Nhưng “tự đề cao và cổ súy” thì hàm ý khác, không lấy gì làm vinh dự cho những trường phái thơ này. Bí nhiệm, hay không làm chủ được cách diễn đạt?
7.
Đoạn: “Siêu hình chỉ cho thấy một khả năng, một tìm kiếm thăm dò khác của nhà thơ với con đường sáng tạo. Tuyên bố “không siêu hình” chẳng khác gì chặt đứt một nhánh tâm thức, tiêm vỡ động mạch của các giác quan thơ. Sự tha hóa về ý niệm.” cũng là một đoạn rất…mê lộ (chữ mà NHHM ưa dùng). Từ cái ý ở các câu trên: siêu hình cho thấy điều này, không siêu hình cho thấy điều kia, bỗng kết lại bằng câu: “Sự tha hoá về ý niệm” thì tôi không biết sự tha hoá này xảy ra ở đoạn nào, và ý niệm nào đang được nói tới. Hay đây là kiểu câu kết trong các bài hài kú, hết sức bất ngờ?
8.
Đoạn: “Không ngôn ngữ có nghĩa không thơ. Việc đề cao ngôn ngữ bình dân trong thơ, phủ nhận vai trò của ngôn ngữ mật khải, vụt hiện hay tạo sinh chỉ cho thấy sự bất lực của những “Nghệ-giả-Chữ ” kém cõi trong sáng tạo.” không lô gích. Đồng ý là không ngôn ngữ thì không thơ. Nhưng ngôn ngữ bình dân cũng là ngôn ngữ chứ có phải phi ngôn ngữ đâu. Hay chỉ ngôn ngữ mật khải v.v. mới được coi là ngôn ngữ? Buớc đi hợp lý của tư duy trong đoạn này lẽ ra phải là: Khẳng định không ngôn ngữ không thơ. Chứng minh ngôn ngữ bình dân là không ngôn ngữ. Chứng minh ngôn ngữ mật khải v.v. là ngôn ngữ. Kết luận. Dù tư biện thế nào, nhưng có trình tự hợp lý, vẫn theo dõi được. Không có trình tự như cách của NHHM, không thể theo dõi được.
9.
Câu: “Tân Hình Thức có thể còn nhiều ưu điểm để có thể thuyết phục được các nhà thơ hôm nay nhưng không phải là những điểm nói trên.” là một câu lủng củng vì hai lần “có thể” lặp lại vụng về.
Tôi cũng ngại mang tiếng là người bắt bẻ hoặc thích dạy bảo (bệnh nghề nghiệp của tôi chăng?), nhưng một bài viết ngắn, gồm mấy chục dòng mà nhiều lỗi như vậy khiến tôi thấy những tuyên ngôn của NHHM có phần lạ lùng. Tôi nghĩ, muốn siêu hình hay siêu gì, trước hết nhà thơ phải là một người sử dụng ngôn ngữ điêu luyện. Không đạt được điều đó, những hoài bão, ý tưởng lớn dễ trở nên sáo rỗng. Picasso trước khi “nguệch ngoạc” ít nhất cũng bỏ công làm chủ những kỹ năng vẽ có thể sánh với các bậc thầy cổ điển.
Xin sửa lại câu “Không ngôn ngữ có nghĩa không thơ” của NHHM thành “Không ngôn ngữ điêu luyện có nghĩa không thơ”. Có thể trong thơ, NHHM điêu luyện hơn trong văn xuôi?
© 2003 talawas
Trần Trọng Hoàng Bách, 48, giáo viên trung học, sống tại Việt Nam.
Các bút danh khác: Hoàng Bách, Vũ Đại Thủy