Chúng tôi không biết phải bắt đầu từ đâu, thôi thì tiện đâu chầu đấy, không theo trình tự logic nào cả, mong anh Phan chẳng lấy thế làm phiền.

1. Trước hết, để “khai vị”, chúng tôi xin nhặt ra một mệnh đề trong câu thứ nhất, đoạn thứ hai, trong bài phát biểu của anh Phan: rằng tôi không phải là người hào hứng lắm với những cuộc tranh luận văn chương. Cái này không phải nói nịnh anh, chứ nó hơi … mầu mè trịnh trọng cải lương. Anh có hào hứng hay không, chưa phải là điều chúng tôi định phỏng vấn; điều duy nhất đáng quan tâm là liệu những luận điểm anh sắp đưa ra có đủ thuyết phục hay không thôi, anh ạ. Phần chúng tôi, xin anh an tâm, lại càng “không hào hứng với những cuộc tranh luận văn chương” vì một lí do đơn giản: Chúng tôi hoàn toàn ngọng về chuyện ấy, và không ham cứ mở mồm ra câu nào cũng bị một ai đấy kê ngay tủ đứng vào câu nấy (anh thông cảm?).

2. Ðối với cá nhân tôi, cái quy ước quan trọng nhất trong mọi cuộc tranh luận là một lương tâm trong sạch, không hằn học mà cũng không nịnh bợ, và môït danh tính rõ ràng. Bravo! Nhưng mà, anh Phan, cái “tiêu chí” thứ nhất anh đưa ra hẳn nên dành cho một tín đồ Cơ Ðốc Giáo La Mã sắp sửa chịu phép bí tích Mình Thánh Chúa thì hợp lẽ hơn, còn cái “tiêu chí” sau rốt, sao nghe hơi quen, cứ như của một công dân trước một đồng chí công an nhà nước CHXHCNVN nào của ta ấy nhỉ?

Kế đến, lại còn cái tiêu chí “danh tính rõ ràng“. Thưa anh Phan, xin anh nhớ lại chúng ta đang ở đâu. Hẳn không phải một ngã tư đèn xanh đỏ, hoặc trụ sở CA Phường, Xã, mà là trên một diễn đàn Internet, và ở đấy việc tên họ gì không hệ trọng (nữa là “quan trọng nhất”!). Nếu chưa tin, anh cứ thử hỏi, những danh xưng tỉ như Ðỗ Kh., Hoặc Ngữ, Hưng Quốc, (hay nếu anh muốn , thì có thể kể cả cái tên Nguyễn Diễm Hương nữa?), vv, đều là thật hay rõ ràng cả? và nếu không, thì họ nên “thôi đi, đừng nói nữa”?

Song, khôi hài nhất có lẽ là cái tiêu chí “không hằn học“. Chẳng phải “hằn học” chính là cái “tone” người đọc cảm nhận được một cách xuyên suốt trong bài anh trả lời anh Thân sao? Hay ít ra nó cũng đã để lại ấn tượng như vậy? và ấy cũng chính là lí do khiến chúng tôi mạn phép xen ngang, để giúp pha loãng đi cái “hằn học” ấy, cho bầu khí môi trường nó bớt căng thẳng đấy thôi? (Dù sao, chúng tôi ghi nhận, trong bài viết mới đây của anh, cái “tone” ấy đã được cải thiện khá lắm rồi. Xin chúc mừng!)

Còn lại, cái tiêu chí “không nịnh bợ “, chúng tôi quả không hiểu tác giả ý nói gì, nên tạm chưa xét đến.

(Chỗ này, trước khi bàn tiếp, chúng tôi rất muốn được anh Phan cho biết, những tiêu chí lãng mạn mà anh đã nêu và cho là quan trọng bậc nhất ấy đã từng được áp dụng ở những “diễn đàn văn chương quốc tế” nào, hay chỉ có thể hy vọng khai quật được từ tiềm thức một cậu học trò tỉnh lẻ nào ở ta, hay là, đối với một anh giáo làng lưỡng cư, sống thêm cả ở Mỹ nữa, thì có thể học hỏi được từ những bộ lạc ghê gớm nào?)

