Trong vòng mấy tuần vừa rồi tôi được một thích thú mới là theo dõi cuộc tranh luận quanh bản dịch của Thường Quán. Tiếc thay, gần đây cuộc tranh luận này có vẻ như đã dẫn vào ngõ cụt. Nhìn từ ngoài vào cuộc bút chiến này, khó tránh khỏi ấn tượng rằng người ta đang lục đục dưới cái hố dịch thuật mà không biết có bao giờ lên được.

Vậy lục đục vì cái gì? Vì bản dịch? Vì cách dịch của một bản dịch? Hay là vì nguyên tác? Hãy nói về nguyên tác: Tại những nguyên nhân tôi không lĩnh hội nổi, cuộc tỉ thí đập đầu này lại không phải vì bản dịch từ nguyên tác. Trong bài Dịch Phiệt, ông Phùng Nguyễn có nhắc đến điều này (“bằng cách chọn dịch My Last Tiger không từ nguyên bản tiếng Tây Ban Nha…”) như một thứ yếu và không ai nhặt sợi chỉ này lên để bàn tiếp về vấn đề căn bản này.

Trong bài này, tôi xin phép không góp ý gì cả mà chỉ đưa ra thêm vài thông tin liên quan đến nguyên tác Mi último tigre của Borges. Vì tôi không phải là người Việt cho nên sao dám góp ý được với cách dịch xuôi chứ không phải dịch ngược. Tuy rằng có một số câu trong các bản dịch dầu chiếm huy chương vàng, bạc và đồng trong cuộc tỉ thí này, vẫn bị lệch ý, vì bản dịch tiếng Anh đựợc dùng làm cơ sở trong cuộc thi đua này chứa một số sai lầm, tuy không nghiêm trọng nhưng vẫn đáng kể. Xin nhắc lại, tôi không hề muốn bình luận về các loại phương pháp dịch thuật mà đơn thuần muốn làm sáng tỏ một số điểm cho độc giả thông suốt hơn về nguyên tác.

Trong đời mình, Borges đã biến tấu chủ đề con cọp nhiều lần. Từ đó đã nảy sinh vài bài văn xuôi và thơ khác nhau. Dưới đây xin phép giới thiệu các bài đó, đồng thời làm rõ vài điểm trong bản Anh văn My last tiger.

Nguyên bản tiếng Tây Ban Nha của Borges là:

Borges còn viết thêm vài bài văn xuôi và thơ ngắn về chủ đề này. Các bài này được để trong phần phụ lục.

Trong bản dịch tiếng Anh được nhắc đến trong cuộc tranh luận này, có vài câu được dịch không đủ sát ý với nguyên bản và vì thế đã dẫn đến một số cãi vã vô ích. Dưới đây tôi xin nhấn mạnh các phần trong những câu của bản dịch tiếng Anh thiếu chính xác đến mức có khả năng người đọc hiểu sai ý. Độc giả lưu ý rằng tôi chỉ nhấn mạnh các phần của bản dịch tiếng Anh không thoả đáng về mặt nguyên ý của tác giả chứ không bàn gì đến những chênh lệch do việc chuyển ngữ sang tiếng Anh, vì tôi cho rằng đó là khu cai trị của dịch giả, người luôn phải lựa chọn giữa vài cách dịch khác nhau mà một độc giả như tôi không thể, không nên và không được phép nhận định cái nào “đúng”, cái nào “sai”, cái nào “hợp lý”. Ngoài ra, phần được tôi nhấn mạnh không thể coi là một “bản dịch” trong bất cứ ý nghĩa nào của từ đó, mà chỉ là sự chuyển ngữ tạm thời với mục tiêu duy nhất là giải thích vài điều cụ thể.

Ngay câu đầu tiên đã được dịch không thoả đáng vì ý chính của Borges không được chuyển sang Anh văn. Tác giả nói đơn giản là đã luôn luôn có những con cọp trong đời ông (“en mi vida siempre hubo tigres”) chứ không phải “tôi đã luôn luôn có”. Độc giả đã theo dõi các dị bản khác nhau cũng được nhận thức rằng “bản dịch tự do” trúng số nhưng là trong tình cờ, dầu điều đó là tại bản dịch sang tiếng Anh chứ không phải là công của dịch giả tiếng Việt.

