Ông có mặt khắp nơi. Ông là bạn đồng hành với ta trên khắp các nẻo đường của nước Nga. Chiếc cằm nhọn được che bởi bộ râu dê nổi tiếng, hàng ria mép cắt tỉa cẩn thận và đôi mắt sắc như dao chứng tỏ ông là một nhà bác học khắc kỉ và quyết đoán không gì lay chuyển được. Ông hiếm khi nhìn thẳng vào mắt ta. Với một sự chú tâm đầy cao quí hiện rõ trên nét mặt, ông nhìn về phía chân trời, chú mục vào một tương lai không ai có thể mường tượng nổi. Đôi khi ông vung cánh tay phải ra phía trước, theo bản năng, như thể đang cố vươn tới ước mơ của chính mình.

Đấy là Vladimir Ilich Lenin, người xuất thân từ một thành phố Simbirsk (nay là Ulyanovsk) không có gì đặc biệt, nằm ở tây nam nước Nga. Cuối tháng này người ta sẽ tổ chức kỉ niệm lần thứ 136 năm ngày sinh của Ulyanov, được biết nhiều hơn với tên Lenin, một nhà cách mạng bolshevik và lãnh tụ nhà nước Liên Xô từ năm 1917 cho đến tận lúc chết vào năm 1924. Trên những bức hình ở đây dĩ nhiên là không phải chính ông mà chỉ là ảnh của hàng trăm bức tượng trên các quảng trường trung tâm của biết bao thành phố trên khắp nước Nga.

So với cuộc đấu tranh vào giữa những năm 1990, khi mà tiếp sau sự tan rã của Liên Xô là tình trạng tham nhũng và những tai hoạ về kinh tế đe doạ sự trở về của chủ nghĩa cộng sản, tương lai của nước Nga ngày nay đã có vẻ tươi sáng hơn. Chỉ có những người già và những kẻ chán chường mới ngoảnh lại phía sau, ngoảnh lại những năm tháng của chủ nghĩa Stalin mà họ coi là ổn định mà thôi. Tại nước Nga đang hồi sinh hiện nay, người ta có thể nhìn thấy những bảng quảng cáo điện thoại di động và những món hàng hoá “bạch vệ”, còn ô tô Lada thì chen vai thích cánh với ô tô của các hãng Nhật Bản hay Đức, tượng Lenin có vẻ như vừa như vật trang trí bình thường lại vừa như không hợp thời. Ông đã trở thành một kiểu hoàng đế của những đồ tầm tầm ^[1] , thành hình ảnh những chú lùn được vẽ trên các áo may ô hay trên các con búp bê matrioshka: khi nhấc con bên ngoài ra ta sẽ thấy con bên trong, cũng là hình ảnh các lãnh tụ Xô Viết trước kia, được bôi quét một cách sơ sài.

Tại Saint Petersburg có một khách sạn mang tên “Tiếng gọi của Ilich”, phòng ăn ở đây có rất nhiều tượng bán thân bằng bạc của Lenin, còn trên màn hình treo ngay dưới trần nhà thì chiếu các cuốn phim về các buổi diễn thuyết đầy nhiệt huyết của chính Lenin trước đám đông. Các buổi diễn thuyết thường bị cắt ngang bởi những đoạn phim con heo được sản xuất hồi giữa những năm 1970.

Giải thích thế nào về việc có rất nhiều tượng Lenin mà có vẻ như người ta còn chần chừ chưa muốn dỡ bỏ? Sự bền vững của chúng còn gây ngạc nhiên ở chỗ ngay khi còn sống Lenin cũng không phải là một người có bề ngoài hấp dẫn. Stalin đã thất vọng nhận xét về lần gặp gỡ đầu tiên với ông ta như sau: “Tôi hi vọng sẽ được gặp một chim ưng núi của tổ quốc chúng ta, nghĩa là một người không chỉ lớn về mặt chính trị mà có thể nói to lớn cả về thể xác nữa, vì tôi đã vẽ ra trong trí tưởng tượng trẻ trung đầy nhiệt huyết của mình hình ảnh một người khổng lồ, một chiến binh. Nhưng tôi đã gặp một người rất bình thường, nhỏ con hơn tôi, mặc dù tôi chỉ là người có vóc dáng trung bình, hoàn toàn không có gì khác biệt với một kẻ hữu sinh hữu tử nào khác”.