3. Tôi viết bài “Tiêu biểu của lối tranh luận tủn mủn, tránh né” không phải để tranh luận về ngữ pháp. Ngược lại, để hướng cuộc tranh luận đến những vấn đề mà tôi nghĩ rằng đáng được quan tâm hơn … Vâng, cứ cho là như thế, và điều ấy đáng hoan nghênh, vì nó giúp mở rộng phạm vi thảo luận hơn nữa. Tuy vậy, chẳng lẽ chỉ có thể dẫn cuộc tranh luận đến một hướng khác bằng cách “chặn đứng” một câu hỏi đang được nêu lên bởi một diễn giả, nhất là lại “chặn đứng” bằng cái kiểu mỉa mai, chẳng hạn : “tủn mủn, tránh né“, “quá ấu trĩ”, “quá cố chấp“, “đã không dám, hoặc không đủ khả năng để tranh luận (…) nên đã xoay qua tấn công những chi tiết ngữ pháp lụn vụn“, “nhảy sang lãnh vực ngữ pháp i tờ “, “giấu đầu lòi đuôi“, “nên tự coi lại cách viết của mình trước“, “thiếu kiến thức sơ đẳng về văn chương “, với nào là hạch sách: “Hô hào gì? “, “Hù doạ ai?”, nào là đề nghị Talawas “nên tìm đăng những bài khá hơn“, vân vân? Theo thiển ý, “để hướng cuộc tranh luận đến những vấn đề ” anh Phan quan tâm (chẳng hạn vấn đề “Những biến hoá trong văn phong hùng biện của …”, hoặc “Những thí dụ phản chứng cho cái chân lý phổ quát Có-thể-viết-rất-đúng-ngữ-pháp … mà-vẫn-hay”, hoặc “Học thuyết Marx đã bị đè bẹp thảm hại chỉ qua một bài phát biểu hùng hồn của … như thế nào?”, hoặc “Ban Văn Hoá Tư Tưởng và Cục Xuất Bản nhà nước CHXHCNVN ta đã cố kềm hãm một cách tuyệt vọng Tiếng-khóc-chào-đời-của-một đứa-bé, cũng như Một-người-béo-phì-kêu-ca-về-chứng-thèm-ăn-của-họ, mà vẫn thất bại, như thế nào?”, vân vân?), thì anh Phan hoàn toàn có thể công bố một bài viết với phần dẫn nhập trực tiếp vào những vấn đề ấy, hoặc giả, anh có thể mở hẳn một trang web cho “những vấn đề nghiêm trọng” của mình, và ra lệnh nghiêm cấm rõ ràng những quan tâm chệch hướng cùng mọi biểu hiện khả nghi của chúng, chứ đâu nhất thiết phải chọn một giải pháp hết sức … “phô”, như anh đã làm?

4. Ba phát biểu: (i) Tôi đồng ý (“Và trớ trêu cả hai lần (tuy nhọc nhằn) nhưng đều được phép”) chỉ là một mệnh đề , (ii) Còn câu thứ hai được đưa ra (“Chính cái tơi tả trong tinh thần như vậy, nên những điều phản động xưa nay dưới mọi hình tướng mới có cơ hoành hành”), theo tôi là một câu hoàn chỉnh, và (iii) “Chính cái tơi tả trong tinh thần như vậy” ở đây là chủ ngữ, trong trường hợp này là cả một mệnh đề chỉ có thể được mô tả là … ba quẻ bói kém thiêng. Vấn đề hiển nhiên liên quan đến kiến thức về cú pháp tiếng Việt cũng như những thuật ngữ cơ bản trong lãnh vực này. Trong phạm vi bài góp ý hôm nay, chúng tôi không thể trình bầy đầy đủ (kèm thí dụ) về những điều ấy được (mà có, chưa hẳn anh Phan đã chịu tin là đúng!), vậy xin đề nghị anh tham khảo trực tiếp các chuyên gia về tiếng Việt, trong và ngoài nước. Còn nếu chẳng may đáp án của các vị ấy vẫn tiếp tục không làm thoả mãn anh thì, để giữ hoà khí, chúng tôi sẽ đành thưa lại rằng: Những “câu” mà anh Thân đã trích dẫn và anh Phan lập lại ấy không hẳn sai, chúng chỉ khác với chuẩn mực của cái gọi là tiếng Việt (kinh) đương đại đang được sử dụng bởi nhiều triệu người có học, sinh trưởng ở các trung tâm văn hoá lớn nước Việt (cụ thể là Hà Nội, Huế, Sài Gòn) cuối thế kỷ XX. đầu thế kỷ XXI sau Thiên Chúa giáng sinh; điều đó có nghĩa chúng vẫn rất có thể được xem là chuẩn mực đối với các thứ tiếng Việt (kinh) khác có khả năng tồn tại

(i)
nơi nhiều triệu người khác, cũng sinh trưởng song song (nghĩa là cùng nơi và cùng thời) với số kể trên, song kém học, hoặc

(ii)
ở nhiều triệu người khác nữa, cũng của nước Việt đương đại, có học hay kém học, song xuất thân từ các tỉnh lẻ, các huyện lỵ, thị xã, làng, thôn, xóm, bản, nậm, vân vân, nào đấy, hay là

(iii)
nơi những cộng đồng ở hay không ở những trung tâm văn hoá lớn của nước Việt, có học hoặc kém học, song là của nhiều thế kỷ trước đây, hoặc sau này (nghĩa là không đương đại)!

