1.
Cái tên tập sách nặng nề như một thứ quặng thô khiến ta có thể cảm nhận ngay được nỗi nhọc nhằn của tác giả, đồng thời báo trước rằng tập thơ không dễ đọc. Và tôi tin chắc rằng sẽ không có nhiều người đủ kiên nhẫn và lòng tôn trọng tác giả để vượt qua lớp lớp những khó khăn mệt mỏi – nhất là trong phần I, Bùng nổ từ ghi chú, chủ yếu là những suy ngẫm về nghề – gây nên bởi rất nhiều câu thơ rắc rối giả tạo – kiểu:
Viết, rừng cây trầm tích khạc sáng họng núi lửa
Sự chuyển máu bên trong – cơn trở dạ trắc địa
Từ trường chống nhiễm lực hấp dẫn
Câu thơ tính năng toả nhiệt như vũ trụ thu nhỏ;
những cách biểu đạt chất phác – kiểu:
Cái tôi bôi bẩn – viết
Cái tôi xoá – bài
Cái tôi muốn đập vỡ – câu, chữ;
những cách lập ngôn lên gân nhưng thật ra khá ngây thơ – kiểu:
Vì ú ớ nên tôi nói, và càng nói càng ú ớ
Trong cuộc cay đắng bẽ bàng này chỉ một điều không cay đắng bẽ bàng là tôi biết rõ tại sao nó cay đắng bẽ bàng (?!)
Anh bắt đầu nói không thể khi anh không thể nhưng anh đã có cái không thể
…Càng viết tôi càng ném, để có cái ném tôi càng viết (!)
…Tôi yêu sự giản dị nhưng đã đánh mất sự giản dị khi tôi tìm mọi cách nói về sự giản dị;
những từ Hán Việt vừa cũ vừa thiếu sức sống, và những từ được đảo lộn tuỳ tiện hay sáng tạo chưa tới – kiểu: toa rập áp phe, bội trương, dung tưởng, hỗn dung, trụi trần, huyền ảnh, khiêu dụ, phong nhiêu, triển hạn…
để cuối cùng nhận ra rằng Minh có những bài thơ thật hay. Ngay trong phần thứ nhất, theo tôi, đã có ba bài khá hay là Gương mặt ẩn chìm và Tay sát thủ và Luân phiên ánh sáng. Trong phần hai có Dự cảm cây liễu, Linh giác, và trong phần ba là Nhiệt hứng, Hai đoản ca bọt, Treo dọc, Cát lầy, Niệm khúc Lorca, Ðề cao hiện thực và Ăn hải cảng.
2.
Các nhà thơ và nhà phê bình khả kính lớn tuổi bấy nay nhắc đi nhắc lại một điệp khúc rằng thơ trẻ chỉ luẩn quẩn trong cái tôi nhỏ bé, rằng các nhà thơ trẻ lười biếng trong việc trau dồi kiến thức, và tồi tệ hơn nữa, là quay lưng lại với quá khứ, với dân tộc và những nghĩa vụ công dân cao cả. Theo tôi, đó là một cách nhìn hoặc đầy định kiến, hoặc thiếu trách nhiệm, hoặc ác ý. Thế hệ nào cũng có những người bị giam hãm trong cái tôi ích kỷ, lười biếng, vô ơn hay phản bội. Nhưng thế hệ nào cũng có những người lao động đích thực với tâm hồn và trái tim đích thực. Sự phủ nhận hiện tại và tương lai cũng là một cách phản bội chẳng khác gì phủ nhận quá khứ. Thậm chí còn tồi tệ hơn, bởi nó đồng nghĩa với phản tiến bộ: nó ngụ ý rằng lịch sử dân tộc ta đã dừng lại: Một dân tộc mà con không hơn cha chỉ có thể là một dân tộc vô phúc.