Có thể những bức tượng này có một giá trị nghệ thuật. Không nghi ngờ gì rằng chúng rất đa dạng, đa dạng hơn ta có thể tưởng tượng. Tượng Lenin được làm từ đủ mọi loại vật liệu khác nhau: đá hoa cương màu xám, đá cẩm thạch, đồng và cả bạc nữa. Và trong những tư thế khác nhau: một trí thức đang trầm tư, một diễn giả cuồng nhiệt, một nhà hoạt động nhà nước vĩ đại, một vĩ nhân đứng tít trên cao hay một người vô sản bình thường tay cầm cái mũ lưỡi trai, một người chỉn chu đáng khâm phục đang cầm trên tay chiếc áo bành tô. Nhưng có khi, chuyện này cũng hay xảy ra lắm, ta có thể thấy những bức tượng như tạc một anh hề kì quặc trong một tửu điếm rẻ tiền, cảm giác như ông vừa đi vừa chạy vậy. Dĩ nhiên không phải là người nghệ sĩ đã cố ý làm ra như thế.

Nhiều người Nga bình thường không muốn chia tay với hệ tư tưởng không tưởng của chủ nghĩa cộng sản, họ khẳng định rằng Lenin đã dẫn nước Nga vào đường ngay ngõ thẳng, Stalin đã làm hỏng tất cả vì ông ta là một nhà độc tài, một tên tội phạm. Nghĩa là cho đến nay người ta vẫn nghĩ rằng Lenin là hiện thân của “chủ nghĩa cộng sản với khuôn mặt con người”. Nhưng các nhà sử học từ lâu đã không còn tin như vậy nữa. David Remnick của tờ The New Yorker có lần đã nhận xét rằng “chính Lenin đã cho xây dựng những trại lao động cải tạo đầu tiên; chính Lenin đã cố tình gây ra nạn đói như là một vũ khí chính trị; chính Lenin đã giải tán quốc hội lập hiến, tàn dư cuối cùng của chính phủ dân chủ và đặt Đảng Cộng sản lên đỉnh của kim tự tháp quyền lực của nhà nước toàn trị; chính Lenin là người đầu tiên tiến hành cuộc chiến tranh chống lại giới trí thức và người tu hành, đồng thời tiêu diệt mọi tàn tích của quyền tự do công dân và tự do ngôn luận”. Tóm lại Lenin tin rằng chế độ chuyên chế chính là phương tiện dẫn tới các mục đích xã hội chủ nghĩa của mình và điều này nhiều khi đã dẫn đến những cuộc tắm máu không thương tiếc.

Những ai nghi ngờ chuyện này xin đọc bức thư được Lenin viết năm 1918, trong đó ông hiện rõ là một nhà hoạt động tàn nhẫn, sau đây:

Thế là lại xuất hiện câu hỏi theo kiểu Lenin: “Làm gì?”. Phải giật đổ tất cả các bức tượng của ông hay chỉ cần đối xử với chúng một cách dửng dưng? Biết bao nhiêu quảng trường trải nhựa dưới chân các bức tượng của ông ngày nay được dùng làm địa điểm duyệt binh nhân ngày Chiến thắng 9 tháng 5 hay chỗ trượt băng cho đám trẻ. Các bức tượng của Lenin là tàn dư đáng buồn của một thời đã qua hay biểu hiện của những món đồ tầm tầm thời Xô Viết, tất cả phụ thuộc vào quan điểm của bạn. Nhưng xin đừng cố gắng tìm nguyên nhân sâu sắc về mặt hệ tư tưởng rằng tại sao người ta chưa đưa hết tượng Lenin ra sân sau. “Các bức tượng này nặng lắm”, một người Nga giải thích với tôi như thế, “vận chuyển tốn tiền lắm. Chúng tôi biết làm gì với những bức tượng vứt đi này? Quan trọng hơn là còn hàng trăm chiếc bệ không nữa. Chúng tôi biết đặt ai lên đấy bây giờ?”. Rõ ràng là ở Nga nhất định phải có người nào đó đứng trên bệ. Tượng Vladimir Putin? Hay tượng của ai?

Bản tiếng Việt © 2006 talawas