Kinh Xáng Bốn Tổng, ngày mùng năm Tết Ất Dậu (nhằm ngày 13-2-2005)

Chú thím Út sắp nhỏ,

Hôm nay ngày mùng Năm Tết rồi chú Út à! Lật bật rồi ngày tháng cũng qua cái vù như gió thổi mây bay! Hồi ông bà mình còn sống, tui với chú còn nhỏ xíu, ở Kinh Xáng Bốn Tổng mình ăn Tết lâu lắm, qua khỏi mùng Bảy tháng Giêng mới hết Tết. Chứ đâu có như bây giờ, Tết nhất gì mới sáng mùng Một lại lội ruộng lội đồng, xịt thuốc sâu ba cái lúa thần nông rần trời. Hồi đời trước, Tía mình làm lúa mùa, trâu bò cày bừa cực khổ khai đất, nên nhớ ơn loài vật giúp mình, tổ tiên xưa mới nghỉ Tết lâu để cho trâu bò được nghỉ lấy lại sức lực. Chẳng những vậy mà còn có Tết Trâu Bò nữa đó chú. Nhà nông mang bánh tét, bánh cấp ra lột vỏ cho sạch, rồi mời trâu ăn bánh, sau khi cúng thần chuồng, thần trại cho trâu bò mạnh giỏi. Chứ quanh năm cứ bắt nó hì hục cày bừa hoài, rồi cứ khuyên “trâu ra ngoài ruộng, trâu cày với ta” để rồi “bao giờ cây lúa còn bông, thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn”, thiệt tình tội nghiệp kiếp bò trâu quá. Tưởng có được mùa lúa trúng, chủ cho mình hột lúa hột gạo, ai dè chỉ cho ăn “cỏ ngoài đồng”! Mà lúa trúng rồi, cỏ làm gì còn được chú Út? Lúa với cỏ khắc mà. Hễ còn cỏ thì lúa thất, mà có lúa thì cỏ bị diệt. Cỏ và lúa không thể cùng một lúc mà tốt tươi được.

Bài ca dao xưa có nhiều ví von ẩn dụ trong đó chú Út à. Ðâu có nhà nông nào bạc đãi loài vật giúp mình có hạt ngọc của trời. Chú còn nhớ mấy năm bò trâu bị “rộn”, ông ngoại mình có một bầy trâu ba bốn chục con, nhưng khi chúng bị đau lưỡi, không kiếm được cây chuối tiêu trị bịnh dịch này kịp thời, trâu chết hai ba con một lượt, ông ngoại đâu cho ai ăn thịt trâu. Mấy cậu mình xúm nhau đào lỗ trên đìa Bèo, đem trâu chết lên đó chôn ráo trọi; ngay tới bộ da trâu, ngoại cũng không cho mấy cậu lột da vì nhớ ơn chúng đã giúp mình khai mở đất lâm thành đồng thành ruộng.

Bây giờ, trâu bò ít có người nuôi, thời đại văn minh cơ giới hóa mà, làm gì còn Tết Trâu, Tết Bò nữa đâu chú, nên nhiều tục lệ Tết cũng theo đó mà bay biến hết rồi!

À mà này, năm nay Tết Ất Dậu, tui có lò mò đọc đâu được mấy chữ trên báo Xuân của sắp nhỏ in ra trên “nét” trên “niết” gì đó chú Út, nói về “mẹ gà con vịt,” tui thấy nó chưa được trúng lắm, nên tiện đây nhắc lại để chú nhớ lại chút ít ba cái vụ gà vịt hồi đời xưa ở Kinh Xáng mình.

Số là như vầy, trong các loại gia cầm, loài gà vịt là giống được ở gần nhà nông mình nhất. Nhà nào cũng có năm ba bầy gà, một bầy vịt để phòng khi có khách khứa, đám tiệc như giỗ chạp, cưới hỏi mà tiện dụng.

