Phan Lê Anh Tuấn
25.
Sinh mệnh và hiện hữu của mỗi người là một tiến trình tâm sinh lý khai mở trên trục thời gian – Kinh nghiệm thời gian đầu tiên phát sinh từ sự tái xác nhận không ngừng của ý thức tự ngã trong chuỗi nhân quả của hiện tượng tâm sinh lý bên trong và vật lý bên ngoài.
Ý niệm thời gian là một trong những ý niệm nền tảng của tri thức, lý trí phân tích tự nó chỉ là một “phương tiện thiện xảo” của tri thức nên không thể định nghĩa thời gian mà không rơi vào nghịch lý. Sự bất lực của lý trí phân tích là điều kiện tất yếu của tự do và sự khai phóng tâm linh – yếu tính “vô khả vô bất khả” của hiện hữu chính là chân trời rộng mở của thơ.
ý thức giữa thời gian ẩn dấu
hãy mở bừng cảm giác cho tôi nghe
hãy dồn vào hãy cao điệu réo về
âm nhạc lạ giòng chữ đầu mê hoặc
(thơ Hải Phương, trích tuyển tập Những nhà thơ hôm nay của Nguyễn Ðình Tuyến).
26.
Thơ là cuộc truy tầm tiếng nói của sự giao lưu giữa hiện hữu và vạn hữu trong không gian kinh nghiệm và tri thức.
tôi tính tuổi trẻ bằng những ngón tay
nhưng tôi tính nỗi buồn bằng chu kỳ lịch sử
rồi ngày tháng đó đi qua
mang dấu vết của cuộc đời trên trán
bây giờ tôi ngồi vào ghế đá
nhặt những hòn sỏi ném về dĩ vãng…
(thơ Khải Triều, trích tuyển tập Những nhà thơ hôm nay)
Viên sỏi ném vào dĩ vãng phá vỡ tính chất tuyến tính một chiều của thời gian cơ giới. Ngôn ngữ của thơ như một phép chiếu thuận nghịch giữa khoảng thời gian hữu hạn và trục thời gian vô hạn. Thời gian của thơ là thời gian “vật bất thiên” không ranh giới giữa hiện tại và quá khứ. Đó là thời gian “như như” của tâm thức tự do, không còn gánh nặng hệ lụy của tự ngã. Xưa, nay, cũ, mới, trước, sau chỉ là những thuộc tính đồng giá trị của thế giới hiện tượng.
“Cầu tìm vật đã qua ở nơi quá khứ thì ở nơi quá khứ vật chưa từng là không. Mong kiếm vật đã đi qua ở nơi hiện tại thì ở nơi hiện tại vật chưa từng là có… vật quá khứ tồn tại nơi quá khứ… vật hiện tại tự ở nơi hiện tại… Do đó mà nói “thường” mà không trụ, gọi là “khứ” mà không biến thiên… Đấy là điều mà Trang Sinh thí dụ về “tàng sơn” và Trọng Ni nói khi đứng ở trên bờ sông vậy…” (trích Vật bất thiên luận của Tăng Triệu, bản dịch Tuệ Hạnh).
27.
Hoàng giang dạ vũ
Liệu phố tam thu vũ
Quân bồng bán dạ thanh
Cô đăng minh hựu diệt
Hồ hải thập niên tình
(Nguyễn phi Khanh)
黃江夜雨
蓼浦三秋雨
筠篷半夜聲
孤燈明又滅
湖海十年情
阮飛卿
Bến Hoàng giang đêm mưa
(Ở) phố Liệu đã ba trận mưa mùa thu
Giữa đêm (nghe) âm thanh mái tre
Một chiếc đèn sáng rồi lại tắt
Cảm khái của mười năm hồ hải (dâng trong lòng)
Bài thơ này có đủ bốn thể hiện của thời gian:
Liệu phố tam thu vũ:
|
khoảng thời gian vật lý cơ giới;
|
Quân bồng bán dạ thanh:
|
điểm thời gian vật lý cơ giới;
|
Cô đăng minh hựu diệt:
|
hiện tại tâm sinh lý;
|
Hồ hải thập niên tình:
|
thời gian tâm lý của hiện hữu, tức thời gian của thơ.
|
Chữ “tình” là một chữ “nhập diệu” – toàn thể rung động của bài thơ bừng nở ở chữ cuối cùng này.
Một bài thơ ngắn mà hay, cảm xúc cấu thành do sự sắp xếp ngôn từ và ý niệm thời gian – một thí dụ điển hình về sự cộng hưởng của Hình nhi thượng và Hình nhi hạ.
28.1.
