Nhà văn Walter Kempowski 75 tuổi, sinh trưởng trong một gia đình chủ tầu buôn ở Rostock (đông bắc Đức), năm 1948 bị lực lượng chiếm đóng Liên Xô kết án 25 năm tù khổ sai vì tội gián điệp. Sau 8 năm, được thả, ông định cư ở Tây Đức từ năm 1956. Trong phỏng vấn sau đây của SPIEGEL ONLINE, ông đã phát biểu về ngày 3.10 trong chính trị, ngày 9.11 trong văn học Đức và về cuộc đấu tranh lâu dài của cá nhân ông cho sự thống nhất nước Đức.

SPIEGEL ONLINE: Thưa ông Kempowski, thủ tướng Schröder vừa mới gợi ý nên chuyển Ngày Thống nhất nước Đức, ngày 3.10, ^[1] sang một ngày khác, nhưng đã phải rút lại đề nghị này do áp lực ngay trong hàng ngũ của mình, nhất là từ phía Đảng Xanh. ^[2] Phải chăng giới lãnh đạo chính trị đất nước này không có ý thức về lịch sử?

Kempowski: Chúng ta không thể cấm nhà cầm quyền suy nghĩ. Nhưng nhanh nhảu tuyên bố không cân nhắc như thế thật chẳng ích lợi gì. Việc ông Schröder vụng về đến mức ấy lại càng đáng buồn, vì chúng ta không chỉ muốn chính phủ làm được việc, mà còn mong rằng họ có nhiệt tâm làm điều tốt nhất cho chúng ta. Nhưng đề nghị nọ quả là quá sức tệ. Nếu làm được thì họ dám nhập lễ Phục sinh và lễ Hạ trần vào một lắm đấy. Xem ra đảng Dân chủ Xã hội hiểu biết rất ít về tích Chúa thánh thần hiện xuống với các thánh tông đồ. ^[3]

SPIEGEL ONLINE: Nhiều người thuộc thế hệ thủ tướng Schröder không mặn mà với việc thống nhất. Phải chăng đó là một lí do khiến ông ta và các đồng sự muốn bỏ ngày 3 tháng 10 một cách thiếu cân nhắc như thế?



Kempowski: Việc ông Schröder đề nghị như vậy sau 15 năm thống nhất cho tôi thấy rằng đến hôm nay ông ấy vẫn không tha thiết với sự thống nhất.

SPIEGEL ONLINE: Đối với nhiều người không tán thành ngày này thì ngày 3.10 chỉ là chuyện hành chính sự vụ. Phải chăng vì nó thiếu liên hệ xúc cảm của ngày 9 tháng 11? ^[4]

Kempowski: Thành thật mà nói thì tôi cũng không có gắn bó gì với ngày 3.10. Nếu như hồi đó chúng ta lấy ngày 9.11 làm ngày lễ thì theo tôi có lẽ hay hơn. Ông Helmut Kohl ^[5] đã sai lầm khi không chọn ngày 9.11.

SPIEGEL ONLINE: Ông vốn luôn vững tin vào việc sẽ có ngày thống nhất và vẫn quảng bá việc này ngay cả khi vì thế mà ông bị phỉ báng. Phải chăng tâm trạng thiếu thoải mái của nhiều trí thức trong việc này là do người ta không hình dung nổi thống nhất và tự do?

Kempowski: Tôi không bao giờ lãng quên mục tiêu thống nhất. Một phần lớn những tác phẩm tôi viết xoay quanh Đông Đức, quanh chuyện gia đình tôi ở Mecklenburg. ^[6] Tôi thật chẳng bao giờ dám nghĩ rằng lại có một ngày thống nhất nhanh đến thế. Nếu chưa thống nhất được thì tôi cũng có thể hài lòng với khả năng thành lập một liên quốc cho hai nước Đức, ^[7] miễn là người ta được sống trong tự do và có thể đi lại thăm nhau. Qua Liên hiệp châu Âu mà nay chúng ta với Áo cùng trong một liên quốc, lẽ ra cũng có thể như thế được với Cộng hoà Dân chủ (CHDC) Đức. Nhưng bây giờ mà còn bàn về vấn đề này tôi thấy là thừa. Chuyện đã xẩy ra khác đi rồi – may thay.

