Tin tức về tình trạng sức khỏe của Chủ tịch Nhà nước Cuba hiện rất trái ngược nhau, nhưng dù sao đi nữa thì kỷ nguyên cai trị của ông sắp kết thúc. Và có thể trên đảo quốc Caribean này sẽ diễn ra những thay đổi cực lớn như những chuyển biến đã đi kèm sự cáo chung của nhiều nhà độc tài khổng lồ của thế kỷ 20.

1963: Fidel Castro với Nikita Khrushchev, ông nội tác giả bài viết (Ảnh: dpa)

Có lẽ chỉ Gabriel García Márquez mới có khả năng mô tả chính xác cảnh tượng buổi “gác linh cữu” Fidel Castro. Tiểu thuyết Mùa thu của trưởng lão (El otoño del patriarca) của ông đã thâu tóm được hình ảnh một xã hội đang bị những băng hoại đạo đức, tê liệt về chính trị và lòng chán nản kinh khiếp bao trùm và nó thấp thỏm đợi chờ cái chết của nhà độc tài cai trị đã bao năm.

Lẽ tất nhiên việc tổng tư lệnh Fidel phải từ giã quyền lực chỉ còn đơn giản là vấn đề của sinh học, và mớ hình ảnh lèo tèo phổ biến kể từ ngày ông ngã bệnh cuối năm ngoái, đã cho thấy sự xói mòn về mặt sinh học rõ rệt đến thế nào. Và khi giây phút cáo chung đến, thì những thay đổi ở Cuba có thể sẽ lớn khủng khiếp, hệt như những chuyển biến theo sát sự sụp đổ của các nhà độc tài khổng lồ suốt thế kỷ qua.

Về Stalin, Franco, Tito hay Mao, mọi phương tiện và phương pháp của họ phần lớn đều giống nhau. Nhưng cái cách mà họ biến khỏi sân khấu thì có khác. Và chính những khác biệt này có khả năng hằn dấu ấn lên xã hội nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ sau đó.

Lấy thí dụ Liên Xô. Vào ngày 09.03.1953, từ vịnh Phần Lan cho đến biển Bering đều lặng như tờ, kể cả Warszawa, Budapest, Praha và Đông Bá Linh cũng thế. Ở Bắc Kinh, Mao Trạch Đông đã đích thân kính cẩn nghiêng mình trước chân dung khổng lồ của Josef Stalin. Trên vương quốc rộng lớn mà Stalin vừa chấm dứt trị vì, hàng rừng người để tang khóc sướt mướt như điên dại. Thế mà chỉ vài ngày sau, khái niệm “chủ nghĩa Stalin” đã bị loại khỏi quyển tự điển Liên Xô vừa phát hành. Ba năm sau, ông nội tôi là Nikita Khrushchev, qua “Diễn văn mật” lừng danh tại Đại hội XX của Đảng Cộng sản Liên Xô, đã lên án Stalin là “thần thánh hóa cá nhân”. Thời kỳ “tan băng” sau đó tuy ngắn ngủi nhưng là lần đầu tiên trong lịch sử Liên Xô, đã mở ra khả năng thay đổi, chính là cơ hội mà Michail Gorbachev đã nắm bắt vào năm 1985.

Còn cái chết của thống chế Josip Broz Tito thì lại đưa đến một bùng nổ khác. Qua sự thống trị cá nhân, ông ta đã áp đặt lên Nam Tư một nền thống nhất giả tạo suốt hàng thập niên. Sau cái chết của Tito năm 1980, nhà nước nhân tạo này đã tan rã mà đỉnh điểm của nó là nạn diệt chủng qua cuộc chiến ở Bosnia, Croatia cũng như ở Kosovo vào những năm 90.

Thế nhưng, không phải tất cả các nền độc tài dai dẳng bao giờ cũng đều kết thúc qua sụp đổ và tàn phá. Ngược lại, cái chết của Mao đã tạo điều kiện cho Đặng Tiểu Bình trở lại từ vị trí bị thất sủng đi kèm bị quản chế. Đặng đã nhanh chóng tống cổ được những kẻ kế vị Mao là Tứ nhân bang và chỉ trong vòng vài năm sau, ông ta đã mở cửa cho nền kinh tế Trung Quốc và qua đó mở màn cuộc cách mạng tư bản thay đổi Trung Quốc mãnh liệt hơn và thành công hơn so với cách mạng xã hội chủ nghĩa mà Mao đã từng thực hiện. Tất nhiên là Đảng Cộng sản vẫn còn nắm quyền và chân dung của Mao trước sau vẫn còn được treo ở Thiên An Môn. Cả hai thứ này thật ra chỉ là những mảnh sót lại của tư tưởng cũng như của lý tưởng mà trên thực tế đã bị quẳng vào sọt rác của lịch sử rồi.