Em chết trên bờ lúa
Để lại trên đường mòn
Một dấu chân bước của
Một bàn chân bé con
Anh qua miền cao nguyên
Nhìn mây trời bữa nọ
Đêm cuồng khóc mưa điên
Trăng cuồng khuya trốn gió
Mười năm sau xuống ruộng
Đếm lại lúa bờ liền
Máu trong mình mòn ruỗng
Xương trong mình rã riêng
Anh đi về đô hội
Ngó phố thị mơ màng
Anh vùi thân trong tội lỗi
Chợt đêm nào gió bờ nọ bay sang
(“Bờ lúa” – thơ Bùi Giáng)
Nhiều người cho rằng thơ Bùi Giáng vui. Điều đó không hẳn không đúng. Tuy nhiên, cái vui trong thơ Bùi Giáng dẫu sao vẫn chỉ là sự đùa cợt chữ nghĩa. Cái vui ấy không thể sánh với nỗi buồn thăm thẳm trong rất nhiều bài thơ buồn của ông. Cái buồn ấy là gì? Đấy là nỗi buồn của một kẻ sau khi phiêu lưu khắp miền tư tưởng Đông Tây rồi xóa bỏ hết để chiêm nghiệm những nỗi đau xung quanh mình. Em bé chết trên bờ lúa chắc chắn là nạn nhân của hai mươi năm bom đạn ở Việt Nam – không thể không hỏi tại sao, nhưng cũng không biết làm sao mà trả lời. Nỗi buồn của Bùi Giáng là âm vang từ phía ngoài ngôn ngữ của suy tư Hình nhi thượng, nghiệt ngã mà có khi tình cờ như trận gió đêm nào…
28.2.
Thơ ngẫu hứng của Bùi Giáng, trích từ Martin Heidegger và tư tưởng hiện đại
… làm triết gia để dấu tiếng than dài – cầm bút để ngậm sầu trong hơi thở – thiên thu hận hơn nửa đời dang dở – nghiệp hào hoa mấy bận khóc bên đèn – không thấy người, người lạ cũng như quen – cùng lơ láo giữa tồn sinh cửa khép – trên và dưới áp lực nào chèn ép – thịt và xương hồn phách khóc bên nhau – đoạn trường kia ai bước mấy nhịp cầu – không biết nữa không làm sao nói nữa… (trang 115)
… cõi bờ thương nhớ rộng thênh – về trong thiên hạ người quên em rồi – ngoảnh đầu ta hỏi muôn nơi – lời trong thế ấy là lời thế sao – bỏ đi em ghé Hội nào – có trăng thương hải mưa trào biển xanh – chở che dâu cỏ kết vành – chém cây ngàn dựng lũy thành chiêm bao – bỏ đi em trốn Hội nào – có vòng tay hận máu đào trút hoa… (trang 225)
….đoạn trường lụy đó khôn nguôi – đóa hồng tàn lệ khóc đời chửa cam – thưa rằng: bạc mệnh khôn kham – giờ vui mất biệt xin làm cỏ cây… (trang 396)
…làn sóng đục lần kia nghe gió lạ – lạnh vô cùng thổi lại tự phương Tây – đêm khuya khoắt ai một mình em ạ – đứng trên bờ nghe rã mộng trên tay – về giữa ngực nghe chừng như lá phổi – đã điêu tàn trong lệ đẫm liên miên – dòng ngơ ngác tự bao giờ đã lỗi – trong chờ mong tiếng vọng ở xa miền… (trang 460)
…đoạn trường mộng lý căn duyên liễu – bạc mệnh cầm chung oán hận trường – nhất phiến tài tình thiên cổ lụy – Zara đáo để vị thùy thương – tình não nuột căn duyên đã dứt – hận cung cầm bạc mệnh còn vương – tài tình cái lụy mang mang – vì ai tiếng nọ dư vang vọng về… (trang 666)
…Mọi người nhộn nhịp rộn ràng lên xuống vì công việc. Riêng ta mơ hồ, mộng hề, lang thang như con trẻ hề, không hay không biết hề, vi vu gió thoảng hề, lỗ đỗ sương rơi hề, phù vân thế sự hề, mạc mạc trần ai mãn thái không hề… (trang 698)
Mấy câu “Đoạn trường mộng lý…” nằm trong bài “Đề từ truyện Kiều” của Phạm Quý Thích.
