Thứ nhất: xin nói trước, tiểu đệ không phải là nhà thơ, nhà văn và càng không phải là nhà phê bình. Nhưng dám hãnh diện nói rằng đệ cũng rất mê Thơ, đàn bà và những thứ gần giống như vậy.

Thứ hai: giữa đệ và huynh không có mối hiềm khích hay tư thù nào, điều này có lợi cho một cuộc trao đổi mang tính khách quan. Hơn nữa, những gì đệ nêu ra dưới đây là vừa giải quyết những thắc mắc của bản thân, vừa góp ý xây dựng với huynh, ngõ hầu tìm ra lẽ phải – cái cần có sau Ba (Khẩu) phần.

1.



Trong “Khẩu phần” thứ nhất, về Như Huy, huynh có nói “…việc lạm dụng sự tục tĩu là một biểu hiện của nghèo nàn NGÔN NGỮ”. Ý này khá hay, chí lý! Nhưng vì nó được đặt trong một bài phê bình mang tính hàn lâm (ít ra cũng có quyền nhìn nhận như vậy!), vậy huynh có thể chỉ cho đệ, khai tâm cho đệ bằng những dẫn chứng cụ thể về mấy nhà thơ tội nghiệp đã làm nghèo nàn ngôn ngữ được không? Vì một khi đã nói ra, hẳn nhiên là có mục đích, có điểm rơi và có chủ ý, không ai có thể nói cười bâng quơ để rồi… Hơn nữa, đệ luôn xem trọng ý kiến của nhà thơ. Ðệ không tự tiện tin rằng nhà thơ lại nói chuyện bâng quơ kiểu “Tôi biết chợ này rất nhiều vịt… nó không kêu cặp cặp cứ vẫn là chợ có vịt…!”. Và huynh có nhắc đến những người “… du thủ du thực ít học trong đời sống”. Đọc câu này xong, đệ thấy buồn vô cùng, vì huynh nói như vậy nặng lời và nhẫn tâm quá, thậm chí là hơi quá đáng! Theo thiển ý của đệ, sự học cũng có ba bảy đường, trong cuộc sống này, không có ai là không được học hoặc là ít học cả. Có thể là có người không may mắn, mù chữ, nhưng như vậy không hẳn là họ “ít học” đâu nhé! Huynh hãy xét lại mình, hoàn cảnh, môi trường sống của mình và so sánh với họ, hoàn cảnh, môi trường sống của họ, huynh sẽ NGỘ được vấn đề ngay. Ðệ nói hơi lan man rồi!

Sở dĩ lan man như vậy là cũng có lý do riêng. Ðệ muốn nhấn mạnh chữ “nghèo nàn NGÔN NGỮ” mà huynh đã dùng. Ðệ thấy chưa chắc nhà thơ tầm cỡ như huynh đã giàu có ngôn ngữ hơn mấy người du thủ du thực. Vì huynh không chịu hiểu đấy thôi, chứ thực ra những câu văng tục, chửi thề của họ cũng ý nghĩa lắm đấy! Ý nghĩa ở chỗ nó chở sức nặng của thân phận, của những ẩn ức, ức chế, trầm luân, thậm chí đau khổ mà họ trải nghiệm. Huynh thử một lần lắng nghe họ chửi tục đi, nếu ở bên đó không có cơ hội thì huynh hãy về đây, đệ sẽ dắt huynh đi nghe, ẩn chất lắm, trăn trở lắm huynh ạ! Nó là thơ đấy, thơ nguyên chất đấy. Vì suy cho cùng, thì thơ cũng là một hình thái phát ngôn của con người, cũng mang nhân tính. Mà đã là con người thì có HỶ NỘ ÁI Ố… đâu phải lúc nào cũng trơn tru, bóng lộn?

Chúng ta nghèo nàn khi tự đặt vào đối tượng quan sát một yếu tính nào đấy rồi quy chụp nó phải theo ý mình, trong khi cuộc sống thì thiên hình vạn trạng và phát triển, thăng hoa không ngừng bởi chính nó! Khi huynh bảo một ai đó nghèo nàn ngôn ngữ, nghĩa là chính huynh đang tự làm mình nghèo nàn đi bởi sự phán xét đó. Ðệ nói vậy không biết có quá đáng chăng? Mong huynh chỉ giáo!