5. “Chính cái tơi tả trong tinh thần như vậy” ở đây là chủ ngữ, trong trường hợp này là cả một mệnh đề. Mặt khác, “Chính” ở đây cũng có chức năng như “THAT” ở đầu một câu tiếng Anh vậy, dùng để khỏi lập lại cái chủ ngữ đã được gọi ra trong câu trước đó , “mặt khác“, cũng là một câu sấm trạng hết sức bất ngờ, ở chỗ hai phần ba đầu của phát biểu này gợi ý xác định vấn đề theo một hướng, thì một phần ba còn lại của cái phát biểu ấy lại cho thấy dường như phải lần theo một hướng khác. Chúng tôi xin nói rõ hơn: Thoạt, anh Phan bảo “Chính cái tơi tả trong tinh thần như vậy” ở đây là chủ ngữ, trong trường hợp này là cả một mệnh đề. Mặt khác, “Chính” ở đây cũng có chức năng như “THAT” ở đầu một câu tiếng Anh vậy, có nghĩa là anh đã gợi cho người đọc nghĩ đến một cấu trúc trong tiếng Anh vốn được gọi là câu phức có chủ ngữ là cả một mệnh đề và bắt đầu mệnh đề ấy phải là chữ THAT (a complex sentence with subject being a clause beginning with THAT). Thế thì, thưa anh, chúng ta hãy cùng nhau xem lại những cấu trúc khả hữu mà trong đó một mệnh đề bắt đầu bằng THAT được dùng làm chủ ngữ một câu trong tiếng Anh (possible structures in which a clause beginning with THAT is used as subject in a complex sentence in English): Với những đặc điểm mô tả rành mạch như trên, cái cấu trúc ấy bất kỳ một sinh viên giỏi ngữ pháp năm thứ hai (tiếng Anh) nào của Khoa Ngữ Văn Anh trường ÐHKHXH&NV TPHCM của chúng ta cũng có thể xác định được ngay là một mệnh đề phụ danh từ bắt đầu bằng THAT được dùng làm chủ ngữ trong một câu phức (a subordinate noun clause beginning with THAT and functioning as subject in a complex sentence) và, do vậy, nó chỉ có thể rơi vào một trong hai trường hợp sau :

(i) Làm chủ ngữ cho động từ được chia của mệnh đề chính của câu phức ấy (Functioning as subject of the finite verb of the main clause of that complex sentence), thí dụ: “THAT your knowledge of Vietnamese grammar is poor surprises none of us here.”, hay : “THAT your knowledge of English grammar is poor too is quite likely.” (Chúng tôi gạch dưới các mệnh đề phụ danh từ ấy.)

(ii) Làm chức năng đồng cách với chủ từ hình thức (còn gọi là chủ từ giả) “IT” (in apposition to the formal, or “false”, subject IT), và trong trường hợp này chủ ngữ thật (the real subject) lại chính là cái mệnh đề danh từ ấy, thí dụ : “It surprises none of us here THAT your knowledge of Vietnamese grammar is poor.”, hay: “It is quite likely THAT your knowledge of English grammar is poor too.”

Ngoài hai trường hợp nêu trên, chúng tôi khẳng định không còn khả năng nào trong tiếng Anh cho phép một mệnh đề bắt đầu bằng THAT làm chức năng chủ ngữ trong một câu, đồng thời cũng dễ nhận ra ngay rằng cả hai đều không có gì chung với cái “cấu trúc tiếng Việt” đã được trích dẫn để so sánh.