Đề từ Đoạn Trường Tân Thanh
Giai nhân bất thị đáo Tiền Đường
Bán thế yên hoa trái vị thường
Ngọc diện khởi ưng mai thủy quốc
Băng tâm khả tự đối Kim lang
Đoạn trường mộng lý căn duyên liễu
Bạc mệnh cầm chung oán hận trường
Nhất phiến tài tình thiên cổ lụy
Tân thanh đáo để vị thùy thương
(Phạm Quý Thích 1760-1825)
題辭 斷腸新聲
佳人不是到錢塘
半世煙花債未償
玉面豈應埋水國
冰心可自對金郞
斷腸夢裏根緣了
薄命琴終怨恨長
一片才情千古累
新聲到底爲誰傷
笵貴適 (1760-1825)
Đề từ Đoạn Trường Tân Thanh
Ví chăng đến kiếp sóng dồi
Yên hoa còn nợ nửa đời chưa xong
Nỡ vùi mặt ngọc đáy sông
Lòng băng tuyết chẳng thẹn cùng Kim lang
Căn duyên vì giấc đoạn trường
Cung đàn bạc mênh oán thương còn dài
Tài tình là lụy muôn đời
Khúc tân thanh ấy vì ai đau lòng
(Nguyễn Can Mộng dịch)
“Phù vân thế sự, mạc mạc trần ai mãn thái không” nằm trong bài “Ký hữu” của Nguyễn Du:
Ký hữu
Mạc mạc trần ai mãn thái không
Bế môn cao chẩm ngọa kỳ trung
Nhất thiên minh nguyệt giao tình tại
Bách lý Hồng sơn chánh khí đồng
Nhãn để phù vân khan thế sự
Yêu gian trường kiếm quải thu phong
Vô ngôn độc đối đình tiền trúc
Sương tuyết tiêu thời hợp hóa Long
寄友
漠漠塵埃滿太空
閉門高枕臥其中
一天明月交情在
百里鴻山正氣同
眼底浮雲看世事
腰間長劍掛秋風
無言獨對庭前竹
霜雪消時合化龍
阮攸
Gởi bạn
Đầy trời lớp lớp dậy trần hiêu
Đóng cửa nằm cao tạnh sớm chiều
Chánh khí muôn thu ngàn hống vững
Giao tình một mối bóng trăng treo
Chuyện đời ghé mắt mây lơ lửng
Gươm báu cài lưng gió hắt hiu
Lặng lẽ bên hiên lòng đối trúc
Hóa rồng chờ thuở tuyết sương tiêu
(Quách Tấn dịch)
28.3.
Bài thơ “Bờ lúa” in lần đầu trong tập Mưa nguồn xuất bản năm 1963. Bộ Heidegger và tư tưởng hiện đại cũng in năm 1963. Bùi Giáng dùng ngôn ngữ và tinh thần thi ca để đi vào triết học – ranh giới giữa thi ca và triết lý gần như không hiện diện trong văn chương ông. Với Bùi Giáng, vấn nạn của thi ca là vấn nạn của tư tưởng. Sự khởi động những câu hỏi Hình nhi thượng cũng là sự khởi động của suối nguồn thi ca.
“…Thơ là gọi sao đó, gọi như thế nào đó, để một cái gì đó vang lên và đi về cho ngôn ngữ… muốn biết sao gọi là thơ thì trước tiên hãy biết gọi. Gọi như thế nào theo thể lệ nào đó thì tự nhiên thơ sẽ đáp lời… Lời đáp cho câu hỏi Sao gọi là tư tưởng cũng thị hiện hiển nhiên và ẩn nhiên như vậy. Tư tưởng là gọi. Gọi theo thể lệ quy hồi, là tư niệm. Mà tư niệm có thể là theo lối ‘Cảo thơm lần giở…’” (trích Con đường ngả ba – Bùi Giáng, trang 375);
Bài thơ “Bờ lúa” được Bùi Giáng trích in lại sau này trong tập Con đường ngả ba năm 1972. Vọng âm đó là tín hiệu của đặc trưng Bùi Giáng – tức là cái khiến cho người biết rồi chỉ cần đọc thoáng qua là có thể nhận ra ngay một bài thơ của ông. Nét đặc trưng đó là sự nhất quán ở tinh thần và ngôn ngữ, là sự tập thành của một phong cách siêu hình sau nhiều năm suy tư chiêm niệm.
28.4.
Tư duy Hình nhi thượng là sự chứng nghiệm và tái xác định không ngừng của tự ngã trong tiến trình tâm sinh lý mỗi cá nhân. Do nhu cầu sinh tồn tất yếu, sự chứng nghiệm và tái xác định đó còn là dự phóng về tương lai chưa biết rõ. Đối tượng của tư duy Hình nhi thượng mang nhiều tính bất định, rất khác với đối tượng xác định của tư duy luận lý.