Rất may, cuộc sống đã chứng minh điều ngược lại. Tôi đã đọc rất nhiều tập thơ của các tác giả trẻ, cả hay lẫn dở, và thú thật cảm thấy thú vị hơn nhiều so với thứ thơ nhàn nhạt của rất nhiều bậc đàn anh đàn chú, những người đã viết những bài thơ đầy sức sống trong những năm tháng chiến tranh. Thế giới thơ trẻ đâu phải chỉ là cái tôi nhỏ bé. Nguyễn Hữu Hồng Minh, chẳng hạn, trăn trở thật nhiều về Tổ Quốc (Tổ quốc bất khả trong tôi), về thân phận con người (cúi xuống hỡi em/ Nơi những phận người nhỏ nhoi không thể bay lên bằng đôi cánh), về thái độ sống (Lửa phải cháy, ngày tháng trôi/ Và con người phải sống cho ra một con người) về thế hệ (Thi sĩ cùng thời) và đặc biệt là về nghệ thuật. Như trên đã nói, rất nhiều suy nghĩ về thơ của Minh còn đơn giản, mang dấu ấn của những kiến thức vay mượn chưa trở thành máu thịt, nhưng Minh là người không chịu ngủ yên trên cái ổ rơm quen thuộc của những gì xáo mòn dễ dãi. Thái độ dấn thân và trung thực của anh khiến tôi kính trọng.
3.
Thơ Nguyễn Hữu Hồng Minh có hiện đại không? Câu hỏi này, nếu xem xét một cách triệt để, hoàn toàn vô nghĩa. Làm sao một tác phẩm lại có thể không hiện đại khi nó do một tác giả hiện đại viết ra trong thời hiện đại? Và hiện đại đâu phải chỉ có một khuôn mặt: những đứa trẻ sơ sinh đang sống bên những cụ già từng trông thấy hai cuộc chiến tranh thế giới, những cô gái chân quê chẳng cần học tiếng Anh vẫn có thể bị dụ dỗ vào những lầu xanh giả hiệu dành cho du khách thời kinh tế thị trường, còn báo Văn Nghệ vừa trao giải cho những bài thơ Ðường muộn nghìn năm trong khi ở Orange County người Việt hải ngoại cổ vũ thơ Tân hình thức…
Nhưng ta có thể đặt vấn đề theo cách khác: thơ Minh có đại diện cho những cái mới mà cuộc sống hiện đại đem đến cho thơ không? Ðể trả lời câu hỏi này, ta phải bắt đầu từ bằng một câu hỏi khác: vậy cái mới đó là gì?
Cái đặc trưng của thời hiện đại, theo tôi, là tốc độ. Tốc độ của máy móc, của tiền vốn, của mốt, của ái tình… Tất cả đều gấp gáp, đều vội vã. Trong cái vòng xoay chóng mặt ấy các sự vật quanh ta, kể cả sự hình thành của những giá trị mới cũng như sự lỗi thời của những giá trị cũ, cũng diễn ra nhanh hơn, đến mức nhiều khi chúng ta chỉ có thể cảm nhận chúng bằng trực giác. Chưa bao giờ “những dữ liệu trực cảm của ý thức” – từ của Henri Bergson – lại trở nên quan trọng đến vậy. Nó là thứ bổ sung cho lý trí, vốn có xu hướng tiếp nhận thế giới thông qua các quá trình. Minh đã ý thức được điều ấy. Anh viết ở trang bìa bốn: “cuộc sống đã thay đổi, vậy thì một giá trị lớn như thi ca không thể tự ràng buộc mãi vào những định giới đã cũ…Theo tôi, thơ trong thời đại mới không còn băn khoăn đến những vấn đề quá rõ ràng, những sự việc ai cũng nhìn thấy và nắm bắt được, mà nó phải hướng tâm hồn bạn đọc về một nơi xa hơn, một thế giới ở vào ngoại vi của thế giới đã được nhận thức...”.
Tuy nhiên, cái hiện đại trong những bài thơ thành công của Nguyễn Hữu Hồng Minh, cũng như của nhiều tác giả khác, không phải là “dữ liệu trực cảm” ấy, mà là tính đậm đặc và vai trò thống trị của nó. Nhưng đây quả là một đòi hỏi khắt khe. Những dữ liệu trực cảm chỉ loé lên trong những khoảnh khắc ngắn ngủi, dưới ánh sáng của năng lực cá nhân có thực, chứ không thể vay mượn hay nương nhờ vào ánh lửa của người khác, trừ khi ta đóng vai trò của người chứng kiến.
4.