Giá như huynh nói họ ít học ở trường lớp lại dễ chịu hơn đôi chút, đằng này huynh bảo họ ít học trong đời sống! Thú thật là đệ hơi ngạc nhiên và bất ngờ trước phát biểu này! Khái niệm ÐỜI SỐNG rộng lắm huynh ạ! Ðọc xong, đệ thấy sợ! Mà giả sử, đem chẻ câu: họ là những con người ít học/ trong đời sống này thì lại càng phiến diện và kinh khủng hơn nữa. Khó tin đó là lời phát biểu của một thi sỹ!

Còn vấn đề nữa. Huynh có làm chính trị không? Thật ra huynh đang ở đảng phái nào? Kế hoạch chính trị của huynh trong tương lai là gì?

Ðệ nghe huynh nói “chúng ta lên tiếng về chính trị nhằm sau cùng đạt đến môi trường sáng tạo tự do và một nền văn chương chính danh, chứ không phải để tự vuốt ve nhau trong sinh hoạt văn chương ngoài lề (underground) có tính chất đóng kín. Không có nền văn chương lớn nào chỉ được tạo nên bởi các ấn bản photocopy. (…)”. Vấn đề huynh nêu ra lớn lao, quy mô và có tính cách mạng quá! Khi huynh viết như vậy, thiết nghĩ là huynh đã thừa biết là vô hình trung đã xúi khị thế hệ khác, thậm chí là đương kim thế hệ nhảy vào một quĩ đạo cực kì gian nan và nguy hiểm (nghèo). Mà huynh đang đứng ở thời đại nào vậy? Ðệ thấy ấn bản photocopy cũng hay đấy chứ, nó là 1 sự thay thế – một thái độ khước từ. Vấn đề ở chỗ chiếc bình ấy chứa gì, chứ không phải nó là bình gì. Ðộc giả bây giờ tinh lắm!

Làm sao mà “lên tiếng về chính trị” được hả huynh? Người ta làm chính trị thì mặc người ta, mình làm nghệ thuật thì lo cho xong phần mình! Hữu xạ tự nhiên hương, thơ mà đã đọc được, hạp nhĩ rồi thì cho dù nó nằm trong miếng giấy gói bánh mì người ta vẫn cứ mở ra, vuốt ve cho thẳng mà đọc. Ðâu cần phải lớn lao như vậy! Huynh dùng chữ “…vuốt ve nhau…”, vậy ai vuốt ve ai? Có bao giờ huynh đã được “vuốt ve” hoặc đã “vuốt ve” ai đó? Ðừng nghe huynh, không nên như vậy, không tốt đâu! Ðệ nghĩ, người làm chính trị có con đường của họ, người làm nghệ thuật có lý tưởng sáng tạo riêng của mình. Hẳn nhiên là không nên làm rùa rụt cổ, nhưng không có nghĩa là húc đầu vào tường. Cả hai hành vi ấy đều không xứng đáng xảy ra với người nghệ sỹ.

2.



À, đến “Khẩu phần” Lý Ðợi thì đệ vỡ lẽ đôi chút. Huynh nói “… cái khó-và cũng là cái hay–là tìm được giải pháp thứ ba, một thế đứng cân bằng giữa sự thờ ơ và sự minh hoạ. Người ta nên, và cần (đặc biệt trong hoàn cảnh Việt Nam), quan tâm đến chính trị, nhưng chính trị phải được THỂ HIỆN MỘT CÁCH NGHỆ THUẬT trong văn chương. Nếu chỉ thể hiện bằng cách hô khẩu hiệu, chúng ta sẽ lập lại chính xác kiểu văn chương tuyên truyền–minh hoạ trước đây ở miền Bắc. Loại văn chương mà tất cả chúng ta đều hết sức chán ngán và xa lánh”. Ý này cực hay! Và rất logic với “Khẩu phần” dành cho Như Huy. Nhưng sao nghe ra nó cũng xoay đi quẩn lại với chuyện “đăng đàn” cho tác phẩm, không có lối thoát! Huynh bảo là phải viết tinh tế, sâu sắc và có tính nghệ thuật như JM Coetzee chẳng hạn. Nhưng liệu huynh dự đoán khả năng đăng đàn cho tác phẩm kiểu đó trên hiện trạng Việt Nam được bao nhiêu phần trăm? Hay là nếu không được thì lại tiếp tục chơi kiểu photocopy? Ðệ thấy bế tắc ghê gớm! Và huynh hiểu về sự kiện Nguyên Ngọc cỡ nào? Ðệ lại thấy sự việc có khác đấy! Có cần đệ nói cho huynh nghe tường tận không? Nếu muốn nghe, ghé nhà đệ, cùng dắt bò lên đồi vắng, đệ sẽ kể cho huynh nghe, hấp dẫn lắm!

