Bàn tròn về tiểu thuyết Hạt cơ bản tại Trung tâm Văn hóa Pháp L’ Espace ngày 12.1.2007 (Ảnh: Hồ Quang)

Vào năm 1996 khi các nhà vật lý “tóm được” “hạt quark” thứ sáu, dường như đã có một cơn mưa các “hạt cơ bản” lên bìa những tạp chí lớn như những chùm hoa đăng (lẽ ra phải thế) đón chào Magellan (dù ông vĩnh viễn còn chưa về).

Hầu hết chúng ta ngày nay không có cách gì hơn là tin vào sự diễn giải (interpretation) của các nhà khoa học: các “hạt cơ bản” là những “viên gạch” xây nên vũ trụ, thế giới và bản thân chúng ta.

Cũng như rất nhiều những sự vật có tính “cơ bản” xưa nay, hạt cơ bản đã trở thành một biểu tượng, trước hết, cho một kỷ nguyên mới của khoa học (là tương lai và thực tại của chúng ta) và công nghệ (là thực tại và tương lai của chúng ta). Tuy nhiên, về sự diễn giải đối với (các) biểu tượng, chúng ta lại thường trông đợi nhiều hơn ở văn chương, nghệ thuật.

Trên hướng này, Hạt cơ bản trong cuốn sách Houellebecq gửi đến từ tương lai, (thời điểm đưa ra ở phần Đoạn kết của tiểu thuyết này là vào khoảng năm 2079) là dấu hiệu cho cái mà cuốn sách này gọi là cuộc “biến chuyển siêu hình học thứ ba” (tr. 15) sẽ làm thay đổi nòi giống con người một cách căn bản. Theo khuôn khổ của giả thuyết đó, hai “biến chuyển siêu hình học” đi trước là: sự xuất hiện của các tôn giáo Abraham (truyền thống Do Thái – Thiên Chúa giáo) và sự nổi lên của nền khoa học hiện đại. Khuôn khổ văn minh phương Tây của nó thật rõ ràng và cuốn sách này không ngừng nhắc đến “sự suy tàn” của nền văn minh hiện hữu đó, như là tiền đề của “biến chuyển siêu hình học thứ ba”.

Cũng theo đó thì tính biểu tượng của Hạt cơ bản nằm trong sự trừu xuất những tập tính hạt này sang tập tính người, mà điểm quan trọng nhất là xoá bỏ số phận cá nhân trong tính cách lịch sử của nó, xoá bỏ những yếu tố tác thành số phận cá nhân với tư cách là số phận.

Theo diễn giải khoa học thì các hạt không có “số phận” riêng – và cần hiểu điều này theo đúng cách mà nhân vật nhà sinh học phân tử xuất chúng trong tiểu thuyết, nhân vật Michel Djerzinski, đã hình dung như “sự thiết lập một chuẩn bị mang tính thực nghiệm và lựa chọn một hay nhiều những thứ có thể quan sát, cho phép tiến đến việc gán cho một hệ thống nguyên tử một tập tính cho trước…” (tr. 243). Các hạt luôn nằm trong một tập hợp nào đó và được xác định qua trạng thái và các mối liên hệ, chứ không phải qua tư cách cá thể. Và, bởi nhân vật Djerzinski thường chỉ nói đến “trường phái Copenhagen” nên ta có thể cho rằng anh ta sử dụng diễn giải Copenhagen, theo đó, sự vật không hẳn là hạt cũng không hẳn là sóng mà tùy theo trạng thái xuất hiện khi ta quan sát sự vật ấy. Trong tiểu thuyết, đó là một tiền đề cho Djerzinski đi đến hoàn tất cái “trực giác thiên tài” của anh về sự cần thiết phải làm thay đổi thân phận / tình trạng con người.

