Chị em nổi dậy

Năm 2002, báo chí phương Tây sử dụng một thuật ngữ mới “chick – flick” (gà mái) để nói đến cuộc nổi dậy của những nghệ sĩ nữ trong phim ảnh và âm nhạc. Ðiện ảnh Âu Mỹ, ngoài các thể loại rất phổ biến lâu nay là hành động (action), lãng mạn (romantic), hài (comedy), bi kịch (drama), chiến tranh (war), phiêu lưu (adventure), huyền thoại (fantasy), ca nhạc kịch (performing arts – music), siêu nhân (superhero), hình sự (thriller), kinh rị, rùng rợn, hồi hộp (suspense/horror), tội phạm (crime), viễn tưởng khoa học (science fiction), học đường (teen)…, đã xuất hiện một thể loại mới là “female” (có thể hiểu là nữ quyền).

Tiêu biểu nhất của loại phim này là The Hours (Giờ khắc), bộ phim đoạt khoảng 20 giải thưởng quốc tế trong năm qua. Nicole Kidman đoạt Oscar với 30 phút nhập vai nữ văn sĩ nổi tiếng người Anh thế kỷ 20 Virginia Woolf mắc chứng bệnh trầm cảm và tự vẫn bằng cách trầm mình xuống sông. Nữ văn sĩ người Anh này là một trong ít những người lên tiếng đòi quyền bình đẳng phụ nữ đầu tiên trên thế giới. Tiểu thuyết Mrs Dalloway của bà trở thành tác phẩm kinh điển lên tiếng đòi quyền tự do của giới nữ và ảnh hưởng đến lối sống của nhiều phụ nữ phương Tây suốt cả thế kỷ 20.

Trong The Hours (Giờ khắc) – dựa theo tiểu thuyết đoạt giải Pulitzer của nhà văn Michael Cuningham, đạo diễn người Anh Stephen Dardly đã lý giải điều này qua bi kịch của 3 người phụ nữ khi họ dám sống thật với chính mình ở 3 thời đại khác nhau. Ðầu thế kỷ 20, nữ văn sĩ Virginia Woolf triết lý về cái chết của những nhân vật nữ trong các tác phẩm của bà là “một người chết để những người khác hiểu được giá trị của cuộc sống!”. Thập niên 50 của thế kỷ này, một người phụ nữ nội trợ bị “ám thị” bởi sự dấn thân của nhân vật Mrs Dalloway đã từ bỏ thứ hạnh phúc tầm thường bên chồng và con để đi tìm lẽ sống của riêng mình dù điều đó ám ảnh suốt cả cuộc đời bà. Và đầu thế kỷ 21, một nữ biên tập viên cũng thách thức những định kiến của xã hội khi sống với một bạn tình đồng giới. Giữa ba người phụ nữ này hoàn toàn không có mối quan hệ hay ràng buộc nhưng dường như họ có chung những thời khắc của định mệnh. Và cuộc vật lộn để đi tìm giá trị của bản thân, giá trị của cuộc sống ở các nhân vật này bắt họ phải trả giá rất đắt và thậm chí biến họ thành những người đa nhân cách và biến thái giới tính.

Chưa bao giờ vấn đề nữ quyền lại được điện ảnh, âm nhạc, văn chương chú ý như bây giờ. Vài năm qua dòng phim “gà mái” bắt đầu lên ngôi. Không chỉ là bi kịch của những “thời khắc” định mệnh, giới nữ còn “tiếm quyền” trên sàn đấu… giới tính. Julia Roberts đoạt Oscar nữ chính khi vào vai Erin Brockovich, một người phụ nữ độc thân nuôi 3 con nhỏ nhưng sẵn sàng gửi con cho một anh chàng hàng xóm để theo đuổi một vụ kiện về ô nhiễm môi trường. Nữ luật sư không bằng cấp này cuối cùng đã chiến thắng công ty làm ô nhiểm môi trường và bắt họ đền bù cả trăm triệu đô la cho những người dân trong vùng. Bộ phim Erin Brockovich này dựa theo một câu chuyện có thật ở Mỹ về sự nổi dậy của nữ giới và trở thành một biểu tượng của phụ nữ phương Tây. Vừa qua, Julia Roberts tái ngộ khán giả với phim Mona Lisa Smile (Nụ cười nàng Mona Lisa) qua vai một nữ giáo sư mỹ thuật của thập niên 50 lên tiếng để bảo vệ sự tự do trong sáng tác và cái đẹp đích thực của nghệ thuật. Cùng với bà giáo sư khả kính này là những nữ sinh viên đầy cá tính và cấp tiến, sẵn sàng đánh đổi cuộc sống đầy đủ, sung túc nhưng nhạt nhẽo để đi tìm những giá trị của bản thân họ (thập niên 50 ở phương Tây là thời điểm bắt đầu cuộc cách mạng giải phóng phụ nữ). Giống như Giờ khắc, Nụ cười nàng Mona Lisa quy tụ những nữ diễn viên chuyên đóng các phim “gà mái” xuất sắc.

