trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
23.5.2007
Phạm Tiến Duật
Ngày nhàn đọc lại Lô Lô
 

Tập thơ Lô Lô của Ly Hoàng Ly xuất bản cuối năm 2005 và được Hội Nhà văn Việt Nam trao tặng thưởng năm 2006. Nhưng vì lý do này, lý do khác, tác giả từ chối không nhận giải. Nhận giải hay không nhận giải cũng là chuyện bình thường. Nhưng cái không bình thường ở lần trao giải vừa qua là dư luận chỉ đi bàn chuyện bên lề tác phẩm mà không bàn sâu vào chất lượng của chúng. Người ta bảo Lô Lô mới mẻ về hình thức nhưng nội dung lại không tương xứng. Bảo nghệ thuật mới mẻ thì mới mẻ ở chỗ nào và bảo nội dung kém thì kém cỏi ở chỗ nào, phải nói rõ ra chứ, các bậc cha chú, các bậc trưởng thượng cứ phán một nhát cho rồi bỏ đi để cho đám trẻ ấm ức. Mà trường hợp Ly Hoàng Ly chỉ là một trong nhiều tác giả văn học và nghệ thuật trẻ trong mấy năm qua chịu sức ép không phải là không nặng nề từ dư luận phía này và phía kia.

Trên tay tôi là bản chụp lại tập Lô Lô chứ không phải bản chính. Thế là tôi mới đọc được chừng chín chục phần trăm tập thơ chứ không hoàn toàn. Đây là điều khác biệt đầu tiên của thơ Ly Hoàng Ly với thơ người khác. Muốn thâm nhập tác phẩm, người ta không chỉ đọc mà còn phải được ngắm nhìn. Thơ và tạo hình, mà ở đây là nghệ thuật sắp đặt (Performance [1] ), cộng lại đem đến ấn tượng mà tác giả gửi đến người thưởng thức. Cách trình bày con chữ, minh hoạ và phi minh hoạ, đen trắng hay màu sắc cũng là một phần nội dung chứ không chỉ là hình thức. Hãy lấy bài “Performance ham bơ gơ” (Sắp đặt [2] bánh ham bơ gơ) làm ví dụ: “Một chiếc ham bơ gơ/ Hai chiếc ham bơ gơ/ Ba chiếc ham bơ gơ/ Buồn chiếc ham bơ gơ/ Vui chiếc ham bơ gơ…” Không phải tác giả đã “điệp từ” ham bơ gơ mà đã xếp la liệt các chiếc bánh đếm được (vui, chán, mệt, phiền…) kề nhau. Trong sự sắp đặt ngỡ là một trật tự mà hỗn độn ấy bỗng hiện lên một nhân vật, một người đàn ông tưởng như điên rồ: “Người đàn ông đếm từng chiếc ham bơ gơ/ Ông ta rất đói. Nhưng ông ta không ăn ngay” “… Từ từ bỏ đinh vào giữa hai lát bánh/Giữa hai lớp mềm xốp đinh nằm im”… “Người đàn ông mò từng cái đinh giữa hai lớp bánh ham bơ gơ/ Vừa vứt vứt đinh đi vừa đếm bánh vừa ngấu nghiến ăn/ Đinh găm đầy tấm vải trắng trước mặt/ Ham bơ gơ găm đầy bụng từ từ vồng lên sau lớp áo căng”. Người nuốt đinh vào bụng dù nhằm mục đích tỉnh táo là lập kỷ lục lạ kỳ để được ghi vào sách Guiness đã là điên rồ mà trộn đinh vào bánh mà ăn, mà nhổ, mà nuốt còn điên rồ hơn. Nhưng ngẫm kỹ, loài người nhiều khi cũng chẳng hơn gì người đàn ông kia. Gài bom để khủng bố vào đêm Noel thì khác gì cắm đinh vào bánh ham bơ gơ? Bức tranh sắp đặt kế tiếp là bản vẽ của một thế giới đầy mầu sắc và sự bẩn thỉu: Những lát bánh hằn dấu đinh gai lên trong miệng/Tấm vải trắng lổn nhổn đinh dính rau, thịt, pho mai mềm và tương ớt đỏ như bao tử lở loét”‘. Đó là bản vẽ thế giới của một tâm trạng. Còn những tâm trạng khác, xin nói ở phần sau.

