1. Từ vi tính đang được gọi lên “quận” để làm rõ nhân thân… mờ ám của nó. Tiếp theo có lẽ sẽ còn nhiều từ Hán Việt khác nhận “giấy triệu tập” để lên “quận” làm việc về lý lịch nhân thân không trong sạch.
2. Chuyện không có gì mà ầm ỹ thế (Much ado about nothing): Ngôn ngữ là một thực thể luôn biến động theo thời gian: ngôn ngữ sẽ không đứng lại vì thời gian vẫn luôn tiến về phía trước, như anh Nguyễn Quang A đã nêu, các cụ nhà ta đã sáng tạo rất nhiều: nhiều từ tưởng như có gốc Hán Việt mà lại không phải. Điều này thể hiện tính năng động của ngôn ngữ, luôn biến đổi cho phù hợp với sự phát triển của xã hội và cộng đồng. Việc tranh luận về nên hay không nên dùng từ vi tính hiện đang là thước đo của tính đồng nhất trong quan niệm về tiếng Việt, không ngờ nó đang mở ra một cuộc tổng “nhận thức lại” về tiếng Việt và dịch thuật, có lẽ đề tài này đang nhận được sự tham gia đông đảo hơn là cuộc vận động viết về ngày 30 tháng Tư trên talawas.
3. Nếu không hài lòng với từ vi tính, ta có thể phê phán, tìm căn nguyên, nhưng cuối cùng thì ta phải tìm cho được giải pháp: nghĩa là phải có từ hay hơn, đúng hơn để thay thế, xem ra anh Bùi Việt Bắc chưa có một đề xuất nào khả dĩ để trình làng. Hãy học hỏi tinh thần “bảo thủ” của người Pháp: khi chính phủ Pháp quyết định cấm dùng từ email (thư điện tử) trong các văn bản, báo chí, website thì ít ra họ cũng có từ Pháp courriel để thay thế, courriel vốn là từ ghép của courrier và electronique. Thực ra nếu anh Bùi Việt Bắc cho rằng việc sáng tạo ra từ vi tính là lối dịch “mổ cò” thì người Pháp cũng làm bậc thầy của ta trong việc “mổ cò chữ nghĩa” vậy. Bởi vì chữ courriel là một sự lai ghép bất chấp cả ngữ pháp tiếng Pháp: nếu viết đúng ngữ pháp thì phải viết là “elcourrier” (electronique courrier) mà chữ electronique là tính từ thì phải đứng trước như trong cụm từ blanc sourcil. Về khoản chơi chữ kiểu này thì cụ Nguyễn Du nhà ta còn “tây” hơn cả Tây khi cụ viết: “Trên thờ một tượng trắng đôi lông mày” đúng như là Tây hay nói blanc sourcil (mày trắng). Xem ra tinh thần ái quốc của người Pháp cũng rất đáng nể, rồi đây từ email sẽ “rút lui có trật tự” khỏi các quận nội thành Paris cũng như nơi bờ biển St Tropez thơ mộng. Và chúng ta cũng giống như anh Bùi Việt Bắc kỳ vọng một ngày nào đó chữ vi tính sẽ âm thầm rời “sàn diễn” ở Việt Nam.
4. Mục tiêu của cuộc tranh luận ở đây rất mù mờ: Nguồn gốc của từ vi tính là từ đâu: sáng tạo mới hay dịch “mổ cò” từ chữ microcomputing? Có lẽ các anh đang tranh luận cái không đáng phải tranh luận, theo tôi bất luận là từ đâu, miễn là từ vi tính hoàn thành được sứ mệnh của nó ít ra là trên mười năm nay, và nó chưa có ý định về hưu, cũng chưa thấy có tầng lớp “kế cận” nào khả dĩ có thể đứng ra đảm nhiệm trọng trách này, và cũng chưa thấy có gợi ý từ “trên” là kỳ này anh nên về “nghỉ” để “tạo điều kiện” cho lớp trẻ theo yêu cầu “trẻ hóa” trung ương. Không lẽ lại dùng từ vi toán (100% Hán Hán) hay điện não như ông láng giềng khổng lồ phương Bắc? Hay dùng cụm từ xoắn lưỡi (tongue twister) tiểu-điện-toán? Theo thiển ý của tôi thì nếu từ vi tính có thực sự là sản phẩm của lối dịch ánh xạ một một thì chí ít ra nó cũng đã là the best option từ trước tới nay. Ta thấy vi là chuyển ngữ của micro, tính cũng truyền tải phần lớn ý niệm computing. Cần phân biệt giữa toán và tính. Theo tôi, toán mang nhiều ý niệm tính toán số học (arithmetic, calculation, calculus, hay rộng hơn nữa là cả bộ môn toán học mathematic mà đối tượng của chúng phải là các con số) còn tính mang ý nghĩa giải thuật (algorithms, computing hay programming mà đối tượng của chúng không nhất thiết phải là các con số) vậy vi tính hay hơn điện toán, ngoài ra chữ vi là chuyển nghĩa tốt nhất cho từ micro vì vi còn nhỏ hơn tiểu: Ta nói vi trùng chứ không nói tiểu trùng. Nên chăng là yêu cầu các cơ quan chức năng mở một cuộc “trưng cầu dân ý” về việc có tiếp tục sử dụng từ vi tính hay không, ai đồng ý thì viết “có” ai không đồng ý thì viết “không” (xin phép anh Phương Nam cho dùng nhờ sáng kiến Trưng cầu Dân ý của anh một tý).
5. Nhờ có GS Hoàng Phê mà tôi mới biết rằng 30% từ Việt Hán là do các cụ nhà ta sáng tạo (thật tuyệt vời), nếu chúng ta không phấn đấu để tiếp tục sáng tạo thêm thì chính ta sẽ bị giới hạn bởi kho từ Hán-Hán cứng nhắc và thiếu thốn, và sẽ mang tiếng là sao y bản chính. Miễn sao, sự sáng tạo mới phải có lý và có tình. Chúng ta là người Việt, chúng ta nên ủng hộ từ mới Việt Hán hay Việt Việt miễn sao sự sáng tạo không chắp vá, thiếu chính xác hoặc cẩu thả, tối nghĩa, hoặc cục bộ địa phương. Nhưng chúng ta cũng không nên lồng quan điểm chính trị hoặc cá nhân vào cung cách sử dụng ngôn từ. Có ông nhà báo Việt kiều ở Mỹ sau khi đi thăm Trung Quốc về có trả lời phỏng vấn, ông ta nói Trung Quốc có nhiều thắng cảnh rất to tát và ông giải thích là ông tránh dùng từ vĩ đại mà theo ông đã bị lạm dụng quá nhiều dưới thời cộng sản…