Djerzinski nhìn nhân vật người anh cùng mẹ khác cha của mình, nhân vật Bruno Clement và nghĩ: “Bruno là cá nhân, về xác thịt, nhưng các loại sức lực cấu tạo nên ý thức và các ham muốn” của anh ta thì “thuộc về tổng thể thế hệ anh” (tr. 243). Trong cái nhìn rất “hạt cơ bản” này chứa đựng một lập luận khó bác bỏ, dù có vẻ khá hình thức: chẳng phải chính là “ý thức và các ham muốn” tạo nên số phận, tức là cái gương mặt đặc định của cá nhân trong thời gian hiện hữu của anh ta; vậy nhưng anh ta cũng là một tập hợp đặc thù của các “hạt cơ bản” và do đó, về nguyên tắc, có thể tìm cách thay đổi “một tập tính cho trước” ở cái “hệ thống nguyên tử” kia để làm cho nó đi đến một quá trình tái tạo hoàn toàn khác.

Không có gì phải nghi ngờ cái chỗ phải tiến hành thay đổi: đó là ở mã di truyền trong các phân tử AND hết sức nổi tiếng.

Công việc của nhân vật Michel ở CNRS là lãnh đạo một nhóm nghiên cứu AND – những phân tử đặc thù mà vai trò đã được thừa nhận: vai trò chứa đựng các “hạt cơ bản” của tính người – tất nhiên, trong gene của giống người.

Mọi sự không thể dễ dàng cho việc hình thành một biểu tượng, ngay dù cái dự án mang tinh thần không tưởng lớn lao trong tiểu thuyết này của Houellebecq có được một căn cứ thực tiễn nào đó. Các khái niệm, “hình ảnh” hay diễn giải về các hạt cơ bản đã trở thành biểu tượng ở mức độ thông thường, trong cái thế giới hiện đại từ lâu đã luôn sẵn sàng biến mọi thứ có thể thành các hình ảnh và biểu tượng. Các hạt cơ bản không sánh được về tính biểu tượng so với cái gọi là “Mẫu hành tinh nguyên tử Rutherford”, mặc dù chính các hạt đã bác bỏ mô hình đó.

Cuốn tiểu thuyết này đã thực hiện việc biểu tượng hoá ý niệm về hạt cơ bản với tư cách là điểm nhìn của một thế giới quan khoa học mới mẻ, rộng rãi phổ quát. Nhiệm vụ được giao cho nhân vật Michel Djerzinski và anh ta sẽ phải mang lại cho ý niệm này một nội hàm, một ý nghĩa là một Nhân học hoàn toàn mới.

Michel, trong tiểu thuyết, ngay từ tuổi thiếu niên đã bắt đầu thấp thoáng có cái trực giác về hướng phát triển này khi một lần cậu ta chợt nghĩ các nguyên tố tạo nên con người có thể thay thế bằng những nguyên tố khác cùng hoá trị… Nhưng sau này Michel tìm thấy hình mẫu tư tưởng ở Auguste Comte, bậc thầy của chủ nghĩa thực chứng cổ điển và là người khai sinh xã hội học.

Theo tinh thần của A. Comte, cái gánh nặng trên đường tạo nên một Nhân học mới có hai vế thì nhân vật Michel đã là một người đứng đầu ở một vế – sinh học; vế còn lại là đạo đức. Như vậy, quá trình tổng hợp hoá tri thức ở đây, trên tinh thần thực chứng đỏi hỏi một diễn giải về Đạo đức phù hợp với mục đích hoàn toàn mới mẻ trong tầm nhìn của Michel, vào thời đại của anh.

Cuốn tiểu thuyết này như là một tiểu sử – tiểu thuyết hoá của nhân vật Michel Djerzinski. Chủ đề về (những suy tư về) đạo đức xuất hiện rất sớm. Từ những năm trung học, đọc những cuốn truyện phiêu lưu – lịch sử, Michel đã ý thức được rằng “tất cả đều xoay quanh một đạo đức chung” (tr. 52) và điều đó mãi mãi ghi dấu trong tâm trí cậu. Cậu đọc Nietzsche chỉ thấy “một chút tức tối thoáng qua” và “đọc Kant chỉ để khẳng định lại những gì cậu đã biết”. (tr.52). Vậy là, đạo đức thuần tuý, duy nhất và phổ quát, không bị qui định mà dùng để qui định mọi sự – đã trở nên là một phần nền tảng của con người nhà khoa học tương lai và không thực sự có tín ngưỡng này. Chắc chắn cái ý niệm về đạo đức ấy phải góp phần trong một trực cảm của nhà nghiên cứu trẻ sau đó, khi mà anh ta trong một lần đọc lại Hồi ký của Heisenberg bỗng nảy ra trực giác về “một thế giới khác, một thế giới hoàn hảo” (tr. 36).