Ðiều kỳ khôi là từ đây anh Phan lại ngoặt liên tưởng sang một hướng khác bằng cách thêm rằng chữ THAT này được dùng để khỏi lập lại cái chủ ngữ đã được gọi ra trong câu trước đó. Thế thì, chúng ta lại phải xét đến một khả năng khác dùng THAT ở đầu một mệnh đề (clause, and not sentence!) trong tiếng Anh để thay thế một từ đứng trước nó. Với miêu tả này, bất kỳ một học sinh giỏi ngữ pháp tiếng Anh nào ở một lớp 12 Phổ Thông Trung Học của chúng ta cũng có thể xác định được ngay ấy chính là một mệnh đề phụ tính từ bắt đầu bằng từ THAT, được dùng để thay thế, đồng thời giải thích, một danh từ đứng trước nó trong một câu phức (a subordinate adjective clause beginning with THAT, used to replace as well as explain a noun preceding it in a complex sentence) , thí dụ: “A writer THAT isn’t good at grammar can’t be seen as professional.”, hay: “Those people THAT are bad at grammar can’t be considered intellectual.” Song, một lần nữa, chúng ta lại cũng nhận ra ngay sự không liên quan gì giữa cấu trúc này với “cấu trúc tiếng Việt” đã nêu.

Nhưng mà, nhọc công đi lòng vòng như thế để làm gì? Xin thưa, chỉ để nhận ra chúng ta nên quay trở về điểm xuất phát và thưa với anh Phan rằng, nếu anh có ý định tìm cho cái “cấu trúc tiếng Việt” của anh một cấu trúc tương đương trong tiếng Anh (để làm gì, và có cần thiết hay hợp lí hay không thì lại còn là một câu hỏi xin dành vào dịp khác!), thì e đáp án phải là thế này: Cái “cấu trúc tiếng Việt” kia, nếu được phục chế thêm cho một chữ “BỞI”, hoặc chữ “VÌ” (“BECAUSE (OF)”) nữa, như anh Thân đề nghị, thì đã hoàn toàn có nghĩa, và trong trường hợp đó có thể được xem tương đương với một giới ngữ bắt đầu bằng BECAUSE OF (a prepositional phrase beginning with BECAUSE OF) của tiếng Anh, dùng làm trạng ngữ chỉ nguyên nhân (adverb of Cause or Reason), tỉ dụ: “BECAUSE OF your bad knowledge of grammar, we can’t think of you as a good thinker”, hay là, để sát ý hơn nữa, có thể lấy cấu trúc một cleft sentence (bắt đầu bằng “It + BE”) dùng để nhấn mạnh bất kỳ một thành phần nào của câu (mà trong “vụ việc này”, thành phần ấy là trạng ngữ chỉ nguyên nhân) (the structure of a cleft sentence, used for emphasizing any syntactic element of a sentence, being in this case a prepositional phrase used as adverb of Cause or Reason), tỉ dụ: “It is BECAUSE OF your bad knowledge of grammar THAT we cannot think of you as a good thinker” (tuy nhiên trong trường hợp này, từ THAT lại không hề đứng đầu câu, lại càng không đứng đầu một mệnh đề dùng làm chủ ngữ nào, và cũng không hề thay thế cho một từ nào đứng trước nó như sấm trạng đã phán cả!)

Nhưng mà (lại nhưng mà!) … ủa, sao anh Phan lại phải cầu viện đến cấu trúc của một ngôn ngữ khác để “bảo hộ” cho cái “cấu trúc tiếng Việt” kia của anh? Vâng, sao lại đi lí luận kiểu: Cái câu ” Chính cái dốt của tôi, nên tôi mới nghèo hoài” là vẫn đúng ngữ pháp, bởi nó có ý nói là “Because of my ignorance, I’m always poor” hay “It’s because of my ignorance THAT I’m always poor” ? Và tại sao không chọn con đường ngắn nhất và đơn giản nhất, mà bảo rằng: “À phải, tôi nói lộn, chứ thật ra thì đã định nói là: Chính BỞI cái dốt của tôi nên tôi mới nghèo hoài”, thì có phải là thông minh (và trí thức) hơn nhiều không?!

6. Chỉ xin hỏi ông Bùi có đọc những nhà văn viết những câu văn dài đến vài trang giấy, tức là rất sai ngữ pháp cấp một, mà vẫn hay, như Marcel Proust ? là điển hình cho một lối nguỵ biện rất ư thiếu lương thiện: Nó mong khiến người đọc nhầm tưởng rằng chúng tôi đã phát biểu là “Viết một câu (văn) dài đến vài trang giấy là sai ngữ pháp cấp một“, hay là “Marcel Proust viết như thế là sai ngữ pháp“. Sự thật, chúng tôi chưa phát biểu gì về những câu văn dài đến vài trang giấy, song nếu có, thì sẽ phát biểu thế này: “Học sinh cấp một không được phép viết một câu phức với hai ba mệnh đề phụ vì lẽ, ở trình độ các em, rất dễ làm cho câu ấy thành ra sai ngữ pháp“. Và, một sự thật khác nữa: Chúng ta chưa hề nghe nói một Hàn Lâm Viện Ngôn Ngữ nào bên ấy phàn nàn rằng Marcel Proust viết sai ngữ pháp cả, anh Phan! Rất tiếc là lời nguỵ biện của anh nó vụng về thật thà quá, chúng tôi khỏi mất công lo lắng, liệu độc giả có ai sẽ bị anh … bịp không, anh ạ.