   Hay ta liên tưởng đến việc biểu tình chống các ca sỹ Bằng Kiều, Phương Thanh, Huy Mờ Xê… ở Mỹ cũng như việc tước quyền công dân của họ ở Việt Nam. Cả hai việc đều là những hành động duy ý chí, phân cực và rất ấu trĩ [đã ấu lại còn trĩ] [nhại nhạc rap của bác Thường Quán].

6. Từ microcomputing xem ra cũng không thuần chủng theo chuẩn kết hợp Hán-Việt tức là nó cũng không phải kết hợp latino-latino, nó là lai căng latino-english, vậy nó cũng có nhân thân mờ ám mà sao vẫn được tôn thờ, ngưỡng mộ, chăm sóc chiều chuộng như vậy (chữ của anh Bùi Việt Bắc)? Lại một nhân thân mờ ám khác: thương hiệu Microsoft của “trự” Bill Gate xem ra cũng có the same problem. Bill Gate có lẽ phải đổi thương hiệu mới thành Tinysoft hay Micromansuetus phải không anh Bắc?
7. Có người nghe lỏm được mẩu đối thoại sau đây tại một Trung tâm đào tạo vi tính cấp tốc, à quên Trung tâm đào tạo tiểu điện toán cấp tốc:
   • Này sao “nhu liệu” của em không chịu “tương thích” với “cương liệu” của anh tý nào cả…
     
     
   • Làm sao em biết được… Hay là anh không biết “cài đặt” cái “cương liệu” của anh?