Cụm từ mang tính chất quyết định của Borges là “no dejó de apenarme” (dịch từng từ một là “đã không ngừng làm cho mình buồn”). Nó chỉ một quá trình thời gian, một tiến trình bao gồm một khoảng dài hơn thời gian mất để đọc sách. Riêng điều đó, cùng với chức năng văn phạm của “no dejó de” (nghĩa đen là “đã không ngừng”), khiến cho tôi dùng cụm từ “without fail”. Không những thông thường (dạng nguyên thể) “no dejar de” được dịch bằng “… without fail” hay các cụm từ tương tự trong tiếng Anh cũng làm sáng tỏ điều vừa được nhắc đến (như “I couldn’t help…” chẳng hạn), mà còn nghe trơn tru hơn “did not stop me grieving” nhiều. Mấy lời “did not stop me grieving” nghe chút ít vụng về vì không biểu thị giọng tự nhiên của nguyên tác. Còn trong khi “no dejó de apenarme” là một cụm từ thông dụng, “did not stop me grieving” là những lời cực ít dùng trong cách nói hằng ngày, thậm chí có phần gượng gạo. Trong trường hợp này, “bản dịch sát nghĩa” trúng số nhưng cũng lại trong tình cờ. Và cũng như lần trước, đó là nhờ “công lao” của bản Anh văn.

Ngoài ra, phải bàn thêm đến vấn đề “they did not stop me grieving”: Từ “they” trong bản Anh ngữ không được chọn đắt lắm vì Borges cố ý không dùng một từ tương tự. Theo hệ thống văn phạm tiếng TBN, chỗ duy nhất cho biết từ “apenarme” (tạm dịch “làm cho mình buồn”) có liên quan đến từ nào khác trong câu là giữa “no” và “de” và chỗ đó được tác giả dành cho “dejó”, tức là số ít (“it would”), không phải số nhiều (“they would”). Muốn dùng số nhiều để nói rằng “no dejaron” và như thế gắn động từ “dejar” với “The Jungle Books” thì ông đã viết như thế. Nếu Borges dùng số ít trong trường hợp đã có sự lựa chọn giữa số ít và số nhiều, ông phải có lý do để nghiêng về sự lựa chọn này. Như vậy, từ “they” không phản ảnh đầy đủ ý chính của tác giả vì Borges còn nói tiếp “que Shere Khan”, tức cái (dịch đại ý) “đã không ngừng làm cho mình buồn” là Shere Khan và sự kiện rằng nhân vật đó là kẻ phản diện chứ không phải bộ sách “The Jungle Books” như trong bản Anh văn.

Từ “fábula” trong câu này của Borges công nhận rất khó dịch vì bất chấp ý nghĩa chính của nó là “legend” (theo nghĩa bóng; nghĩa đen lại là “leyenda”) thì đề nghị của tôi, “fable”, cũng chả hay hơn tí nào nhưng cho phép tránh sự không lựa chọn cố tình được biểu hiện bằng từ “piece” ở đây, và “fable” có phần trung thành hơn với ngôn từ của bản gốc. Tôi muốn nghĩ rằng đối với dịch giả người Việt nào toát mồ hôi để dịch thật hay, được biết rằng Borges dùng một từ tương đương với “fable” và không tương đương với “piece” (như “obra”) thì có lẽ cũng có ích. Có lẽ tôi nhầm, nhưng vẫn muốn cho rằng “fable” là một vạch xuất phát hay hơn để dịch tiếp sang một tiếng khác.

Cuối cùng còn một sai lầm về mặt ngữ pháp: độc giả đã bao giờ tự hỏi vì sao lời cảm ơn trong câu này đứng lẻ không gắn bó lắm với phần còn lại của câu? Là vì thiếu từ. Trong tiếng TBN, (dạng nguyên thể) “agradecerle algo a alguien” có nghĩa là “cảm ơn ai vì một điều gì đó” chứ không phải “cảm ơn” thôi. Dịch giả tiếng Anh quên mất từ “for” (“thank here our friend for that tiger of flesh and blood” – lại có “ese” nên dịch là “that” [tiger] chứ không “this”) cho nên thực sự phải cảm tạ các dịch giả người Việt vì trong các dị bản của họ, đại ý của văn thần người Argentina vẫn được chuyển sang Việt ngữ dẫu rằng bản dịch họ dùng làm cơ sở đã dịch sai cụm từ “agradecerle algo a alguien” (“to thank someone for something”). Nhưng vẫn thế, tôi dám xác định rằng đọc các bản Việt ngữ của câu này cũng thấy rằng thiếu một liên từ như từ “vì” chẳng hạn ở chính chỗ trong tiếng Anh thiếu “for”.

