Fidel Castro cai trị Cuba độc đoán như một đại điền chủ. Tuy nhiên huyền thoại về một lãnh tụ khắt khe mà công bằng vẫn sống tiếp trong lòng nhân dân Cuba đang bị áp bức. Ông đã tìm được những người thừa kế tinh thần.

Câu hỏi là, liệu Fidel Castro có còn đủ sức để trở lại với công vụ sau ca phẫu thuật ruột nghiêm trọng vừa qua như Bộ trưởng Y tế Cuba thông báo vào thứ Sáu hay không? Nhưng dù cho nhà độc tài Cuba này có chết bất cứ lúc nào đi nữa, hậu sự nghiệp chính trị của ông ta coi như đã được bảo đảm. Lúc ấy, không chừng huyền thoại về ông sẽ còn tác động mạnh hơn cả lúc sinh thời.

Trước đây mười lăm năm thì sự việc hoàn toàn khác hẳn. Sau khi đế chế Xô-viết sụp đổ, việc lúc nào thì chủ nghĩa xã hội côi cút Cuba sẽ gục ngã dường như chỉ còn là vấn đề thời gian. Mất Liên bang Xô-viết có nghĩa là mất nguồn tài trợ để giữ nền kinh tế mục nát của Cuba đủ sống sót qua ngày.

Tài hùng biện vang danh cách mạng thế giới của Castro lúc ấy nghe cứ như một sự lỗi thời ma quái. Vào đầu thập niên 90, cạnh nhà độc tài Bắc Triều Tiên Kim Il Sung, ông được xem là hoá thạch cuối cùng trong kỷ nguyên tàn lụi của chủ nghĩa toàn trị cộng sản.

Nhưng trong thời gian qua thì mọi chuyện đã đảo lộn từ lâu. Châu Mỹ Latinh bị làn sóng cánh tả mị dân tràn ngập. Castro đã tìm được nơi tổng thống Venezuela, Hugo Chávez, một người thừa kế mà ông tin tưởng sẽ có thể tiếp tục lãnh đạo công cuộc xã hội chủ nghĩa hoá Châu Mỹ Latinh. Và Chávez cũng thích được Castro xem là đứa “con đỡ đầu” của mình. Không những đầy khả năng mị dân tương tự như thần tượng của mình, Chávez – nhờ vai trò cai trị một trong những nước giầu dầu hoả nhất thế giới – còn nắm giữ phương tiện tài chánh đáng kể để thúc đẩy các trào lưu chống tư bản và chống Mỹ. Ngoài ra, tiền còn tạo điều kiện cho ông ta nhảy vào làm nhà tài trợ thay thế cho Liên bang Xô-viết đã tiêu vong để ổn định hệ thống quyền lực của Castro tại Cuba.

Thời Chiến tranh Lạnh, Castro là một kẻ gây rối, một yếu tố thường xuyên khó lường trước. Các mưu toan xuất khẩu cách mạng của ông ta rốt cuộc đều thất bại, nhưng những kẻ thừa kế tinh thần của ông ta, trong đó có Evo Morales, tổng thống Bolivia, lại đạt được những điều mà chính Castro chưa bao giờ với tới: đó là sự thách thức thật sự với kẻ thù truyền kiếp Hoa Kỳ trên lục địa Châu Mỹ Latinh. Chávez cũng vừa công khai kết nghĩa huynh đệ với tổng thống Iran Ahmadinejad.

Từ thập niên 90, phong trào quốc tế lên án toàn cầu hoá đã đánh bóng thêm cho huyền thoại Fidel Castro lúc ấy đang long lở. Thực tế hiển nhiên về việc ông ta vẫn giữ vững quyền lực của mình gần năm thập kỷ, trước bao nhiêu áp lực của siêu cường USA, không chỉ khơi dậy sự ngưỡng mộ nơi các nhà lãng mạn cách mạng cánh tả. Ngay giới tư sản phương Tây cũng bám vào hình ảnh Cuba như một đảo quốc thiên đường, gan dạ và bất khuất, hệt như cái làng Gallia nhỏ bé chống chọi với đế quốc La Mã trong thế giới truyện tranh sặc sỡ.

Đồng thời những người ngưỡng mộ Castro lại rộng rãi bỏ qua cái sự thật rằng Cuba là một nhà nước cảnh sát trị tàn bạo. Nhà đấu tranh cho nhân quyền Elizardo Sánchez Santa Cruz, người Cuba, đã nêu đích danh hệ thống Castro là “chủ nghĩa Tân Stalin nhiệt đới”. Năm 2003, 75 người chỉ trích chính quyền đã bị án giam đến 29 năm vì một đợt thu thập chữ ký. Một số người trong họ đã được thả trong thời gian qua.