Cũng đi tìm sự tự do và bình đẳng trong nghệ thuật, nữ diễn viên Salma Hayek quyết liệt không kém khi mất gần chục năm để chuyển thể cuộc đời của danh hoạ tài năng Mexico – Frida Kalho lên màn ảnh (phim Frida), người phụ nữ chiến thắng bản thân mình (bị tai nạn đến tàn tật) và để lại những kiệt tác hội hoạ theo trượng phái ấn tượng (thích vẽ những bộ phận sinh dục của nam giới). Một ví dụ khác, Meg Ryan, cô đào tóc vàng duyên dáng được mệnh danh là thỏi “chocolate” cũng đã chấp nhận từ bỏ hình tượng ngọt ngào của mình trong các bộ phim làm nên tên tuổi của cô như Không ngủ ở Seattle, Bạn có thư…để vào vai một nữ giáo sư văn chương chạy theo tiếng gọi của ái tình dù biết rất mạo hiểm trong bộ phim độc lập có kinh phí thấp với những cảnh quay nóng bỏng – In the Cut (Vết cắt) của nữ đạo diễn New Zealand Jane Campion (đạo diễn phim Dương cầm, đã đoạt Cành cọ vàng và Oscar)…

Tiếp tục “công cuộc” giải phóng phụ nữ, nhưng mang màu sắc xã hội hơn là Halle Berry. Cô đã trở thành “lịch sử” khi là nữ diễn viên da màu đầu tiên đoạt Oscar nữ chính (phim Monster’s Ball) với vai một người phụ nữ da đen đấu tranh chống lại nạn phân biệt chủng tộc và đòi quyền sống, quyền tự do, hạnh phúc của những người phụ nữ dưới đáy.

Còn ở một thể loại khác là hành động, bạo lực – giới nữ cũng thể hiện sức mạnh nội tại của họ. Trong bộ phim nghệ thuật mang màu sắc bạo lực phương Ðông – Kill Bill (Giết Bill) của đạo diễn tài danh Quentin Tarantino, một nữ sát thủ mang biệt danh “cô dâu” (Uma Thurman) đã thực hiện những cuộc thanh trừng đẫm máu để trả thù kẻ đã phản bội mình. Người xem có thể bị sốc bởi những cảnh chém giết ghê người, nhưng chỉ cần một chút tỉnh táo, bạn có thể nhận ra rằng, sức mạnh của nữ giới quả là khủng khiếp khi họ bị dồn đến chân tường. Vài năm trước, một bộ phim có tên Girlfight đoạt giải thưởng lớn của LHP Ðộc lập Mỹ (Sudance) kể về những nữ vận động viên đấm bốc – môn thể thao bạo lực xưa nay chỉ dành cho nam giới…

Với dòng phim giải trí, cuộc tiếm ngôi của nữ giới cũng mạnh mẽ không kém. Cameron Diaz, Drew Barrymoore, Lucy Liu hoá thân thành những thiên thần của ông chủ giấu mặt Charlie để thực hiện những phi vụ đầy nguy hiểm. Và mỗi khi hoàn thành sứ mạng quan trọng, họ trở về đời thường với những anh chàng “dịu dàng, hiền thục” của mình. Angelina Jolie nhập vai nữ khảo cổ học Lara Croft đi khắp thế giới để bảo vệ những di sản của nhân loại khỏi tay kẻ xấu. Reese Witherspoon phá bỏ định kiến về những cô gái “tóc vàng hoe” với vai một cô gái tóc vàng xinh đẹp vì tự ái đã quyết tâm thi đỗ vào khoa Luật trường ÐH danh tiếng Harvard và lập nhiều chiến tích hiển hách qua hai tập phim Legally Blonde (Cô gái tóc vàng).

Mười năm trước, cát xê cho giới nữ chỉ bằng 1/10 nam giới nhưng vài năm qua Julia Roberts, Cameron Diaz, Reese Witherspoon… đã kiếm được 15 – 20 triệu đô la cho mỗi bộ phim – ngang bằng với siêu sao nam giới.

Nếu cuộc nổi loạn của nữ giới ở “phía Tây không có gì lạ” ^[1] thì vẫn là “trái cấm” ở “phía Ðông vườn địa đàng” ^[2] . Ðây là một đề tài còn nhiều “uý kỵ” ở Trung Quốc, Nhật, Hàn Quốc… Sự nổi loạn của Củng Lợi qua những bộ phim hợp tác với Trương Nghệ Mưu, Trần Khải Ca như Cúc đậu, Thu Cúc đi kiện, Phải sống, Vĩnh biệt ái thiếp, Phong nguyệt…cũng chỉ là một cách để phán xét lại lịch sử, đặc biệt qua bi kịch của cuộc Cách mạng văn hoá Trung Hoa. Trong hai bộ phim chưởng làm “mãn nhãn” phương Tây gần đây là Ngọa hổ tàng long của Lý An hay Anh hùng của Trương Nghệ Mưu, những nữ diễn viên như Dương Tử Quỳnh, Trương Mạn Ngọc, Chương Tử Di đã thể hiện những màn múa võ và song đấu rất tuyệt xảo như phi thân trên mái nhà, đấu kiếm trên ngọn trúc hay trong một rừng phong đầy lá đỏ nhưng họ cũng vẫn chỉ là những thân phận nữ theo quan niệm của phong kiến. Dù họ có là những nữ anh hùng tài hoa nhưng họ cũng vẫn chỉ là cái bóng của nam giới và còn mang nặng những tư tưởng nghi lễ truyền thống Á đông.