Xin tạm dừng ở đây vì mấy chi tiết khác hầu như không đủ quan trọng để bàn đến trong một bài như thế này. Toàn là những ví dụ không dẫn đến sự hiểu lầm hoặc là nghiêm trọng hoặc là đáng kể, chẳng hạn không phải “this Platonic tiger” mà phải là “that Platonic tiger”: “ese” là “that”, còn “este” mới là “this”, hay trường hợp của “and not stripes” (“pero no las rayas”) trong câu “sólo puedo contestar que las manchas me desgradan, pero no las rayas” (“I can only respond that spots displease me and not stripes”): Borges dùng từ “pero” (“but”) tuy đã có thể dùng từ “y” (“and”). Ngoài ra, ông còn dùng thêm một dấu phẩy trước từ đó mặc dầu trong tiếng TBN không nhất thiết phải dùng dấu phẩy ở chỗ này, cho nên tôi dám lý giải rằng ông cố tình dùng đến cả hai, từ “pero” và dấu phẩy. Như thế, dịch giả chọn từ “and” không sai (vì “and” cũng có chức năng nhấn mạnh) nhưng thiếu tinh thần nhấn mạnh ngoại lệ của Borges khi dùng đến cả “pero” lẫn dấu phẩy, vậy chỗ này dùng từ “but” nghe tự nhiên hơn.

Rồi còn lại vài điều nhỏ như trong câu thứ hai, từ “hechizado” được dịch giả chuyển ngữ bằng “in a spell” thì rất đúng nhưng sát nghĩa quá. Sao vậy? Vì có phần cường điệu: Cậu bé Borges mỗi khi đang đứng trước chuồng bị “hechizado” trong vòng vài tiếng hay lâu nhất là vài ngày chứ không liên tiếp như “in a spell” ám chỉ tới. Như thế, có lẽ “mesmerized” phản ảnh cảnh cụ thể chính xác hơn vì nó có ý nghĩa gần “fascinated” hơn và thường được dùng trong ngữ cảnh xác định thời hạn, trong khi đó “in a spell” bao gồm ngụ ý khó thoát khỏi hơn từ “mesmerized” về mặt quan hệ phụ thuộc mà nó được “in a spell” tượng trưng mạnh hơn nếu so với “mesmerized”.

Trong quyển Conversaciones con Borges của Roberto Alifano (Editorial Debate, Madrid 1986, tr.212-214), Borges giải thích rằng ông liên hệ con cọp với màu vàng vì khi lên vườn bách thú ở thuở ấu thơ, ông khắc màu vàng của con cọp vào trí nhớ của mình. Ngoài ra, đó là màu duy nhất ông còn phân biệt được sau khi bị mù, vậy ông thích gắn nó với con cọp. Vài câu sau, ông giải mã vì sao suốt cả mấy năm vừa rồi ông say mê đeo cà vạt màu vàng – cũng vì lý do đó, vì là màu duy nhất ông còn “nhìn thấy” được.