SPIEGEL ONLINE: Trước đây nhiều người đấu tranh cho dân quyền ở CHDC Đức cũng ủng hộ mô liên quốc, phản đối thống nhất.

Kempowski: Có đấy, bà Bohley và nhiều người khác. Hồi ấy họ luôn nhấn mạnh việc phản đối thống nhất, khiến tôi khó chịu. Ở Tây Đức có lần tôi nghe một ông giáo sư ngôn ngữ Đức nói: „Erfurt, Weimar ^[8] ư? Để làm gì nhỉ?“ Ngay cả giới trung lưu của xã hội Tây Đức cũng không tha thiết gì nữa tới sự thống nhất nước Đức thì làm sao tôi có thể chờ đợi điều ấy nơi những người sống bên CHDC Đức và bận lo chuyện riêng của họ được?

SPIEGEL ONLINE: Thế việc giới trung lưu của xã hội Tây Đức chẳng còn nghĩ gì tới chuyện thống nhất nữa không phải đã bắt nguồn từ thái độ của Adenauer ư? ^[9] Những năm 50 ông ta luôn cao giọng kêu gọi thống nhất, nhưng thực tế lại theo đuổi chính sách gắn bó với phương Tây.

Kempowski: Vấn đề là: được con chim sẻ trong túi rồi, còn con chim bồ câu thì vẫn đậu trên mái nhà, cái nào hơn? Tôi đâu phải là nhà sử học…

SPIEGEL ONLINE: …nhưng hồi ấy ông đã sống…

Kempowski: (cười) Trong nhà tù ở Bautzen ^[10] và tôi không có báo để đọc. Phía Đông Đức ngoan cố kinh khủng, để đối phó lại thì phiá kia cũng chỉ có thể kiên quyết thôi. Có lẽ phải so sánh việc này với việc quai đê lấn đất – không thể chỉ làm ào một lần là xong.

SPIEGEL ONLINE: Vì sao ông không có một quyển Echolot ^[11] , một tập hợp những điều ghi lại trong nhật kí, những hồi ức của người Đức và thế giới về cái ngày 9.11 đầy tính lịch sử ấy?

Kempowski: Rồi ông sẽ ngạc nhiên cho mà xem – tôi lưu trữ trong máy tính một sưu tập cả ngàn lời phát biểu về việc nước Đức thống nhất. Chắc chắn tôi cũng sẽ công bố thôi, cũng như sẽ công bố một sưu tập những điều người ta nói về chuyện đi nghỉ hè. ^[12]

SPIEGEL ONLINE: Sao ông lại chọn ngay cái đề tài du lịch?

Kempowski: Ấy, vì nghỉ hè là cuộc trốn chạy lớn của dân Đức. Một sự di chuyển khủng khiếp nhường ấy xưa nay chưa từng có; thời xửa thời xưa những người Kimber và Teuton ^[13] đã từng làm chuyện tương tự như thế. Tôi tự hỏi vì sao ông Eichel ^[14] lại chưa nghĩ đến chuyện đánh thuế du lịch ra nước ngoài. Sẽ thu được bộn hơn là gạch bỏ một ngày lễ chứ.

SPIEGEL ONLINE: Thế thì thành một thể chế „CHDC Đức loại nhẹ“ à?

Kempowski: Ơ hay, sao lại thế? Đánh thuế vé máy bay được quá đi chứ. Ấy, nhưng ta biết vì sao một sáng kiến như thế lại không được đeo đuổi. Ông Eichel cũng muốn được bầu lại chứ.

SPIEGEL ONLINE: Ngày 9.11 không hề có mặt trong văn học Đức. Nhiều tiểu thuyết kết thúc ở cái ngày này – kể cả cuốn „Letzte Grüße“ (Lời chào vĩnh biệt) mới đây của ông, trong đó nhân vật chính chết vào ngày bức tường sụp đổ. Vì sao người ta ngại viết về những ngày sau khi mở cửa biên giới?

Kempowski: Đó là một đống văn kiện nhơ bẩn chẳng ai muốn mó tay. Sau cái sự kiện tuyệt vời kia đâu còn ai muốn mệt xác lục lọi điều này, khoản nọ nữa.