Đưa nghệ thuật sắp đặt vào thơ ca không chỉ dừng ở việc triển lãm thơ cùng chày giã cua, cùng nơm đơm cá, rổ giá, thúng mủng mà một số nhà thơ trước Ly Hoàng Ly đã làm. Tác giả Lô Lô đã tiến xa hơn. Chị tiến hành performance [3] cả trên kết cấu và ngôn ngữ thơ. Lấy bài thơ “Ngoặc đơn trong đêm” làm ví dụ. Kết cấu của bài là kết cấu âm thanh. Ý tứ của bài thì đã rõ rệt: “Khi giải thích đã là mất mát”, trong ngoặc đơn, tình yêu bị cầm tù, cảm giác bị cầm tù, chữ nghĩa bị cầm tù. Đó không phải là kết luận của tác giả, sự thảng thốt của tư duy do tác động của sự sắp đặt các âm thanh có vần: Đêm, đen, đem, em: cả vần chính và cả vần thông:



Đêm đem em vào đen/Đen đem em vào đêm (khổ 1)

Đêm đem đen vào em/Em đem đêm vào em (khổ 2)

Sự hoà trộn cá thể, môi trường vào cảm xúc, hay nói khác đi, sự tác động của các đối tượng được sắp đặt đã tạo ra cảm xúc. Cao hơn cả sự chơi chữ (Chẳng hạn: Lợi thì có lợi nhưng răng chẳng còn), hiệu quả của việc Ly Hoàng Ly sắp vần, cầu thị mà lắng đọng, thấy không dừng ở sự nghịch chữ.

Nhưng nói gì thì nói, đọc thơ Ly Hoàng Ly thấy khó hiểu quá. Một bạn tôi nói như vậy. Hoàn toàn không hiểu gì cả. Nhiều người khác nói. Một nhà thơ cùng thế hệ với tôi cho rằng tập Lô Lô chỉ cố gắng phá cách chứ không có gì. Cả tập Lô Lô toàn đêm là đêm. Nếu bỏ phiếu cho Ly Hoàng Ly và các tác giả khác thì Ly và bạn bè chịu thiệt. Mà cũng có lý. Lớp đi trước không thông cảm với sự phá cách của lớp trẻ cũng có cái tâm, cái lý mà lớp trẻ gai ngạnh không coi lớp đi trước ra gì cũng là một sự thực đáng bàn. Dường như hai bên đang không hiểu nhau. Trong ý nghĩ ấy, tôi mở lại tập Lô Lô truy tìm các bài thơ đêm. Chữ đêm có ở hầu khắp các bài. Trên đầu đề các bài thơ có đến 11 bài có tên là đêm: “Đêm chảy lên trời”, “Đêm là của chúng mình”, “Sóng đêm”, “Ngoặc đêm trong đêm”, “Đêm và anh”, “Mở nút đêm”, “Đêm về đi để sáng”, “Đêm trong vườn”, “Khúc đêm”, “Nửa đêm”, “Lụt đêm”.

Hãy bắt đầu bằng bài thơ nghe rất đồi trụy viết về cô gái cởi dần từng khuy áo của mình, bài “Mở nút đêm”:

Chầm chậm, mở một chiếc nút áo/ Soi vào gương chầm chậm, mở hai chiếc nút áo/… Mở mãi, muốn mở mãi/ Mở bầu trời đêm trong lồng ngực/… Mở mãi muốn mở mãi/ Bầu ngực vẫn trắng trong đêm/… Trong vô vàn những giọt nước mắt/Một giọt đêm ứa ra từ bầu ngực trắng. Vậy là, chữ đêm trong bài thơ này không có nghĩa là khoảng thời gian không có ánh mặt trời, mà có nghĩa là khoảng tối, khu vực chưa nhận thức ra. Bài thơ ngỡ nói về thân xác mà lại nói về vùng vô thức phi thân xác. Tôi nhẩm tính, Ly Hoàng Ly sinh năm 1975, năm nay mới 31 tuổi, cái tuổi ở độ sung mãn. Ấy vậy mà cả tập thơ, rất khác một số cây bút ở tuổi chị, tràn ngập các câu thơ, câu văn uẩn ức thân xác, Ly Hoàng Ly bay trên tuổi mình để nhìn cơ thể đàn bà: Tôi muốn/ bộ ngực của bạn tôi đừng xẻ làm đôi và ứa ra từ cổ áo/Dấu hiệu của sự sống nhão nhoẹt. Là người đàn ông, tôi ngạc nhiên trước câu thơ ấy. Cái ẩn hiện ở nơi cổ áo kia khiến bao người chết mê chết mệt mà Ly Hoàng Ly lại cảnh báo về sự già nua. Khắc nghiệt và thành thật. Trong trường hợp này, tôi nghĩ, tác giả đã thấm giáo lý nhà Phật.

