Trong bài trao đổi “Cần phải có căn bản triết để nói chuyện triết học“, tôi có nói rõ về việc phê bình theo cảm tính không thể đưa vào triết học. Ðọc một bài thơ hay một truyện ngắn, bạn muốn hiểu, thích, tán nhăng theo cảm quan của bạn, không ai cấm! Nhưng không có căn bản triết thì không thể đọc sách triết theo cảm tính của bạn được, ví như không có căn bản toán học, không thể giải một bài toán vi tích phân theo kiến thức toán “tiểu học” của bạn được. Người ta đã chẳng dịch bừa bãi sách Hegel thành những câu sấm đấy sao? Ecriture neutre là văn phong ‘lạnh lùng’, sao không ‘lãnh cảm’ cho tiện việc sổ sách, bớ ông Barthes?

Thụy Khuê đã làm công việc ấy trong khi đọc “L’homme révolté” của Camus. Chị thích lý giải theo cảm tính của mình, kiểu cái giường Procuste để bắt mọi sự việc phải chun theo lối suy luận chủ quan của mình. Tôi xin trình bày “phương pháp suy luận” của chị như thế này nhé:

1. Ðể bênh vực cho câu dịch sai, Thụy Khuê đưa ra lý giải của chị trước (Xin xem bài “Chú thích về vấn đề dịch thuật” của TK, talawas 28.01.2003) rồi “cưa” cái định thức của Camus cho gọn với lối hiểu biết của chị.
2. Vấn đề không phải ở chỗ đó. Khi chị đã dịch sai câu “Je me révolte, donc nous sommes” là “tôi nổi loạn vậy chúng ta cùng nổi loạn”, nghĩa là khởi từ tiền đề đã sai thì tất cả những điều còn lại chỉ là tán láo mà thôi.
3. Tôi xin lần lượt phân tích 5 điểm chị nêu ra: 1/ Chị cho rằng định thức nói trên là “để tóm tắt tư tưởng của Camus khi ông lý luận về vấn đề nổi loạn lịch sử, đặc biệt sự nổi loạn của Spartacus”. Tôi hỏi thật, không biết Thụy Khuê có đọc chính văn của Camus, hay chỉ đọc đâu đó một vài bài viết về tác phẩm này? Nếu đọc chính tác phẩm của Camus, chị sẽ thấy rõ định thức trên nằm trong chương I của cuốn sách, lần lượt mới tới những chương II: Nổi loạn siêu hình, chương III: Nổi loạn lịch sử v.v… Sở dĩ ông so sánh định thức của ông với định thức của Descartes nhằm nói lên cái cốt lõi tư tưởng của ông, mà đó cũng chính là cái tiền đề căn bản trong lập thuyết của ông; nếu tiền đề này không được chấp nhận, hay hiểu sai nó, những điều còn lại không có ý nghĩa nữa. Ðó là lý do tại sao coi “nổi loạn” là “chứng cớ thứ nhất”. Những điểm 2/ và 3/ trong bài của Thụy Khuê là những hệ luận của việc hiểu sai cái “première évidence” này. Tất nhiên, phải trở lại bài học nhập môn về “cogito” của Descartes, cũng như của Husserl sau này, mới hiểu được tầm quan trọng của cái nền tảng triết lý này, khởi điểm cho những suy nghĩ kế tiếp. Về điểm 4/ của Thụy Khuê nói “về mặt ngữ pháp” lại càng lầm to nữa. Người Pháp không có nghĩ, nói và viết như Thụy Khuê, mà cả ông Camus cũng không nghĩ, nói và viết: “Je me révolte donc nous sommes” xác nhận mối tương trợ (sic) giữa “tôi” và “chúng ta” cùng nổi loạn. Không có cái tương quan ngữ pháp dầu là tỉnh lược như thế đâu. Chị chỉ cần hỏi một giáo sư Pháp văn bậc trung học là rõ ngay.
4. Về điểm thứ 5/ của chị là trở lại vấn đề “căn bản triết” đấy. Chị viết “nếu muốn viết đúng y như định thức của Descartes thì phải viết Je me revolte donc je suis, tôi nổi loạn vậy tôi hiện hữu chứ không thể viết tôi nổi loạn vậy chúng ta hiện hữu như ông Anthony Bower nào đó (sic), cứ nhắm mắt mà dịch như thế, bởi vì câu tôi nổi loạn vậy chúng ta hiện hữu không có giá trị gì về mặt tư tưởng triết lý cũng như về mặt thực nghiệm ở đời.” Ơ hay! giận cá chém thớt, ông Anthony Bower nào đó (sic) có mắc mớ gì tới Thụy Khuê. Sở dĩ tôi dẫn bản dịch tiếng Anh của Bower (tái bản nhiều lần, A revised and complete translation từ nhà xuất bản Alfred A. Knopf đến những bản mềm, khổ nhỏ của Vintage Books) là muốn nhắc nhở Thụy Khuê có thể đối chiếu với một bản dịch phổ thông, dễ kiếm và bằng một thứ tiếng phổ biến. Tôi thiết nghĩ một người viết biên khảo cần phải học hỏi và thận trọng, thế thôi! Nếu Bower dịch sai, ắt bản dịch ấy đã phải sửa lại từ lâu! Nhân đây tôi dẫn thêm một người nữa viết tiếng Ðức trên trang Talawas này (và nhờ các bạn chủ biên ở Ðức đọc dùm) là ông Kurt H. Wolff, chắc cũng dịch ẩu và hiểu sai theo như ý của Thụy Khuê vì ông ta cũng tin là định thức trên của Camus dịch ra tiếng Ðức như thế này: “Ich lehne mich auf – also existieren wir”. Nguyên văn Wolff viết:
   