Và thế nào là “thờ ơ”? Thế nào là “minh hoạ”? Cân bằng như thế nào cho hợp lẽ? Ðệ thấy khó vô cùng! Ít ra thì đệ có thể hiểu được ý tốt của huynh về vấn đề nên hướng văn học không chính thống đến một chiều sâu, mỹ cảm đẹp, tạo dấu ấn với độc giả và ngõ hầu tạo thế đứng… trên văn đàn. Nhưng sao huynh lại có ý nghĩ như vậy nhỉ? Văn đàn, một khi huynh đã nói đến bối cảnh Việt Nam như trên, thì đâu hẳn chỉ giới hạn trong khuôn khổ chính trị – hoặc là thứ khuôn khổ nào đó – như nó vốn được thấy! Tại sao lại cứ phải đi theo hướng đó? Huynh đã về Việt Nam được mấy lần? Và huynh đã tiếp xúc được bao nhiêu sinh viên, bao nhiêu người lao động, bao nhiêu du thủ du thực, bao nhiêu trí thức… mà huynh kết luận không thương tiếc là “… chứ không thể chỉ là nền văn chương truyền đơn giữa một nhúm người viết với nhau… là độc quyền giữa những người ngoài lề…”? Thời đại thông tin, hậu hiện đại mà huynh lại có ý nghĩ như vậy là sao nhỉ! Sao lại “nhúm người” được nhỉ! Ðệ thì thấy khác, không phải là “nhúm người” như huynh nghĩ đâu, hơi bị nhiều cơ đấy! Ðệ thừa nhận là huynh có lý trong quan điểm là nên hướng tới cái hay, cái đẹp. Nhưng hay như thế nào, đẹp ra sao, hay và đẹp chỗ nào – đây là vấn đề nan giải, không đơn giản tí nào! Ðệ cũng thừa nhận là không nên lạm dụng tục tĩu, nhưng chắc gì nó tục như huynh đã hiểu về nó nhỉ! Trong chuồng gà không thể có chuyện gà đẻ ra ngay gà con, mà cần phải có trứng trước đã, rồi mới ấp thành con được, không phải cái trứng nào cũng hoàn hảo và “có trống” đầy đủ để nở, huynh cứ yên tâm và cũng đừng cố chấp làm gì! Thơ dơ có kiểu phản ánh riêng của nó, và cũng có mỹ cảm “dơ” riêng của nó, đệ nghĩ là vậy. Huynh cứ yên tâm! Thật ra, điều này đệ đã nói ngay từ đầu (gối) ở phần trên rồi. Lại chuyện “nói rồi… khổ lắm…”.

3.



Riêng về “Khẩu phần” Bùi Chát thì đệ không có ý kiến gì, đây là quyền lợi của huynh, huynh làm như vậy cũng phải, nếu đệ có thơ bị xào kiểu đó, đệ cũng lên tiếng, có khi còn hăng tiết hơn cả huynh bây giờ kia đấy! Mà nghĩ ra lão Bùi này cũng kì nhỉ! Tự dưng vậy, mang thơ của huynh ra xào, lão có xơ múi được gì ngoài chuyện làm cho huynh thêm một lần nổi tiếng nữa! Một kiểu thoa son, trét phấn lên xác vĩ nhân ấy mà lị!

Tóm lại, những “thức ăn” trong mấy “khẩu phần” mà huynh gởi tặng cho bọn họ nghe ra có vẻ khó nuốt! Khó nuốt cho cả người nhận và người tặng. Người nhận thì cảm thấy món này không đủ cơ sở để tin rằng ăn vào không ngộ độc. Và có lẽ người cho cũng chưa chắc đủ tự tin để bảo rằng món của mình chế ra chắc chắn không phải là nguỵ thực phẩm? Thử tìm trong mấy khẩu phần của huynh, có gì đủ cơ sở để tin tưởng là không lầm?

Nói chung thì còn nhiều vấn đề để trao đổi. Nhưng trời đã về khuya, đệ còn phải ngủ để mai đi làm. Hẹn gặp lại sau nhé! Chúc huynh vui, khoẻ và may mắn!

SG. 6.6.2004

© 2004 talawas