Nhưng đối với những nhà đối lập ở Cuba, tự do có nghĩa là bị ngược đãi có hệ thống. Một trong những phương cách đe doạ được sử dụng là “màn kịch kinh tởm”: chính quyền thường xuyên thuê một đám vô lại tụ tập trước cửa nhà người đối lập rồi dùng loa phóng thanh chửi bới và hăm doạ thậm tệ.

Nhờ luôn đặt linh tính quyền lực của mình lên trên những suy tính giáo điều mà Castro đã sống sót sau khi học thuyết Mác-Lênin suy tàn. Sau khi chủ nghĩa cộng sản thế giới tiêu vong, ông đã kịp thời trở lại với giai đoạn khởi đầu sự nghiệp chính trị của mình đầu những năm 50. Trước khi nổi tiếng thế giới vào năm 1959 là lãnh tụ cách mạng thắng lợi hiển hách, ông đã tích cực hoạt động trên chính trường Cuba trong nhiều lĩnh vực với vai trò một chính khách dân tuý quốc gia thiên tả, nổi tiếng vì khả năng cơ hội và sự hung hãn qua các chỉ trích cay độc.

Hình như trước khi Batista thực hiện đảo chánh và trở thành kẻ độc tài năm 1952, Catro đã đề nghị cộng tác với y và sau đó lật đổ y năm 1959. José de Villa và Jürgen Neubauer đã viết về điều này trong quyển tiểu sử Lãnh tụ Vĩ đại (Máximo Líder, nhà xuất bản Econ) vừa phát hành: “Dù tình tiết này có đúng hay không, nó đã chỉ ra được nét đặc thù quan trọng của Fidel, xác quyết toàn bộ hành động của ông ta cho đến nay: Để thỏa mãn tham vọng quyền lực, ông ta có thể sẵn sàng liên minh với ma quỷ”.

Động lực đưa đến việc Castro ôm cứng lấy học thuyết Mác-Lênin và gắn bó chặt chẽ với Liên bang Xô-viết trước tiên cũng bởi tham vọng quyền lực cá nhân. Và ông ta chưa bao giờ là một đồng minh hiền lành của những người cộng sản giáo điều. Trong giai đoạn đầu nắm quyền, Castro đã dùng họ để loại trừ những ủng hộ viên của cuộc cách mạng tự xưng là dân chủ của ông, những người mang tư tưởng tư sản tự do cũng như xã hội ôn hoà. Đồng thời, Castro lại thề bồi với Hoa Kỳ rằng mình không hề dính dáng gì đến cộng sản cả. Vào những năm cuối của thập kỷ 60, khi những người cộng sản theo Liên Xô yêu cầu Fidel phải phục tùng sự kiểm soát của Đảng, ông ta đã tức thời bắt giam thủ lãnh của họ là Aníbal Escalante và hàng loạt đồng chí của ông này.

Castro luôn chỉ coi Đảng Cộng sản là một công cụ quyền lực cá nhân của mình. Về cơ bản ông ta cai trị hệt như một “cacique” – danh hiệu thời Cuba cổ dành cho thủ lãnh một hệ thống bảo hộ, về sau từ này cũng dành để gọi các đại địa chủ hoạt động như lãnh chúa. Tất nhiên với nhiệm vụ của một “cacique”, ông ta “phải có trách nhiệm chăm lo cho sự sung túc của người làm và gia đình họ”. Fidel Castro là đứa con ngoài giá thú của một “cacique”, theo de Villa và Neubauer. Nền giáo dục đầu tiên Fidel được hưởng là từ trường Dòng Tên. Sau này ông đã quyết liệt chối bỏ di sản của thân phụ cũng như của tinh thần Dòng Tên. Nhưng, theo nhận định của de Villa và Neubauer, cái mà Castro đã học hỏi được từ họ lại là “một hình dung rất sâu sắc về tinh thần tử vì đạo” và lòng quyết tâm “kiên trì đeo đuổi đến cùng mục tiêu đề ra”.

Fidel Castro đã kịp thời chuẩn bị bộ máy kìm kẹp cho giai đoạn hậu Fidel. Và ánh hào quang của vị trưởng thượng hảo tâm sẽ còn toả ánh sáng lâu dài lên những người có thể kế vị. Vì thế niềm mong đợi rằng toàn bộ hệ thống do Castro dựng nên sẽ tự động biến mất sau cái chết của ông, tiếc thay sẽ vẫn chỉ là niềm mơ ước.

Bản tiếng Việt © 2006 talawas