Tây Ban Nha cũng thoát khỏi một sự giải thể qua bạo lực khi chế độ độc tài của tướng Francisco Franco sụp đổ cùng với cái chết của ông ta. Kẻ độc tài già nua này lại còn được hoan nghênh vì một thời gian ngắn trước khi qua đời, đã cho tái lập lại nền quân chủ dưới trướng vua Juan Carlos, đấy là nền tảng mà Franco đã tạo ra để Tây Ban Nha có thể được xây dựng lại. Franco khó thể tưởng tượng được rằng, cái mà Juan Carlos ước muốn xây dựng với sự hỗ trợ của Adolfo Suarez, một công chức bàn giấy trẻ tuổi tinh khôn xuất thân trong chính thời kỳ Franco, lại có thể là một nước Tây Ban Nha dân chủ và tân tiến dường này của thời hiện đại.

Chẳng phải ngẫu nhiên mà các nước cộng sản thường được lèo lái bởi các chính trị gia già lão, trong khi các quốc gia dân chủ lại được các chính khách nam nữ trẻ lãnh đạo. Sự khác biệt này thật đáng chú ý. Những kẻ cầm quyền già nua có thể lãnh đạo thành công những quốc gia vận hành suôn sẻ và không cần đến những kiểm điểm gay gắt đường lối chính trị và các mục tiêu của họ. Dĩ nhiên quy luật này cũng có biệt lệ như: Churchill, Adenauer, Đặng Tiểu Bình hay Reagan. Thế nhưng chẳng có dân tộc nào có thể an phận để tin rằng rồi số phận sẽ ban phát cho mình một nhà cai trị xuất chúng. Việc những người cầm quyền trẻ có phần vững vàng hơn khi vượt qua các chao đảo của các giai đoạn khó khăn là điều có nhiều khả năng xảy ra nhiều hơn.

Trên cơ sở cạnh tranh chính trị, các chính trị gia, bất kể tuổi tác, bị bó buộc phải luôn bám sát tình hình, phải sớm nhận thức được các vấn đề và phải cởi mở đối với những sáng kiến mới liên quan đến những vấn đề đã nẩy sinh. Không ai ở chức vụ cao lại dám tự thoải mái cho đến lúc chết hoặc cho đến khi tự phát chán được.

Hệ thống độc đảng hay thể chế độc tài của một cá nhân có sức mê hoặc, hoặc sự trộn lẫn của cả hai, như trường hợp Tito ở Nam Tư, là đảm bảo cho sự hiện hữu của những đầu óc xơ cứng và những chính quyền vô tích sự.

Thế thì điều gì sẽ xảy ra sau cái chết của Fidel ở Cuba? Nhiều nhà quan sát đã đánh giá em trai của Fidel là Raúl Castro, cũng là kẻ được chỉ định kế vị, là người thực dụng, có thể nói đấy là một “Castro thực tiễn”. Đầu thập niên 90 là lúc Cuba mất các nguồn viện trợ rộng rãi của Liên Xô, chính Raúl đã nhận thức được rằng, muốn chính quyền sống còn, thì phải cải cách kinh tế. Ông ta đã thúc đẩy việc cho phép tái lập thị trường tư của nông dân nhằm khuyến khích sản xuất lương thực và để ngăn ngừa nguy cơ chết đói.

Thế nhưng, đây lại chính là một nhân vật – qua vai trò đầu não của bộ máy an ninh quốc nội Cuba trong nhiều năm – đã là quả đấm sắt của bạo quyền này, cũng như là kẻ phải chịu trách nhiệm trực tiếp về các vụ bắt bớ – thường kèm theo tra tấn – hàng ngàn nhân vật ly khai. Cho nên điều tốt nhất mà người ta có thể trông đợi được có thể chỉ là một thử nghiệm kiểu Nga, qua đó quá trình thả lỏng có thể sớm bị đám vệ binh nóng nảy và già cỗi của chế độ dẹp bỏ.

Nhìn xa hơn nữa, việc thực hiện cải cách cũng có thể sẽ bớt tính cấp bách dựa vào sự hỗ trợ của các đồng minh nhiều dầu hỏa như tổng thống Hugo Chávez của Venezuela hay mới đây nhờ khám phá được những nguồn dầu thô đáng kể ngay trong vùng biển Cuba. Trong trường hợp này, Raúl có thể sẽ tìm cách điên cuồng bám chặt vào cái hệ thống trơ lì mà ông ta đã từng góp công gầy dựng và giữ vững nó với bao nhiêu sự bạo tàn.

Thế nhưng Raúl Castro cũng chỉ là một lão già nên chúng ta cũng có quyền hy vọng rằng, rốt cuộc một Đặng Tiểu Bình mới sẽ vươn lên được từ đống tro tàn của chủ nghĩa Fidel, hay khá hơn nữa: một Suarez nào đó. Tuy nhiên cho đến nay lớp cán bộ cộng sản trẻ, như ngoại trưởng Felipe Perez Roque, vẫn khư khư là những kẻ mang ý thức hệ cứng rắn đến nỗi nhiều người Cuba phải gọi họ là “bọn Taliban”.

Một khi bọn họ tiếp thu quyền lực và không chịu nhượng bộ, có lẽ Cuba sẽ còn phải học thêm một giờ sinh vật học dài đằng đẵng nữa.

(Nina Khrushcheva là giáo sư bộ môn Quan hệ Quốc tế tại Đại học New School)

Bản tiếng Việt © 2007 talawas