Không bao giờ để tái diển?

Mười năm trước, các chánh phủ trên thế giới đã đứng yên và chứng kiến khoảng 800 ngàn người ở Rwanda bị thảm sát trong khoảng thời gian 100 ngày. Các cơ quan cứu trợ chứng kiến những chuyện xảy ra nhưng chúng ta đã bất lực trong việc vận động để thuyết phục các quốc gia Tây phương thực hiện những trách nhiệm của họ theo Hiến chương Chống Diệt chủng 1948, để can thiệp và chấm dứt cuộc thảm sát.

Khi số người chết gia tăng mỗi ngày, chúng ta đã vận động cho một cuộc tiếp viện khẩn cấp cho lực lượng nhỏ bé, gần như bất lực, của Liên hiệp quốc tại Kigali (thủ đô của Rwanda). Nhưng các thành viên của Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc đã không cung ứng quân đội của họ.

Họ cũng đã không cung ứng những tiếp liệu cần thiết để yểm trợ cho các quốc gia Phi châu đồng ý cung cấp nhân lực. Hành động nhẫn tâm đó, bất kể sự đối diện với những đau khổ to lớn, vẫn còn ám ảnh tôi; chắn chắn đó là thời điểm xấu nhất trong 30 năm tôi làm nhân viên cứu trợ nhân đạo.

Nhiều người khác đã cùng chia sẻ những kinh nghiệm thất bại đau lòng này. Tướng Roméo Dallaire (người Canada), người chỉ huy nhiệt tình của lực lượng kém may mắn của Liên hiệp quốc dùng để bảo vệ hòa bình tại Rwanda, đã viết rằng chừng nào thành viên của Hội đồng Bảo an “trì hoãn, hiềm khích và tàn nhẩn theo đuổi những chánh sách đối ngoại ích kỷ,” thì nhân viên của ông ta không thể làm nhiều hơn trong việc chặn đứng cuộc chém giết.

Mười năm đã qua, và suy nghĩ lại về những thay đổi làm chúng ta tỉnh ra. Ngày nay, nếu có cuộc diệt chủng đang đe dọa, liệu sẽ có những phản ứng nhanh hơn và thống nhất hơn? Cũng quan trọng không kém, thế giới sẽ phản ứng như thế nào nếu có cuộc tấn công ác liệt và rộng lớn nhắm vào những người vô tội, những phụ nữ, trẻ em? Tóm lại, có còn hy vọng nào không cho sự đồng thuận quốc tế về một chánh sách bảo vệ thường dân vượt lên những ” đường lối ngoại giao ích kỷ” ?

Mới nhìn qua, dấu hiệu đầu tiên là không thuận lợi. ” Cuộc chiến chống khủng bố” và cuộc chiếm đóng Afghanistan cũng như Iraq đã làm hao mòn chương trình nghị sự quốc tế và các nguồn tiếp liệu. Cuộc tranh cãi xung quanh hành động của Hoa kỳ và đồng minh tại Iraq đã làm lu mờ câu hỏi khi nào và với lý do gì thì chúng ta có thể chấp nhận được việc can thiệp vào một quốc gia có chủ quyền để bảo vệ thường dân, trong thực tế đã khiến tất cả các hình thái can thiệp có khả năng bị tố cáo là chủ nghĩa hậu thực dân hiếu chiến.

Tuy nhiên vấn đề vẫn cấp bách và cần thiết hơn bao giờ hết. Mặc dù từ năm 1994 cho đến nay có thể chưa xảy ra những cuộc tàn sát có hệ thống và quy mô lớn như ở Rwanda, nhưng đấu tranh vũ trang và những vi phạm nhân quyền hàng loạt vẫn còn tiếp diển, với hàng trăm ngàn người bị giết, bị hãm hiếp, bị khủng bố trong mỗi năm. Những sự kiện đó gần như không bao giờ lên trang nhất, nhưng đối với nhiều người trong các khu vực có xung đột hay các khu vực mất an ninh- như ở Sudan, vùng Trung đông, miền Bắc của Uganda, ở Aceh hay ở Columbia – khủng bố vẫn là việc hàng ngày.

Mười năm sau vụ Rwanda, thế giới phải tự chất vấn với câu hỏi căn bản nhất. Chúng ta cần gấp một sự thống nhất giữa các chính phủ về những nguyên tắc rõ ràng và nhất quán quyết định khi nào thì Hội đồng Bảo an nên hành động để bảo vệ thường dân trên thế giới. Can thiệp quân sự nên luôn luôn được coi là giải pháp cuối cùng. Bản tường trình “Trách nhiệm Bảo vệ”, được Canada ủng hộ, công bố vào tháng 12 năm 2001, đã đề ra những đề cương như thế. Trong bản tường trình đó lập luận được đưa ra rằng ở những nơi mà cư dân đối diện với những cuộc tàn sát quy mô lớn mà chánh phủ sở tại không muốn hay không có khả năng ngăn chặn, nguyên tắc không can thiệp phải nhường chổ cho trách nhiệm quốc tế bảo vệ thường dân.