   “das Verwerfen heisst Revolte‚geboren aus dem Schauspiel der Widervernunft’; sie vollbringt im täglichen Leben, was der kartesianische Zweifel im intellektuellen vollbringt; sie ist ‚das erste Evidenzstück’, das den Menschen von seiner Einsamkeit befreit: ‚Ich lehne mich auf – also existieren wir’ (S. 36), wir sind nicht mehr allein. In Descartes’ Welt dagegen konnte das ‚cogito’ die Menschheit noch nicht in Erinnerung bringen, da sie noch nicht existierte, in Erinnerung gebracht zu werden, sondern die Welt aus vielen relativ isolierten Gesellschaften bestand und das Individuum nicht daran dachte, sich mit den Menschen in ihnen allen zu identifizieren. Aber sowohl das ‚ich denke’ wie das ‚ich lehne mich auf’ sind mittelbar erste Beweise, das erste für die Wirklichkeit, das andere für die Menschheit.” (Kurt H. Wolff, Hingebung und Begriff, S. 66).

Nếu Thụy Khuê hiểu được là Camus sống ở trong môi trường triết học Âu châu, sau Martin Buber, Max Scheler và Gabriel Marcel nên ông dùng chữ “chúng ta” thay vì cái “tôi” cũng là trong cái tinh thần triết lý đương đại đó. Chị ca tụng cuốn “Triết học hiện sinh” của linh mục Trần Thái Ðỉnh, mà thực ra chẳng hiểu gì cả.

Tôi lấy làm lạ là Thụy Khuê ăn phải “bả chính trị” nào mà trong vấn đề học thuật, có liên quan gì đến chuyện “mặc cảm tự ti của người dân nhược tiểu thuộc địa chưa lột bỏ được”. Vậy chứ mấy người phê bình bản dịch cuốn “Mỹ học” phát hành ở Việt Nam là vì “mặc cảm tự ti, nhược tiểu, thuộc địa” cả sao? Dịch sai thì nói là sai, còn ngụy biện thì vớt được cái “mặc cảm tự tôn” “dân tộc” hay sao?

© 2003 talawas