SPIEGEL ONLINE: Chẳng lẽ đó không phải là một đề tài lôi cuốn sao, vì chắc chắn nó sẽ đụng chạm tới sự vỡ mộng giữa Đông và Tây?

Kempowski: Cái thế hệ lẽ ra phải làm việc ấy, tiếc thay, lại bỏ qua đề tài này. Về cơ bản họ cũng thiếu vốn sống, vì họ không sống qua chiến tranh, cái hầm mỏ vô tận đã cung cấp chất liệu cho cả một thế hệ nhà văn. Giờ đây các nhà văn thuộc thế hệ trẻ hơn trên đất nước này lại cần mẫn công bố sự tiếc nuối thời CHDC Đức. Ta thường đọc thấy rằng hồi đó CHDC Đức đâu đến nỗi tệ thế. Giờ đây những chuyện nhăng cuội lại tiếp tục – tôi thật không chịu nổi.

SPIEGEL ONLINE: Ông cho rằng có chuyện tô hồng trong những phim và sách về CHDC Đức?

Kempowski: Đúng thế. Người Đức xưa nay vẫn có tiếng về kém trí nhớ. Ông chỉ cần lấy năm 1945 khi chấm dứt thế chiến rồi tiếp thêm 15 năm. Tức là vào năm 1960 – bấy giờ người ta nói thế nào về thời Quốc xã! Toàn quay về ca ngợi “Cơ quan cứu tế mùa đông” dưới thời Đế chế Đệ tam, trong khi nhiều chuyện cũng của cái Đế chế Đệ tam đó thì bị cố tình lãng quên. ^[15]

SPIEGEL ONLINE: Một thí dụ khác cho thấy cái hố ngăn cách Đông Tây sâu đến đâu: nhà văn Đông Đức Christoph Hein mới đây được bầu làm giám đốc nhà hát Deusches Theater ở Belin. Ông Hein đã phản ứng qua câu nói sau đây trước sự chỉ trích của các báo Tây Đức: „Mọi cơ quan công cộng ở Đông Đức đều do người Tây Đức lãnh đạo thì đó là chuyện bình thường, nhưng khi một gã mọi đen ^[16] lên làm giám đốc thì người ta ào ào chống đối. Đó là Apartheid.” ^[17]

Kempowski: May thay ông giám đốc hiện giờ là Bernd Wilms đã trả lời chuyện này trong tờ Spiegel. Ai coi một người dân CHDC Đức, chỉ một người thôi, là mọi đen nào? Làm sao ông Hein lại dùng cái từ này? Ông ta tự nghĩ thế thôi chứ bản thân không hề biết gì về Tây Đức cả.

SPIEGEL ONLINE: Ông phản ứng thế nào khi được nghe người ta tô hồng CHDC Đức?



Kempowski: Tôi cứ để người ta nói rồi kể cho họ nghe rằng hồi đó ở nhà tù Bautzen mỗi ngày chúng tôi được phát 400 g bánh mì và hai lần nửa lít canh toàn nước. Đơn giản vậy thôi, rồi phần lớn người ta im thin thít.

SPIEGEL ONLINE: Phải chăng rút cục thống nhất là một ảo tưởng?

Kempowski: Không. Nhưng thống nhất như một số người hình dung thì chưa từng có ở Đức. Ông cứ lấy ví dụ người vùng Bayern ^[18] và người vùng Bắc Đức thì rõ: họ gọi chúng tôi là dân Phổ trong khi người vùng Mecklenburg chúng tôi còn bị người Phổ đầy đọa hơn người ở Nam Đức. Hay lấy ví dụ sự phân hoá đất nước này thành hai khối chính trị lớn: CDU/CSU và SPD. ^[19] Thống nhất ở đâu nào? Hay lấy ví dụ CHDC Đức: hồi đó người vùng Sachsen ^[20] bị các vùng khác của CHDC Đức gọi là cường quốc chiếm đóng thứ năm. ^[21] Những nước khác cũng phân chia vậy. Có lần ở Canada tôi hỏi một người Canada trong thang máy phòng ăn ở đâu bằng tiếng Anh, người nọ dứt khoát trả lời rằng mình chỉ nói tiếng Pháp. ^[22] Hay người dân vùng Elsass cho đến nay vẫn chưa được nhiều người Pháp xem là đồng bào trọn vẹn. ^[23] Hỏi làm sao ở Đức lại khác được? So với những nước khác thì tình hình ở ta còn là tốt lắm.