Thực tế hơn, chúng ta cần phải có sẵn những lực lượng quân sự và những nguồn cung cấp trên mặt đất, những thứ mà đã bị thiếu thốn một cách thê thảm tại Rwanda. Trong suốt 3 tháng của cuộc tàn sát, từ tháng tư đến tháng sáu năm 1994, đã có rất nhiều cơ hội cho một lực lượng tương đối nhỏ, được huấn luyện kỹ càng, can thiệp và ngăn chặn cuộc diệt chủng đang diển ra. Đã có nhiều đề nghị được đưa ra – thậm chí không phải từ ai khác mà chính là từ tướng Wesley Clark, người đã đưa kế hoạch là dùng một lực lượng nhỏ để mở một đường trốn.

Ngày hôm nay, ít nhất cũng có một vài dấu hiệu tiến bộ, ngay cả ở Phi châu. Tháng sáu năm ngoái, một lực lượng Âu châu – mang lệnh của Liên hiệp quốc, với gần 2000 quân, đã bay đến tỉnh Ituri, thuộc vùng đông bắc của Cộng hòa Dân chủ Congo, và đã ít nhất ngăn chặn được xung đột chủng tộc dữ dội ở đó. Mặc dù không đủ khả năng bảo vệ cho toàn vùng, nó đã ngăn chặn được cuộc đổ máu tàn khốc nhất trong thị trấn Bunia và các vùng phụ cận, cũng như chặn được các cuộc chuyên chở vũ khí châm ngòi cho bạo động.

Tháng tám năm ngoái ở Liberia, lực lượng ủy nhiệm của Liên hiệp quốc từ một vài quốc gia Tây phi đã được hân hoan đón chào khi họ tiến vào Monrovia, chấm dứt 14 năm nội chiến và những đau khổ không nói hết được. Ngay sau đó Lực lượng Bảo vệ Hòa bình Tây phi này trở thành một phần của một chiến dịch của Liên hiệp quốc mà nếu đạt được quân số là 15000 người là có thể nhanh chóng trở thành lực lượng lớn nhất từ trước đến nay của Liên hiệp quốc được dùng để bảo vệ Hoà bình.

Như Tổng Thư ký Liên hiệp quốc Kofi Annan đã than phiền trong một bài diễn văn vào tháng chín vừa qua, Hội đồng Bảo an vẫn còn phản ứng trước các cuộc bạo động theo một phương cách “trễ nải và ngần ngại .” Nhưng sự can thiệp gần đây ở Phi châu đã làm nổi bật sự tiến bộ trong việc sẳn sàng- cho cả các quốc gia Phi châu và Tây phương- để can thiệp vào việc bảo vệ thường dân. Tháng vừa qua, Cộng đồng Phi châu đã đồng ý để thiết lập một lực lượng với 15000 quân, sẳn sàng vào năm 2005, để can thiệp và ngăn chặn các cuộc tàn sát diệt chủng hay để chấm dứt các xung đột vũ trang. Đây là bước phát triển đáng được hoan nghênh và nên được ủng hộ.

Cộng đồng Âu châu đang xúc tiến một dự định tương tự, chẳng hạn một chương trình của Anh-Pháp-Đức thành lập một lực lượng cơ động nhanh chóng để tiến vào các vùng có xung đột cho đến khi lực lượng bảo vệ hoà bình của Liên hiệp quốc có mặt. Đây là một sáng kiến sẽ được bàn cãi thêm trong cuộc họp của các bộ trưởng Quốc phòng Âu châu vào tuần tới tại Brussels.

Những sự kiện vừa kể là những bước tiến quan trọng sẽ tạo ra những biện pháp thực tế nhằm ngăn chặn sự diệt chủng và các cuộc tàn sát khác nhằm vào thường dân. Kofi Annan còn đề nghị cho một báo cáo viên đặc biệt của Liên hiệp quốc về vấn đề ngăn chặn nạn diệt chủng, sẽ tường trình trực tiếp đến Hội đồng Bảo an. Trên lý thuyết, điều này sẽ làm cho Hội đồng khó ngoảnh mặt làm ngơ như đã từng làm trong năm 1994. Nhưng xét cho cùng thì vẫn không thể ngăn chặn được nạn diệt chủng trừ phi Hội đồng Bảo an thực sự muốn ngăn chặn và các chính quyền mạnh nhất trên thế giới cung cấp năng lực và phương tiện, điều đã thiếu vắng một cách thảm hại, ngay cả sau biểu quyết của Hội đồng Bảo an, trong năm 1994.

Kỷ niệm 10 năm của cuộc diệt chủng ở Rwanda sẽ là một thời điểm đau lòng cho hàng triệu người, nhất là những người còn sống sót ở Rwanda đang cố hàn gắn cuộc sống đã bị tan vỡ của họ. Chúng ta có trách nhiệm với những người sống sót, cũng như với những người đã chết, phải bảo đảm rằng tiếng kêu “không bao giờ để tái diển” quá dể dàng và đều đặn cất lên sau những kinh hoàng ít nhất cũng còn có ý nghĩa.

Oxford, England

David Bryer là Chủ tịch của Oxfam International, một tổ chức cứu trợ quốc tế.

© 2004 talawas