Nguyễn Hữu Hồng Minh, theo tôi, đã thất bại hoàn toàn trong những bài thơ triết lý có vẻ cao siêu, kể cả bài Chất Trụ mà việc chọn làm tên tập cho ta hiểu rằng anh tâm đắc. Nhưng anh đã thành công trong những bài thơ giản dị, tự nhiên, có vẻ anh không đánh giá cao hoặc ít nhất là không dụng công làm mới. Bài Ăn hải cảng, chẳng hạn, dựng lên cả một không gian vời vợi nửa hư nửa thực bằng những câu quả thực hoang đường:
Tôi đã ăn một hải cảng trong vòng ba tiếng đồng hồ
Hải cảng đó hai mươi năm xa, bỗng quay về
Không nghĩ mình có thể ăn nhiều đến thế!
Ăn những âm thanh nhỏ xíu như tiếng gió
Tiếng những con hà biển hát trên rêu và trên sóng
Ðến con hải âu quan hai mươi năm bay không mỏi trong ký ức
Cánh chim hay cánh thời gian?…
Nhưng bài thơ ấn tượng nhất, trong đó Minh tỏ rõ bản lĩnh, tài năng và nhân cách của mình là một bài có cái tên xem chừng…bảo thủ: Ðề cao hiện thực. Ðó là bài thơ quyết liệt nhất, với thái độ triệt để nhất, bằng bút pháp không khoan nhượng, về một đồ vật bẩn thỉu nhất: chiếc bồn cầu. Chiếc bồn cầu hay là một thân phận cũng được. Bài thơ khiến ta tối tăm mặt mũi, khiến ta ngạt thở và cuối cùng khiến ta đỏ mặt. Ðỏ mặt vì nếu không có bài thơ của Minh, ta có lẽ sẽ chẳng bao giờ nhận thấy vẻ đẹp và lòng cao thượng của chiếc bồn cầu, hay của một số phận cũng được. Và có bao nhiêu số phận như thế?
5.
Trong Một nghìn một đêm lẻ có một câu chuyện tôi nhớ mãi, câu chuyện mà có lẽ tác giả Nhà giả kim đã chịu ảnh hưởng: người đàn ông nọ mơ thấy kho báu bèn khăn gói đi tìm. Ông ta vượt qua rất nhiều núi non hiểm trở, chịu đủ mọi hiểm nguy, cho đến khi bị nhầm là đồng bọn của một toán cướp và bị tống giam. Trong nhà giam, ông ta kể lại cho tên cướp ý định của mình. Tên cướp cười ha hả, nói rằng đó là một niềm tin ngu xuẩn, bởi hắn cũng nhiều lần mơ thấy kho vàng như thế. Rồi hắn kể một cách tỉ mỉ chỗ giấu vàng. Ðến lúc đó người đàn ông chợt nhận ra rằng hắn đang mô tả sân nhà mình. Kho vàng chính là ở đó.
Nguyễn Hữu Hồng Minh, anh có tin không, anh cũng đang có một kho vàng như thế, ở ngay trong sân nhà anh./.
Hà Nội, 15 tháng Mười, 2002.
© Talawas 2002
Phụ lục
Nguyễn Hữu Hồng Minh
Đề cao hiện thực
Số phận Mi hẩm hơn số phận Quỉ
Mi là bồn cầu
Nơi thân người là chiếc lò xo bắn thẳng bản thể
Cặp mắt cá biết nhìn, hát lơ thơ vào hoang dại
Bọn họ sẽ quên mi khi vò giấy chùi
Thực phẩm mi là bả, thức uống mi là giải
Bạn bè mi là những cặp mông
Sự tức thở mi là những cặp đùi chẹn ngang cổ họng
Khinh khoái mi là lông lá
Lắc lư mi là Linga và Yony
Từ nơi bẩn chật tối tăm mi nhìn thấy thân thể thế giới
Từ mặt đất con người hát lên các vì sao
Từ mi, con người đánh thứ cảm giác dối lừa
Bởi mi là bồn cầu
Bọn tao chỉ tìm mi khi những khoang tàu đã đầy,
vũ khí mốc meo
Thu nén lò xo bản thể
Những đôi mông khổng lồ đổ gục trên vai mi
Những tạp uế khinh bỉ tuôn xuống ngập họng mi
Những dòng thác tàn bạo xả xuống đời mi
Bởi mi là bồn cầu
Số phận mi hẩm hơn số phận Quỉ
Mi lãnh chứa phần tối tăm nhất của con người
để ngợi ca vẻ đẹp Con Người
Tại sao sứ mệnh mi không cao cả như trời sao
đặt trên đôi vai thần Atlát ? (*)
Thị Nghè, 12.2000
(*)Atlát : Tên thần Hy Lạp gánh vũ trụ