Nếu tìm cách “nắn thẳng” những kết cấu vặn xoắn thời gian – không gian trong tiểu thuyết này ta sẽ thấy cái trực giác về “một thế giới hoàn hảo” của Michel xảy ra khá muộn sau thời kỳ những tín niệm đạo đức cổ điển hình thành trong ý thức của anh ta. Và trong khoảng thời gian giữa chừng đó, Michel đã trải nghiệm số phận trong cái mà anh ta từng diễn tả là “vũ trụ của con người” đáng thất vọng, đầy lo sợ và cay đắng (tr. 95). Trong cảm thức và giấc mơ, anh ta nhiều lần thấy mình trong một không gian trống rỗng và buồn bã, “những không gian trừu tượng, phủ đầy tuyết trắng, cơ thể cậu quấn đầy những dải băng trôi dạt dưới một bầu trời thật thấp, giữa các nhà máy luyện kim” (tr. 124). Ở cái khoảng không vô hạn đó, không thấy dấu vết của Kant với “bầu trời sao trên đầu và những qui luật của đạo đức trong tim”. Thay vào đó là Pascal với “khoảng cách vô hạn của các thể xác với các tinh thần…”

Không gian trống rỗng là một ám ảnh thường xuyên của nhân vật Michel Djerzinski và đó là cái nhìn của anh ta về những mối liên hệ giữa con người.

Để có thể xoá bỏ số phận, trước hết phải có số phận. Tiểu sử Michel mang một hình ảnh “hạt cơ bản”: người anh cùng mẹ khác cha Bruno Clement có thể xem như đối hạt của Michel Djerzinski. Cũng có bản tính nhạy cảm và đánh giá rất cao Tình yêu, tình thương, sự dịu dàng, nhưng Michel sớm xa rời còn Bruno ngày càng chìm sâu vào cuộc tìm kiếm – đầu tiên là tình yêu, vô vọng, sau đó là những thoản mãn tình dục đầy khó khăn, nhục nhã và cực kỳ đau đớn cả xác thân và tâm trí.

Như Michel đã nhìn nhận, những lực tác thành ý thức và ham muốn ở Bruno không phải là cá biệt mà thuộc về tổng thể thế hệ của họ. Quá trình diễn giải về đạo đức chủ yếu diễn ra trên tiểu sử Bruno, cái số phận đối hạt của Michel.

Mặc dù giọng kể ở đây là hai lần gián tiếp, có thể thấy cái nhìn thực chứng đối với cái thế giới tiêu thụ, tình dục và bạo lực ở đây vẫn là cái nhìn từ nhãn quan của Michel Djerzinski. Sự mô tả về tình dục hành vi và ham muốn, vẻ đẹp và vẻ thảm hại của thân thể – tất cả, đều với một thứ ngôn ngữ mang tính giải phẫu học mô tả, đều qua một cặp kính phân cực lạnh lẽo, đều toát lên âm hưởng hỗn loạn báo hiệu chết chóc.

Cái nhìn thực chứng chỉ thông báo những gì được quan sát, ngoài đó ra không có gì được coi là tồn tại. Đáng tiếc, Michel chỉ thấy “Một điều chắc chắn: không ai còn biết cách sống…” (tr. 115).

Điều nhân vật Michel, nhân vật Bruno và các nhân vật có liên quan đều biết ở đây là: tất cả đều sợ cái thế giới này, “Trong một thế giới chỉ tôn trọng tuổi trẻ, con người dần dần bị ăn mòn” (tr. 154). Nhưng hầu như chỉ có Michel thấy được rằng cả mấy thế hệ ấy đang “nhấn chìm tình cảm bi thảm của cái chết trong cảm xúc chung hơn và nhẽo nhạt hơn của sự già đi” (tr. 167).