   
   

8. Anh Bùi Việt Bắc sử dụng quyển Usborne Computer Dictionary để làm điểm tựa cho lập luận của mình: anh nói đây chính là cuốn sách cung cấp đầy đủ tư liệu lịch sử cho tôi để viết về từ vi tính trong bài. Nhưng anh quên nêu tên đầy đủ của cuốn sách đó là The Usborne Computer Dictionary for Beginners (Computer Guides Series) by Anna Claybourne, Andy Burton, Howard Allman (xem www.amazone.com). Anh đã “vô tình” quên mất chữ for beginners (dành cho người mới học). Sao người Việt mình hay mắc bệnh đãng trí quá vậy? Điều này làm tôi liên tưởng đến việc Nhà xuất bản Hội nhà văn “vô tình” quên tên dịch giả Phùng Khánh trong tác phẩm Câu chuyện của dòng sông của Hermann Hesse, hay như trường hợp ông giám đốc nhà xuất bản Văn học, Nguyễn Văn Lưu quên những bài viết phê phán Nhân văn-Giai phẩm của của GS Trần Thanh Mại ra khỏi Trần Thanh Mại tuyển tập mà ông Nguyễn Huệ Chi vừa nêu gần đây (trong bài Nguyễn Huệ Chi: Trần Thanh Mại trong những bước đi đầu tiên của Viện Văn học).

   Việc vô tình để cho “gián nhấm” tên tác giả là việc đã xảy ra nhiều tại Việt Nam: gần đây nhóm “đỉnh cao trí tuệ” quên điền tên tác giả software CMS là Fraser trong sản phẩm iCMS của mình để rồi phải tuyên bố nợ ông ta một… lời xin lỗi. Nhiều nhạc sỹ mượn đỡ “giai điệu xanh” của nước ngoài rồi “phổ” lời Việt và tiếp tục “bồng bềnh hát ca” vô tư như của chính mình cho tới khi chính chủ lên tiếng hỏi xin lại “tác quyền”. Tranh chấp cay đắng giữa Ngọc Đại và Vi Thùy Linh về chuyện quên tên Linh trên bìa CD hay trên băng rôn của chương trình biểu diễn ca nhạc Nhật thực… v.v. với những lý do thật ngây thơ và… dễ thương. Và ngay cả trên “sàn diễn” khoa học kỹ thuật: Robot Shrimp của Thụy Sỹ một ngày đẹp trời nào đó đến trình diễn “leo cầu thang” ở Sở Công nghiệp TPHCM, dưới tiêu đề công trình khoa học của Đại học Bách khoa TP HCM?

9. Điều đáng nhấn mạnh ở đây là việc dùng một quyển sách… for beginners để làm điểm tựa cho những lập luận trên diễn đàn talawas mới thật là… hài hước. Chúng ta đang chờ Đại học Dân lập Đông Đô chấm luận án tiến sỹ kinh tế cho các trường Harvard, Oxford hay Cambridge, ban giám khảo cuộc thi Trí tuệ Việt Nam được mời sang Thụy Điển để chấm giải Nobel cho năm 2006 về Toán học và Vật lý, và Sở Công nghiệp Thành phố HCM sẽ đứng ra nghiệm thu công trình Mars Rover của NASA như họ đã nghiệm thu Robot Shrimp của cơ quan không gian Thụy Sỹ. Nói như nhà văn Nguyễn Việt Hà: chúng ta đang chờ hóa rồng.

Xuân 2005

© 2005 talawas