Thay vì lời kết luận tôi xin phép nhắc mọi bên tham gia cuộc tranh luận về bản dịch của Thường Quán rằng, trong cuộc bút chiến nào cũng có một mẫu số chung, dù bé nhất, dù đó chỉ là một mầu vàng mù mịt được nhận thức một cách lơ mơ. Giả sử nó được mọi người cảm nhận như một điểm chung để thấu hơn về cách nhìn nhận của người khác thì các bất đồng mũ hai có thể dẫn đến một mẫu số chung lớn hơn … Ý nghĩ nghịch lý này cứ để một nhà toán học coi là sai hoàn toàn nhưng có lẽ trong văn học không thế? Là người vừa được hưởng những phản ứng chua chát do một số lời không có chừng mực của chính mình gây ra, tôi không thể không khuyên mọi người trong cuộc đua vỡ sọ này, có lẽ cũng nên nhớ rằng đó là một cuộc tranh luận nảy sinh từ một điểm chung trọng yếu: sự đam mê vì văn học, vì văn xuôi, vì thơ, vì Borges. Vậy chia sẻ sự đam mê đó với nhau trong tinh thần làm giầu kiến thức lẫn nhau liệu có khoái lạc hơn chắng? Chính ông PR phải nói, để Cụ Hồng đáp ngay: khổ lắm – biết rồi – nói mãi! Vâng, ai đứng trong cuộc này mà đã từng một lần phản bác đối tượng bằng những lời không tránh được thì về sau cũng nên cố gắng tìm đến một loại mẫu số chung. Để nhận thức được một màu vàng mập mờ, mọi bên đâu phải tìm tòi lục lọi mãi: một bản dịch sát nghĩa và một tác phẩm nghệ thuật kiểu dịch phóng tác là hai điều khác nhau hoàn toàn. Mỗi bản có giá trị riêng của nó, không nhiều hơn và không ít hơn bản kia. Đối chiếu dịch thuật không nhất thiết phải dẫn đến những sự so sánh khập khiễng; chỉ nên công nhận rằng mục tiêu chính của một bản dịch phóng tác không phải là dịch sát nghĩa mà là đưa ra một tác phẩm nghệ thuật riêng dựa vào nguyên tác (hay bản dịch của nó), còn bản dịch sát nghĩa định truyền lại giọng điệu của tác giả chứ không nhét thêm cảm tưởng riêng của dịch giả vào nó. Hai thái độ khác nhau, hai mục đích khác biệt, hai giải pháp riêng – nhưng chắc chung một lý lẽ chính đáng.

Phụ lục

Jorge Luís Borges

El otro tigre

And the craft that createth a semblance

MORRIS: Sigurd the Volsung, 1876

Pienso en un tigre. La penumbra exalta

la vasta Biblioteca laboriosa

y parece alejar los anaqueles;

fuerte, inocente, ensangrentado y nuevo,

él irá por su selva y su mañana

y marcará su rastro en la limosa

margen de un río cuyo nombre ignora

(en su mundo no hay nombres ni pasado

ni porvenir, sólo un instante cierto.)

Y salvará las bárbaras distancias

y husmeará en el trenzado laberinto

de los olores el olor del alba

y el olor deleitable del venado.

Entre las rayas del bambú descifro

sus rayas y presiento la osatura

bajo la piel espléndida que vibra.

En vano se interponen los convexos

mares y los desiertos del planeta;

desde esta casa de un remoto puerto

de América del Sur, te sigo y sueño,

oh tigre de las márgenes del Ganges.

Cunde la tarde en mi alma y reflexiono

que el tigre vocativo de mi verso

es un tigre de símbolos y sombras,

una serie de tropos literarios

y de memorias de la enciclopedia

y no el tigre fatal, la aciaga joya

que, bajo el sol o la diversa luna,

va cumpliendo en Sumatra o en Bengala

su rutina de amor, de ocio y de muerte.

Al tigre de los símbolos he opuesto

el verdadero, el de caliente sangre,

el que diezma la tribu de los búfalos

y hoy, 3 de agosto del 59,

alarga en la pradera una pausada

sombra, pero ya el hecho de nombrarlo

y de conjeturar su circunstancia

lo hace ficción del arte y no criatura

viviente de las que andan por la tierra.

Un tercer tigre buscaremos. Éste

será como los otros una forma de mi sueño,

un sistema de palabras

humanas y no el tigre vertebrado

que, más allá de las mitologías,

pisa la tierra. Bien lo sé, pero algo

me impone esta aventura indefinida,

insensata y antigua, y persevero

en buscar por el tiempo de la tarde

el otro tigre, el que no está en el verso.

bản dịch của Harold Morland

The Other Tiger

I think of a tiger.

The gloom here makes

The vast and busy Library seem lofty

And pushes the shelves back;

Strong, innocent, covered with blood and new,

It will move through its forest and its morning

And will print its tracks on the muddy

Margins of a river whose name it does not know

(In its world there are no names nor past

Nor time to come, only the fixed moment)

And will overleap barbarous distances

And will scent out of the plaited maze

Of all the scents the scent of dawn

And the delighting scent of the deer.

Between the stripes of the bamboo I decipher

Its stripes and have the feel of the bony structure

That quivers under the glowing skin.

In vain do the curving seas intervene

And the deserts of the planet;

From this house in a far-off port

In South America, I pursue and dream you,

O tiger on the Ganges’ banks.