Martin Heideigger (1889-1976) cho rằng Hữu thể học (ontology), tức là tư duy Hình nhi thượng của Tây phương, đã tha hóa trầm trọng vì sự cương tỏa của luận lý – một quá trình lâu dài bắt đầu từ sau Plato. Hậu quả là Hữu thể học đã mất hoàn toàn ý nghĩa ban đầu (tức là trước Plato) để biến thành bảng phân loại thế giới, sắp xếp theo yêu cầu chủ nhân tự phong của nó là con người.Tác phẩm Hữu thể và Thời gian của ông là phần đầu của một đáp án cho sự tha hóa đó. Ngoài ra, Heidegger nhận ra rằng thi ca có khả năng soi rọi vào thực chất của Hữu thể, làm sáng tỏ yếu nghĩa của đời sống con người vốn bị che lấp vì sự phân liệt tinh thần do chi phối của luận lý, khoa học và kỹ thuật.
Bùi Giáng đã tìm thấy nhiều điểm tương đồng “thanh khí lẽ hằng” trong cái nhìn của Heidegger về Hữu thể học và thi ca. Đọc Heidegger qua bản dịch Pháp ngữ, ông thấy: “…một cái điệu sử dụng độc đáo ngôn từ đầy đủ âm vang kim cổ kỳ bí… mang chứa mọi thứ phi thường… Cái điệu nói nhì nhằng, quanh quẩn, oái oăm, như biểu dương một mối sầu hùng vĩ. Một nỗi đoạn trường hàm ẩn trong một điệu tái tân thanh…” Bùi Giáng đặc biệt phản đối những ngộ nhận về Heidegger – kể cả những rắc rối với Nazi. Bùi Giáng tin rằng những ngộ nhận ấy là do suy tư thiếu độ lượng và tinh thần học giả hương nguyện – mà nguyên nhân chính lại là sự tha hóa đã nói ở trên.
28.5.
“Tại sao mày cứ lý luận lăng nhăng?”
“Mày muốn tao lý luận như thế nào?”
“Lý luận đứng đắn.”
“Nhưng lý luận từ trong bản chất nó là lăng nhăng. Nếu cố gắng lý luận đứng đắn thì đó là lăng nhăng gấp bội…”
(trích Ngày tháng ngao du – Bùi Giáng, trang 183)
28.6.
Luận lý là con dao hai lưỡi (công vi thủ tội vi khôi). Trí năng là công cụ tối cần thiết cho việc minh định sự thật về thân phận. Tuy nhiên người ta cũng có thể dùng trí năng để chạy trốn sự thật về thân phận – đặc tính siêu hình biểu trưng là việc dùng kiến văn để thay thế sự chứng nghiệm tâm linh. Hệ quả hiển nhiên của việc để luận lý và kiến văn đi quá chức năng giới hạn của nó là sự vong bản ở mặt tư tưởng.
“…muốn ăn nói mới mẻ hơn người xưa thì trước hết phải biết rõ người xưa đã ăn đã nói những ngôn ngữ gì, và nhất là đừng gán cho họ cái ngôn ngữ không phải của họ. Phải để tai nghe họ, để tai nghe, không phải nghe – bằng – lỗ – tai – rập – rình – nghe – với – dụng – tâm -xuyên – tạc, mà nghe với lỗ tai tràn ngập tinh thành của tâm thức “hữu tình ta lại gặp ta” thì thế tất ngàn xưa và ngàn nay sẽ giao tiếp, thiên cổ sẽ không nề u hiển và chịu về trong đàm thoại chị em…”
(trích Martin Heidegger và tư tưởng hiện đại – Bùi Giáng, trang 191-192).
28.7.
Heidegger muốn dựng lại ý nghĩa Logos nguyên thủy từ Hy Lạp cổ đại của Parmenides, Heraclitus và Anaximander. Bùi Giáng tìm về với Nguyễn Du để tu dưỡng sinh lực của thi ca. Bùi Giáng làm nhiều thơ rất hay, nhưng bài thơ hay nhất chính là phong cách và cuộc đời của ông – bởi vì thi ca dù sao cũng chỉ là thể hiện ngôn ngữ của hiện thực đời sống. Bùi Giáng đối diện thường trực với khoảng – trống – phía – trước của tư duy Hình nhi thượng, và đó là lý do ông đã tìm đến Heidegger, cũng như ông đã tìm đến Camus, Faulkner, Parmenides, Khổng tử, Trang tử, Lão tử… Bùi Giáng rất yêu cái thâm trầm “dư dục vô ngôn” của Khổng tử, nhưng thơ của ông mang nhiều nét phóng khoáng của Trang tử. Cái phá cách trong nhiều bài thơ Bùi Giáng, điển hình là những bài thơ vô nghĩa bằng âm thanh Hán Việt, là phương pháp đối diện trực tiếp với phần vô ngôn của hiện hữu.
© 2006 talawas