Một ví dụ thứ hai là bài “Đêm và anh”, một trong những bài thơ tình hay nhất của Ly Hoàng Ly, bài thơ không dài, tôi xin chép lại toàn văn:



Đêm đã nhuốm màu trên làn da em

Lên đôi mắt vòng vòng một quầng đêm

Đêm đã nhuốn màu lên đôi bàn tay em

Để em không thể nhìn thấy anh

Bằng xúc giác

Đêm đã nhuốm màu lên chiếc lưỡi của em

Để em không thể nhìn thấy anh

Bằng vị giác

Đêm đã tràn vào từng sợi thủy tinh

của chiếc đèn vàng

Và khe khẽ hát

Để em không thể nhìn thấy anh

Bằng thính giác.

Theo quan niệm phương Đông, sự vật lên tới đỉnh lại vòng trở lại. Ngành vật lý cũng đồng tình: tới nhiệt độ tới hạn chất rắn lại trở thành nước. Ở bài thơ này cũng vậy, tình yêu đến đỉnh điểm sẽ gặp sự diệt dục. Không thấy tính dục thân xác trong bài “Đêm và anh”, chỉ thấy tình người. Đến đây, tôi chào mừng nhà thơ Ly Hoàng Ly, thi sĩ Ly Hoàng Ly. Sức tưởng tượng đến từng chi tiết của đời sống thường nhật là ở mức đáng kinh ngạc. Khả năng tách mình ra khỏi mình để nhận biết cuộc sống là điều đáng khâm phục. Tuy nhiên, những bài toàn bích như bài “Đêm và anh” không nhiều. Mà hình như tác giả định thế, toàn bích mà làm gì. Cuộc đời có toàn bích đâu mà bắt nó toàn bích. Một cố gắng nữa của tôi khi đọc Ly Hoàng Ly là tìm các gương mặt thân thuộc quanh tôi mà không gặp. Có thấy bóng các cô gái nhảy, thấy bóng của khách khứa nhà hàng, thấy bóng tiểu thư đài các, thấy bóng loáng thoáng gương mặt đàn ông nhạt nhoà. Không thấy bao gương mặt vất vả quen thuộc, lấm láp mà rực rỡ quanh tôi. Mà bức tranh đời sống dù với cách nói độc đáo, tân kỳ của Lô Lô, vẫn chỉ là bức tranh của một loại tâm trạng của một lúc nào đó của tác giả chứ không phải là bức tranh thế giới mà người trần mắt thịt ai cũng thấy.

Có thể là thế này chăng; Cảm giác và sức tưởng tượng của nhà thơ Ly Hoàng Ly là ở mức kỳ diệu nhưng từ cảm giác đến tri giác không thông đồng bén giọt. Tri giác thiếu một từ trường mạnh, ấy là lòng tin mãnh liệt vào con người và cuộc sống. Bởi thế, bao kỹ thuật xuất phát từ tấm lòng thực, tài năng thực vẫn không dựng lên được những biểu tượng lớn trong lời thông điệp của tác giả. Một nhà văn nào đó đã nói đúng khi cho rằng, một cây bút lớn không bao giờ từ chối hai câu hỏi sau đây của bạn đọc: Một là, theo ông, theo bà, chúng tôi đang đứng ở đâu đây? Và hai là, theo ông, theo bà chúng tôi nên sống với nhau như thế nào? Người đọc có quyền chờ đợi Ly Hoàng Ly trả lời hai câu hỏi đó bằng những tập thơ sau.

Dù sao thì cũng hé mở một tia sáng từ bài thơ “Tôi muốn”: Tôi muốn/trên cao treo lơ lửng những viên đá đủ màu để ngước lên thấy mắt mình lấp lánh/Dưới chân là đất mộc mạc.

Với Lô Lô, Ly Hoàng Ly đã xác lập được một phong cách cho riêng mình, có thể gọi tên phong cách ấy là sự sắp đặt ảo giác. Hình như Lô Lô là tên con mà hình như Lô Lô là tên cái bóng đèn bé tí mà Ly Hoàng Ly tự thả, tự luồn vào thân thể mình để nội soi. Ly cần một cái bóng đèn nữa, một pha đèn nữa để soi ra xung quanh mình.

Đọc đám trẻ bây giờ không dễ. Đừng dùng số đếm thập phân để đếm các cơ số khác. Tôi tự nhủ. Mà đọc cái đám quậy này không thể đọc vào lúc quá bận rộn, phải xếp giờ nhàn của ngày nhàn để đọc thứ thơ không nhàn này.


[1]Tác giả có sự nhầm lẫn: Installation mới là sắp đặt (talawas)
[2]Như trên (talawas)
[3]Như trên (talawas)

 
© talawas 2026