In my soul the afternoon grows wider and I reflect

That the tiger invoked in my verse

Is a ghost of a tiger, a symbol,

A series of literary tropes

And memories from the encyclopaedia

And not the deadly tiger, the fateful jewel

That, under the sun or the varying moon,

In Sumatra or Bengal goes on fulfilling

Its round of love, of idleness and death. To the symbolic tiger I have opposed

The real thing, with its warm blood,

That decimates the tribe of buffaloes

And today, the third of August, ’59,

Stretches on the grass a deliberate

Shadow, but already the fact of naming it

And conjecturing its circumstance

Makes it a figment of art and no creature

Living among those that walk the earth.

We shall seek a third tiger. This

Will be like those others a shape

Of my dreaming, a system of words

A man makes and not the vertebrate tiger

That, beyond the mythologies,

Is treading the earth. I know well enough

That something lays on me this quest

Undefined, senseless and ancient, and I go on

Seeking through the afternoon time

The other tiger, that which is not in verse.

Dreamtigers

En la infancia yo ejercí con fervor la adoración del tigre: no el tigre overo de los camalotes del Paraná y de la confusión amazónica, sino el tigre rayado, asiático, real, que sólo pueden afrontar los hombres de guerra, sobre un castillo encima de un elefante. Yo solía demorarme sin fin ante una de las jaulas en el Zoológico; yo apreciaba las vastas enciclopedias y los libros de historia natural, por el esplendor de sus tigres. (Todavía me acuerdo de esas figuras: yo que no puedo recordar sin error la frente o la sonrisa de una mujer.) Pasó la infancia, caducaron los tigres y su pasión, pero todavía están en mis sueños. En esa napa sumergida o caótica siguen prevaleciendo y así: Dormido, me distrae un sueño cualquiera y de pronto sé que es un sueño. Suelo pensar entonces: Este es un sueño, una pura diversión de mi voluntad, y ya que tengo un ilimitado poder, voy a causar un tigre.

!Oh, incompetencia! Nunca mis sueños saben engendrar la apetecida fiera. Aparece el tigre, eso sí, pero disecado o endeble, o con impuras variaciones de forma, o de un tamaño inadmisible, o harto fugaz, o tirando a perro o a pájaro.

bản dịch của Mildred Boyer

Dreamtigers

In my childhood I was a fervent worshiper of the tiger: not the jaguar, the spotted “tiger” of the Amazonian tangles and the isles of vegetation that float down the Paraná, but that striped, Asiatic, royal tiger, that can be faced only by a man of war, on a castle atop an elephant. I used to linger endlessly before one of the cages of the zoo; I judged vast encyclopedias and books of natural history by the splendor of their tigers. (I still remember those illustrations: I who cannot rightly recall the brow or the smile of a woman.) Childhood passed away, and the tigers and my passion for them grew old, but still they are in my dreams. At that submerged or chaotic level they keep prevailing. And so, as I sleep, some dream beguiles me, and suddenly I know I am dreaming. Then I think: This is a dream, a pure diversion of my will; and now that I have unlimited power, I am going to cause a tiger. Oh, incompetence! Never can my dreams engender the wild beast I long for. The tiger indeed appears, but stuffed or flimsy, or with impure variations of shape, or of an implausible size, or all too fleeting, or with a touch of the dog or the bird.

El oro de los tigres

Hasta la hora del ocaso amarillo

Cuántas veces habré mirado

Al poderoso tigre de Bengala

Ir y venir por el predestinado camino

Detrás de los barrotes de hierro,

Sin sospechar que eran su cárcel.

Después vendrían otros tigres,

El tigre de fuego de Blake;

Después vendrían otros oros,

El metal amoroso que era Zeus,

El anillo que cada nueve noches

Engendra nueve anillos y éstos, nueve,

Y no hay un fin.

Con los años fueron dejándome

Los otros hermosos colores

Y ahora sólo me quedan

La vaga luz, la inextricable sombra

Y el oro del principio.

Oh ponientes, oh tigres, oh fulgores

Del mito y de la épica,

Oh un oro más precioso, tu cabello

Que ansían estas manos

The Gold of the Tigers

Until the hour of the yellow twilight

How often will I have seen

the powerful Bengal tiger

come and go along the predestined path

behind the iron bars

unsuspecting they were his prison.