SPIEGEL ONLINE: Trong nhật kí „Alkor“ ông có viết về chuyện những người trí thức Tây Đức năm 1989 đã kinh hoàng phản ứng khi ông nói về mong ước thống nhất của mình. Điều này là một vấn đề có tính thế hệ chứ?

Kempowski: Thế hệ trung niên gặp phải chuyện này, ở đây cũng như ở bên Đông. Họ bị trừng phạt. Theo quan sát của tôi, thế hệ trẻ hơn chẳng còn quan tâm tới vấn đề này. Cho đến nay, những ai chịu ảnh hưởng của thời kì 68 ^[24] đều gặp khó khăn với chuyện thống nhất.

SPIEGEL ONLINE: Chẳng lẽ ngày 9.11 không mở ra một tầm nhìn mới trong các tác phẩm của họ sao? Kể cả trong những người thiên tả và những người chịu ảnh hưởng của phong trào 1968? Nhật báo tả khuynh „taz“ mới đây đã hết lời ca ngợi ông mà.

Kempowski: Ngày 9.11 đã thổi bay đi những ảo tưởng và viễn ảnh đẹp đẽ của nhiều trí thức bên Tây về chủ nghĩa xã hội. Thậm chí chỉ vài ngày trước khi bức tường sụp đổ những người này vẫn còn ăn nói khác hẳn, họ tuyệt không tiếp xúc với những người chống đối ở bên Đông, làm lơ coi như không có. Nếu cứ theo ý họ thì sẽ chẳng bao giờ có thống nhất cả. Ông hãy lấy quyển Im Block (Trong trại giam) của tôi về cái thời tôi bị tù bên CHDC Đức làm ví dụ…

SPIEGEL ONLINE: Tác phẩm đó đang được tái bản…

Kempowski: …khi nó ra đời năm 1969, ngay giữa thời sinh viên biểu tình dữ dội, chẳng ai đoái hoài đến vấn đề nó đặt ra cả. Cả thảy bán được có 700 quyển. Bây giờ thì ai cũng bảo: Ô, hóa ra tác phẩm đầu tay của ông lại là quyển hay nhất đấy.

SPIEGEL ONLINE: Đúng ra ông phải hài lòng chứ. Ông đã nói đúng mà.

Kempowski: Chẳng có gì tệ hại hơn là mình có lí.

SPIEGEL ONLINE: Sang năm kỉ niệm 60 năm ngày Dresden bị Đồng Minh ném bom. ^[25] Ông có góp ý nào gửi đến giới chính trị nên cử hành ngày ấy như thế nào không?

Kempowski: Tôi muốn thú thật với ông đôi điều. Trước đây tôi ủng hộ việc tái tạo Frauenkirche (Nhà thờ Đức Bà). ^[26] Bây giờ tái tạo xong rồi, trong tôi lại nhen nhúm một cảm giác khác lạ: dối trá cả. Không thể làm người chết sống lại được. Về cơ bản thì đúng là không thể giảm nhẹ trái núi tội lỗi mà chúng ta đã mang trên người trong thời Quốc xã. Dù dựng đài tưởng niệm Holocaust ^[27] cho người Do Thái ở Belin, dù tái tạo các công trình kiến trúc.

Phỏng vấn do Claus Christian Malzahn và Severin Weisland thực hiện.