Phân tích này rõ ràng là quan trọng trong sự diễn giải về đạo đức của nhân vật Michel. Trong một cuộc trò chuyện dài giữa hai anh em (tiết 10, Phần thứ hai) – những cuộc trò chuyện mà Bruno ngày càng nói như một người xưng tội với ít chút sám hối và rất nhiều buông xuôi – Michel tỏ lòng trân trọng Aldous Huxley về những dự báo của nhà văn này về một phương Tây “kiểm soát gene, tự do tình dục, đấu tranh chống già nua, văn minh khoái lạc” (tr. 214).

Nhưng xét cho cùng, khi đang hiện hữu đây, “cái xã hội tình dục và quảng cáo” đó lại tạo ra ngày càng nhiều ham muốn “nuốt đi cuộc sống của con người” (tr. 218). Và vẫn là, rút cục, sự lảng tránh, “tính duy lý hiển nhiên” của cái chết. Michel “càng lúc càng chán chường” những tư tưởng này.

Đụng đến sự tất yếu của cái chết lấp ló sau những nỗ lực “chống già nua”, Michel nhận thấy rằng chuyển dịch sang tính siêu hình từ nguồn gốc của chủ nghĩa duy vật và khoa học hiện đại đã chỉ đem lại tính duy lý và chủ nghĩa cá nhân, cái thứ chủ nghĩa cá nhân rất đặc thù từ cái ý thức của “tổng thể thế hệ”, biểu hiện trong lời Bruno thốt lên: “Anh không sao chịu đựng được kết cục tuổi trẻ của anh, chịu đựng ý nghĩ con trai anh sẽ lớn lên, sẽ trẻ trung thay vào chỗ của anh…” và “Anh muốn quay trở lại làm một cá nhân” (tr. 255). Thì câu trả lời của Michel biểu hiện cái trực giác độc đáo của nhân vật này: “Một đơn tử..” (tr. 255).

Dường như đến đó thì nhân vật Michel đã diễn giải xong về đạo đức trong vai trò tổng hợp tri thức mà anh ta đảm trách. Đó là sự giải thể cái cá nhân với tư cách là cá nhân cho đến lúc đó còn mang số phận gắn với cái chết và do đó mà không thể ra khỏi trạng thái tới lui giữa Tội lỗi và Ân sủng.

Cái nhìn của nhân vật Michel ở đây thậm chí đã vượt lên giới hạn của một quan điểm thực chứng. Cái nhìn của anh ta đã mang yếu tố siêu hình. Và trong dòng suy tư trước khi viết ra công trình táo bạo của mình, anh ta đã tự hỏi liệu có thể có một xã hội nào tồn tại mà không cần đến tôn giáo hay không? Giữa thế lưỡng nan Tình dục / Quyến rũ / Ham muốn của trần thế với Cái chết / Tội lỗi / Ân sủng / Cứu chuộc của một Đấng – hoàn – toàn – khác – biệt (lại là Pascal, trong sâu xa, nhân vật Michel mang hình ảnh con người này), nhà sinh học phân tử đã chọn cách chặt đứt “mắt xích” Tình dục. Giả thuyết của anh ta (của Hạt cơ bản) là loại bỏ sự khác biệt giới tính giữa các cá nhân trong khi vẫn đảm bảo mọi con người được tận hưởng khoái cảm tình dục, tất nhiên, thông qua việc sắp xếp lại các mã di truyền.

Cuốn sách này, qua Houellebecq, được gửi đến từ tương lai… Ở đây, tiểu sử một con người quá đỗi phong phú và kỳ lạ đến mức không tưởng. Chúng ta liệu có khả năng hiểu được, hiểu đúng cái trực giác – tiểu thuyết của nhân vật Michel hay không? Đó có lẽ không phải là câu hỏi. Dường như, câu hỏi lại là: Liệu chúng ta đã hiểu, có thể hiểu được, hiểu đúng tình trạng của Đạo đức, nguồn gốc của nó và thân phận hiện tại cũng như quá khứ của chúng ta hay không?