Riêng về giống vịt thì có hai loại: vịt xiêm và vịt ta. Vịt xiêm là giống từ bên Xiêm; mình có giống chuối lá xiêm cũng lấy gốc từ bên Xiêm, tức là nước Thái Lan bây giờ, do triều cống hay do gì gì mình cũng hổng có rành cho lắm. Cái giống vịt xiêm này lại có hai loại, một loại lông màu đen và một loại lông màu xám; cả hai loại này đều đẻ trứng, rồi tự ấp trứng nở con và giữ con khít rim. Còn loại vịt ta với bộ lông màu trắng, ở Kinh Xáng mình gọi vậy để phân biệt với vịt xiêm. Loại vịt ta rặt Việt Nam này có vịt cổ lùn, vịt sen, vịt cò; về sau có vài giống vịt du nhập vào đồng quê mình lớn con, đẻ nhiều, trứng lớn:có vịt hoa anh đào của Nhựt Bổn, vịt Tàu của Trung Hoa, vịt Hungary… Nhưng cho dù là vịt cổ lùn của mình hay vịt của Nhựt, của Tàu gì thì gì, chúng chỉ biết đẻ thôi chú Út à, chứ không chịu ấp trứng như vịt xiêm, và cũng chẳng phải biếng nhác gì cho cam, vì cái giống gia cầm này trời không phú cho cái chất làm mẹ nuôi con bao giờ.

Thành ra, muốn có giống vịt lớn con mà béo ngậy cái phao câu đó thì chỉ còn có nước là lựa trứng tốt có trống để nhờ vịt xiêm hoặc nhờ gà ấp mà thôi. Do vậy, mới có cảnh “mẹ gà con vịt” là vậy. Chứ không phải như tác giả Cổ Ngư trên talawas kể là vịt đẻ rớt trên đồng rồi lượm về cho gà ấp rồi nở con; “Ðược thuần hóa quá lâu, lại thêm cái tính lười nhác, bất cẩn, vịt nhà Á châu đã quên mất cách làm ổ, ấp trứng. Ðàn vịt cò cứ chạy tràn đồng , vừa kiếm ăn, vừa đẻ rơi đẻ vãi. Người đi chăn phải lội ruộng nhặt trứng vịt đem về bỏ vào ổ gà. Vì lẽ đó, ta mới có câu “mẹ gà, con vịt”: gà mái ấp trứng, nở ra một bầy vịt con.”

Câu kết của tác giả Cổ Ngư vừa dẫn còn nhiều ẩn dụ bên trong, khó mà bàn ra lẽ cho hết chú Út à. Mình thấy chỉ là thấy cái nghĩa đen chơi vậy thôi, chứ làm sao dám lạm bàn hơn thiệt cho được. Cái biết của mình chỉ là cái biết hình, biết dạng mà không biết cái ẩn bên trong; vì thế cho nên mình chỉ biết vịt ta, còn gọi là vịt đẻ, dù đẻ không ấp trứng đi chăng nữa, nếu muốn có giống vịt đó để nuôi cũng phải lót ổ bằng rơm khô cho êm, rồi còn gom lá chuối khô buộc lại làm cái lùm cho trứng đừng bị ướt, may ra trứng vịt mới không bị hư. Trời cũng phú cho loài gia cầm này chỉ đẻ ban đêm thôi; mà lại đẻ từ nửa đêm trở về sáng. Chị nào đẻ chưa kịp với chúng bạn là kể như thiếu ăn hoặc đèo đẹt dữ lắm rồi đó. Chị nào ráng lắm thì trên đường ra ruộng rặn thêm cái trứng chưa kịp cứng vỏ, èo uột. Thành ra, trứng vịt đẻ rớt ngoài đồng hoặc nơi bờ kinh mé ruộng là trứng yếu, trứng thiếu chất vôi, nên chỉ có nước mang đem luộc hoặc nấu chè thôi, chứ đem cho gà ấp trứng vịt sẽ thành trứng vịt ung ráo trọi.

Còn cách lựa trứng vịt giống để ấp như tác giả Hà Cẩm Tâm trên gió-o chỉ biểu cũng chưa đúng lắm chú Út à. Ông Hà Cẩm Tâm hướng dẫn là lấy thau nước rồi bỏ trứng vịt vô, nếu trứng nào nhúc nhích cục cựa là trứng mạnh trứng tốt. Tui nghĩ cách đó không phải sai, nhưng chỉ áp dụng được sau khi trứng đã ấp được hơn mười ngày hoặc nửa tháng. Còn muốn lựa trứng lúc mới bắt đầu cho chắc ăn là trứng có trống hay không, tui thấy mấy bà nhà quê mình làm như vầy nè. Người ta đem một rổ trứng thiệt tốt ra trước sân, cầm từng trứng đưa lên mặt trời, lấy bàn tay che lại một chút cho bớt ánh sáng chói mắt, nhìn vào cái trứng mình đang lựa, trứng nào có chấm đậm một vệt đen đen ở bên trong lớp vỏ nơi đầu trứng, thì trứng ấy có trống, tốt và sẽ nở con; còn trứng nào không có chấm đen đó, thì ấp cả đời cũng không nở được, lúc bấy giờ chỉ có trứng ung cho bợm nhậu như tui mà thôi.