© 2004 talawas

---

^[1]Một trong những đề xuất của thủ tướng Đức Schröder hy vọng vực dậy nền kinh tế Đức hiện nay là chuyển Ngày lễ Thống nhất (3.10) vào một ngày chủ nhật để bớt một ngày nghỉ trong năm.
^[2]Thủ tướng Schröder của đảng Dân chủ Xã hội (SPD) liên hiệp với Đảng Xanh (Bündnis 90/ Grün).
^[3]Lễ Hạ trần (Pfingsten / Pentecost): tích Chúa thánh thần hiện ra, dưới dạng các lưỡi lửa, với các thánh tông đồ (Kinh thánh, Công vụ các sứ đồ 2).
^[4]Ngày 9 tháng 11 năm 1989 là ngày bức tường Berlin sụp đổ.
^[5]Helmut Kohl: tiền nhiệm của ông Schröder, làm thủ tướng từ năm 1982 đến 1998.
^[6]Thuộc bang Mecklenburg-Vorpommern, đông bắc nước Đức ngày nay.
^[7]Konföderation: hai hay nhiều nước tồn tại bình đẳng bên nhau trong một khối, khác với liên bang.
^[8]Hai thành phố khá lớn ở Đông Đức.
^[9]Konrad Adenauer (1876 – 1967): thủ tướng đầu tiên của CHLB (Tây) Đức (1949- 1963).
^[10]Gần thành phố nổi tiếng Dresden.
^[11]Echolot là tên một bộ sách của Kempowski. Echolot: dụng cụ xác định khoảng cách – đặc biệt độ sâu, độ cao – qua sóng âm thanh.
^[12]Dịch thành „nghỉ hè“ do thói quen, chứ người ta có thể đi nghỉ vào bất kì mùa nào trong năm.
^[13]Kimber và Teuton là tên những bộ tộc German xưa.
^[14]Hans Eichel: đương kim bộ trưởng tài chính Đức.
^[15]Cơ quan cứu tế mùa đông (Das Winterhilfswerk des Deutschen Volkes) được thành lập ngày 13.9.1933 là tổ chức có thành công lớn của ngành Cứu tế trong chính quyền Quốc xã, trực tiếp nằm dưới quyền của Bộ Tuyên truyền Quốc xã, giúp nhà nước Quốc xã trong việc thu gom và phân phối phúc lợi xã hội cho người Đức. Người Do Thái không được hưởng những phúc lợi này.
^[16]Nguyên văn: Neger.
^[17]Apartheid: chủ nghĩa phân biệt chủng tộc ở Nam Phi trước kia.
^[18]Bang ở đông nam Đức, thủ phủ là München.
^[19]CDU/CSU: Liên minh giữa Đảng Dân chủ Thiên chúa giáo (CDU) và Đảng Xã hội Thiên chúa giáo (CSU); SPD: Đảng Dân chủ Xã hội của thủ tướng đương nhiệm Schröder.
^[20]Thủ phủ là Dresden.
^[21]Bốn cường quốc chiếm đóng Đức sau thế chiến thứ 2 là: Anh, Pháp, Liên Xô và Mỹ. Sở dĩ người Sachsen bị gọi như vậy, vì họ chiếm lĩnh nhiều vị trí quan trọng trong guồng máy chính quyền CHDC Đức, đặc biệt là trong quân đội, cảnh sát, mật vụ và tư pháp.
^[22]Bang Quebeck ở Canada dùng tiếng Pháp là chính, những bang khác dùng tiếng Anh.
^[23]Về chính trị và địa lí thì vùng Elsass và Lothringen (Alsass – Loraine) với thủ phủ là Strassburg (Strasbourg) thuộc nước Pháp, nhưng nhiều người dân ở đây không hề coi mình là dân Pháp hay Đức. Cũng như nhiều người dân đảo Corse không hề chấp nhận là dân Pháp.
^[24]Thời 68 là thời giới trẻ và trí thức châu Âu chống cuộc chiến tranh Mĩ gây ra ở Việt Nam dữ dội và ủng hộ một cuộc cải cách chủ nghĩa xã hội có nhân tính của A. Dubcek ở Tiệp.
^[25]Khi Thế chiến thứ hai gần kết thúc thì Đồng Minh ném bom dữ dội các thành phố lớn ở Đức, gây thương vong nặng nề cho dân thường. Chỉ trong một đêm cả trăm nghìn người dân Dresden bị tử vong. Ở Đức, những năm gần đây, nhiều nhà nghiên cứu đặt câu hỏi: phải chăng việc giết hại dân thường như thế là cần thiết? Phải chăng việc ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki, khi Nhật sắp đầu hàng, là cần thiết?
^[26]Nhà thờ Đức Bà (Frauenkirche) ở Dresden xây năm 1743 là một trong những công trình kiến trúc quan trọng nhất của Đức và niềm tự hào của thành phố Dresden. Năm 1945, khi Dresden bị Đồng Minh ném bom, nhà thờ này hoàn toàn bị phá hủy.
^[27]Holocaust: Diệt chủng đối với người Do Thái dưới thời Đức Quốc xã.