Afterward there would be other tigers,

the tiger of fire by Blake;

afterward there would be other gold,

the loving metal which was Zeus,

the ring which every nine nights

engenders nine rings, and these, nine more,

without end.

With the years the other beautiful colors

forsook me, leaving me

with the vague light,

the inextricable shadow,

and the gold of the beginning.

Oh dusks, oh tigers, oh radiance

of the myth and the epopee,

oh most precious gold, your hair

these hands long for

El tigre

Iba y venía, delicado y fatal, cargado de infinita energía, del otro lado de los firmes barrotes y todos lo mirábamos. Era el tigre de esa mañana, en Palermo, y el tigre del Oriente y el tigre de Blake y de Hugo y Shere Khan, y los tigres que fueron y que serán y asimismo el tigre arquetipo, ya que el individuo, en su caso, es toda una especie. Pensamos que era sanguinario y hermoso. Norah, una niña, dijo: Está hecho para el amor.

The Tiger

It came and went, delicate and fatal, charged with infinite energy, on the other side of the firm bars, and we all watched it. It was the tiger of that morning, in Palermo ^[1] , and the tiger of the Orient and the tiger of Blake, of Hugo and Shere Khan, and the tigers that were and will be and at the same time the archetypical tiger, since the indivual, in its case, is an entire species. We thought it bloodthirsty and lovely. Norah, a little girl, said: It’s made for love.

Los tigres del Annam

Para los annamitas, tigres o genios personificados por tigres rigen los rumbos del espacio.

El Tigre Rojo preside el sur (que está en lo alto de los mapas); le corresponden el estío y el fuego.

El Tigre Negro preside el norte; le corresponden el invierno y el agua.

El Tigre Azul preside el oriente; le corresponden la primavera y las plantas.

El Tigre Blanco preside el occidente; le corresponden el otoño y los metales.

Sobre estos Tigres Cardinales hay otro Tigre, el Tigre Amarillo, que gobierna los otros y está en el centro, como el Emperador está en el centro de China y China está en el centro del mundo. (Por eso la llaman el Imperio Central; por eso, ocupa el centro del mapamundi que el P. Ricci, de la Compañia de Jesús, trazó a fines del siglo XVI para instruir a los chinos.)

Lao Tse ha encomendado a los Cinco Tigres la misión de guerrear contra los demonios. Una plegaria annamita, vertida al francés por Louis Cho Chod, implora con devoción el socorro de sus incontenibles ejércitos. Esta superstición es de origen chino; los sinólogos hablan de un Tigre Blanco, que preside la remota región de las estrellas occidentales. En el sur, loc chinos ubican un Pájaro Rojo; en el oriente, un Dragón Azul; el el norte, una Tortuga Negra. Como se ve, los annamitas han conservado los colores, pero han unificado los animales.

Los Bhils, pueblo del centro del Indostán, creen en infiernos para Tigres; los malayos saben de una ciudad en el corazón de la jungla, con vigas de huesos humanos, con muros de pieles humanas, con aleros de cabelleras humanas, construida y habitada por Tigres.

The Tigers Of Annam

For the Annamites, tigers or personified genies rule over the directions of space.

The Red Tiger presides over the south (which is on the upper part of the maps); it corresponds to summer and fire.

The Black Tiger presides over the north; it corresponds to winter and water.

The Blue Tiger presides over the east; it corresponds to spring and plants.

The White Tiger presides over the west; it corresponds to autumn and metals.

Above these Cardinal Tigers there is another Tiger, the Yellow Tiger, who governs the others and resides in the center, just like the Emperor is in the center of China and China is in the center of the world. (That’s why it’s called the Middle Kingdom; that’s why it occupies the center of the mapamundi drawn by Father Ricci S.J. at the end of the 16th century to instruct the Chinese.)

Laozi entrusted the Five Tigers with the mission to battle the demons. An Annamite prayer translated into French by Louis Cho Chod devotedly implores the aid of their unstoppable armies. This superstition is of Chinese origin; the sinologists speak of a White Tiger presiding over the remote region of the western stars. In the south, the Chinese placed a Red Bird; in the east, a Blue Dragon; in the north, a Black Turtle. Obviously the Annamites preserved the colors yet unified the animals.

The Bhils, a people in central India, believe in hells for tigers; the Malay know of a city in the middle of the jungle with rafters made of human bones, walls out of human skin, and eaves of human hair, built and inhabited by Tigers.

© 2003 talawas