Nhưng như thế không có nghĩa là nữ quyền ở phương Ðông không được coi trọng. Khi thế giới đang có xu hướng quay về khám phá những giá trị của phương Ðông, những người phụ nữ vừa hiện đại vừa truyền thống lại được đánh giá cao và thậm chí còn được phương Tây coi như những kiểu mẫu để học hỏi. Một ví dụ tiêu biểu là Samira Makhmalbaf, nữ đạo diễn theo đạo Hồi ở Iran. 18 tuổi, Samira gây choáng váng cho các thành viên của BGK LHP Quốc tế Cannes và giật luôn giải thưởng cuả BGK với phim đầu tay – Quả táo. Hai năm sau, với Bảng đen, cô tiến thêm một bậc với Giải thưởng lớn, chỉ sau Cành cọ vàng và năm 2003 vừa qua, cô tiếp tục đoạt giải thưởng này với bộ phim Lúc 5 giờ chiều. Một bộ phim ngắn dài 11 phút 9′ lấy chủ đề 11 – 9 của cô (cùng với 10 đạo diễn nổi tiếng của 10 nước khác) theo đơn đặt hàng của Mỹ cũng làm nhiều người kinh ngạc. Tại sao một nữ đạo diễn còn rất trẻ và chịu nhiều điều luật hà khắc của đạo Hồi như Samira lại có những góc nhìn đầy táo bạo lại rất nhân văn như vậy? – Ðó là một câu hỏi chưa có lý giải, và người ta đành chấp nhận rằng có những hiện tượng mang màu sắc…siêu nhiên do Chúa tạo ra!

Những Madame Bovary và Anna Karenina thời hiện đại



Hai trong số những tác phẩm văn học cổ điển lớn nhất thế giới là Bà Bovary của Gustave Flaubert (Pháp) và Anna Karenina của Leon Tolstoi (Nga) hình như vẫn còn là những câu chuyện thời sự của ngày hôm nay. Câu chuyện của những người phụ nữ chán ghét cuộc sống phù hoa nhưng giả dối, nhạt nhẽo đã dám thách thức xã hội để đi tìm hạnh phúc của riêng mình càng ngày càng hấp dẫn giới nghệ thuật với những ẩn ức đằng sau nó. Và những bi kịch… ngoại tình của họ thường đáng trách hơn đáng ghét.

Năm 1988, bộ phim Fatal Attraction (Sự quyến rũ chết người) của đạo diễn Adrian Lyne khiến một nửa thế giới choáng váng và sốc! Một số cảnh trong bộ phim này được giới phê bình chọn trong 100 khoảnh khắc vĩ đại nhất trên màn ảnh suốt hơn một thế kỷ điện ảnh. Chuyện phim là cuộc trả thù đầy ghê sợ của một người phụ nữ khi bị người đàn ông đã có gia đình mà cô yêu xem như kẻ qua đường. Bộ phim khai thác vấn đề nữ quyền theo một cái nhìn tiêu cực nhưng qua đó cũng bật lên được quyền đòi hỏi bình đẳng, đòi hỏi hạnh phúc của những người phụ nữ. (Nhiều khán giả nam sau khi xem bộ phim này đã thề rằng không dám ngoại tình!). Năm ngoái, cùng đạo diễn này tiếp tục mạch đề tài ngoại tình với bộ phim Unfaithful (Phản bội). Nữ diễn viên Diane Lane được đề cử Oscar khi vào vai một người phụ nữ đã có gia đình bị cuốn vào vòng xoáy tình ái với một chàng thanh niên người Pháp trẻ tuổi hơn mình. Khi phát hiện ra mình bị phản bội, người chồng đã tìm đến người tình nhân trẻ tuổi của vợ mình và trong một phút không kiềm chế được đã giết chết gã…

Ðầu tháng 11 vừa rồi, với The Human Stain (Vết nhơ con người) – dựa theo tiểu thuyết của nhà văn Mỹ Philip Roth, cô “gà mái” Nicole Kidman cũng phản bội chồng để chạy theo một vị giáo sư già nua bị thất sủng vì vấn đề phân biệt chủng tộc. Trong Vết cắt đã kể trên, nữ giáo sư văn chương cũng chủ động đi tìm người bạn tình cho mình dù biết đó là kẻ rất nguy hiểm…

Hàng chục bộ phim và dự án khác cũng khai thác số phận của những người phụ nữ ngoại tình hoặc… chủ động đi tìm bạn tình cũng sẽ được công chiếu trong thời gian tới.

Khi gà trống gáy, ta nghe được sức mạnh đầy kiêu hãnh và dũng mãnh của nó, nhưng khi gà mái cất tiếng gáy, bạn nghe được những ẩn ức cần giải phóng. Khi gà mái gáy (dù trái với tự nhiên) là khi chúng biết mình không thể không gáy!