Chú thấy hông, có mái mà không có trốn,g trứng dù lớn cũng đành chịu chết; mà vịt ta có đẻ mà không có gà hoặc vịt xiêm ấp cũng thua luôn chứ chẳng chơi. Ngày nay thì có máy ấp, vịt đẻ nuôi hằng trăm hằng ngàn, chạy hết đồng này qua đồng khác, sáng ra trứng đẻ trắng chuồng, hốt có cả thúng giạ, dân quê mình kêu loài vịt này là vịt tàu, vịt hãng; nhưng vẫn không thể không cần “mẹ gà con vịt”, hoặc “mẹ xám con cò, mẹ đen con trắng,”! Bởi một lẽ cần lựa chọn giống tốt, chứ không cầu lượng nhiều làm gì. Vịt hãng mà hết đẻ rồi là chỉ còn nước lùa lên xe hàng, chở lên Sài Gòn bán lại cho mấy chú Ba Tàu làm vịt quay trong khu Bình Tây, Ðồng Khánh, La Cai thuộc Chợ Lớn.

Chú Út sắp nhỏ,

Sẵn bàn với chú về vụ gà vịt, rồi mới sực nhớ có ông Hồng-Huy ^[1] kể lại vụ nuôi gà vịt trong ống tre trên một tờ báo ở đâu bên bển hồi năm, rồi ông kết luận “ở bầu thì tròn, ở ống thì dài” bắt nguồn từ chỗ người ta nuôi gà vịt trong ống tre, và tác giả cho rằng xưa nay người ta nghĩ nước đựng ở bầu thì tròn, đựng ở ống thì dài là không đúng. Tui thấy cái suy luận này không chắc lắm, chú Út à.

Tui thấy không chắc, vì ông Hồng-Huy dẫn ra là, trên ghe đò người ta ăn ở trên ấy luôn rồi nuôi cả chó mèo gà heo, gà sợ nó bay nên nuôi trong ống tre có khoét lỗ cho nó ló mỏ ra ăn và thở. Trời ơi, sao tác giả có óc giàu tưởng tượng quá vậy?! Nếu sợ gà bay, sao không nuôi nó trong cái lồng hay buộc dây ở chân cho nó ở sau đít ghe chỗ gần bánh lái cho tiện, mà lại nhốt nó trong ống tre làm gì?! Cái vô lý là ở chỗ bắt nhốt gà vịt trong ống tre để mà nuôi. “Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài,” xưa nay chỉ nói về nước thôi, chứ không nói gì khác.

Nói thế không có nghĩa là không có trường hợp nuôi gà vịt trong ống tre như tác giả Hồng-Huy kể, nhưng đây là trường hợp những kẻ ác muốn tìm cảm giác lạ trong cách ăn uống. Những người nuôi gà vịt theo cách này là để có miếng thịt gà mềm, thiếu chất xương, vì gà vịt không cử động, do vậy xương không phát triển, không phải “ở bầu thì tròn, ở ống thì dài,” mà dị dạng dị hình, nhìn gà vịt nuôi theo cách ấy thấy ghê lắm. Nuôi gà vịt cách đó ác lắm chú Út; người dân quê mình còn ít có người ác nhơn thất đức như vậy, nói gì người nghèo sống chật chội dưới những ghe thương hồ. Nội cái vụ “chim lồng, cá chậu” thôi, nó rộng thênh thang kia mà còn bị chú Tám phản đối, nói gì lấy ống tre nhốt gà nhốt vịt trong đó mà lấy làm ngon, phải vậy hông chú Út?

Thư đầu năm, viết cho chú hơi dài, nhắc chuyện gà vịt hoài cũng chưa hết, chẳng hạn ba cái vụ cúm gà năm nay làm Tết mất vui. Rồi còn cá biển cũng ít người ăn vì sóng thần hôm trong năm, mà cá đồng ngày mỗi hiếm, nên quanh đi quẩn lại chỉ muối với gừng, rồi cũng qua ba ngày Tết. Tui có lời cầu chúc chú thím mạnh giỏi, sắp nhỏ học hành tấn tới. Tui với chị Hai chú “tóc mỗi ngày mỗi bạc,” chỉ còn cậy mong đàn em cháu sau này học hành thành tài, cho tiếng Kinh Xáng mình bớt bị chê bai là dân phèn dân ruộng…

Nay thư,

Hai Trầu

© 2005 talawas