7. Nhưng cũng xin nhắc tác giả rằng tranh luận tốt là không để cho cuộc tranh luận rơi vào những tiểu tiết lặt vặt… Thì chúng tôi cũng xin nhắc tác giả rằng, “nếu anh quan tâm đến những vấn đề lớn lao nghiêm trọng” nào đấy, anh hoàn toàn có thể đưa ra một bài viết đầy tính gợi mở, định hướng cho những tranh luận khác, thậm chí mở hẳn một trang web khác kia mà? Còn anh Thân, chúng tôi đoán, có lẽ chẳng hề có tham vọng “tranh luận văn chương, văn học” gì đâu, vì những từ lớn lao như thế chỉ nghe cũng đủ kinh, chẳng mấy ai ham. (Tiện đây, chỗ thân tình, chúng tôi xin nói nhỏ, đề nghị anh bớt sử dụng những cliché to tát dễ sợ , tỉ như nào là “hào hứng với những cuộc tranh luận văn chương”, “nhân dịp này tôi cũng muốn trình bầy ý kiến của mình về phê bình lí luận nói chung”, “cổ vũ cho những cách tranh biện thiếu tính logic nội tại”, “khả năng sáng tạo và sử dụng ngôn ngữ của một tác giả”, “mà còn bằng yêu cầu nội tại của sự diễn đạt”, “biến hoá trong văn phong”,”khó phù hợp với tư duy hơi phức tạp hơn một chút của văn chương”, “Về mặt nguyên tắc, tôi nghĩ “, “tôi đồng ý với tác giả về nguyên tắc”, vân vân, nghe nó vừa trịnh trọng công thức cải lương vừa thật thà già nua tội nghiệp, hệt như khẩu khí của mấy anh giáo làng sính văn chương mà chúng ta vẫn hay dè bỉu ấy mà, nên chăng anh Phan nhỉ?) Trở lại chuyện anh Thân, chúng tôi thiết nghĩ, việc anh ấy muốn làm hôm trước chỉ đơn giản là việc “clean up”, thế thôi, và cái việc này ấy mà, là hoàn toàn bình thường, ở đâu và lúc nào mà không có và không cần có? Chẳng đâu xa, ngay trên diễn đàn này, ở một mảng đề tài khác, ông Hoặc Ngữ cũng đang “clean up” một cái gì đấy thôi? Ai muốn thì tham gia, không thì thôi, có ai ép? Còn bản thân cái công tác “up cleaning” nọ đương nhiên là phải tỉ mỉ, chi tiết và tinh tế rồi. Ngôn ngữ, lại là ngôn ngữ nghệ thuật, tất phải thế, và bất kể ai quá dễ dãi với chính mình đều cần được kỳ cọ công phu như nhau, nếu không bởi những người cùng thời với họ, thì cũng sẽ bởi các thế hệ đến sau họ. Nhưng mà, nói cho cùng, vàng thật thì phải nên cảm ơn lửa, chứ lại đi nổi nóng xưng xỉa lên như bọn giáo làng tầm thường là thế nào?!

8. Vì Thân Thu Anh và Pierre Bùi đã đưa ra những kết luận vội vã về (…) như vậy, tôi thấy thật không đáng để rơi vào một cuộc tranh luận ngữ pháp với hai vị Thân, Bùi. Vâng, cảm ơn anh Phan, song chúng tôi cũng xin đính chính ngay rằng, đối tượng góp ý của tôi chỉ là mỗi mình anh (vì cái cách mà anh phản ứng lại một người khác đang tham gia phát biểu ở cái diễn đàn chung này) chứ chưa hề là một ai khác. Nói chính xác, nếu bài trả lời của anh mang một phong thái khác, như phong thái bài trả lời của anh Thân dành cho bài ấy chẳng hạn, chúng tôi đã không mạn phép lạm bàn, bất kể quan điểm của anh có khác của chúng tôi đến đâu, bởi lẽ điều chúng tôi quan tâm ở đây không hề là văn chương thơ phú hay chân lý khoa học triết học ngôn ngữ học gì gì cả, hoàn toàn không: Chúng tôi chỉ đơn giản dị ứng với những gì chúng tôi thấy là “phô”, là “vô duyên”, và chỉ có vậy.

06.09.2002

© Talawas 2002