Tôi cho rằng hiện tượng căn bản hiện nay là văn hoá đọc đang bị văn hoá nghe nhìn lấn át. Khi con người và xã hội Việt Nam vừa chân ướt chân ráo buớc ra khoải sự hoảng sợ, sự nghèo nàn, thì bị chi phối ngay bởi cái “tự do” của văn hoá đại chúng, khiến họ lẫn lộn tất cả, không thể phân biệt hay-dở. Trong văn hoá đại chúng luôn có cả cái Thiện lẫn cái Ác, cũng như quần chúng đâu có phải bao giờ cũng hay cũng tốt. Họ là thứ “giậu đổ bìm leo”, không có chính kiến. Lòng tốt đem lại hậu quả chỉ nằm trong số rất ít cá nhân lương thiện và trí tuệ sáng suốt.

Trong thứ văn hoá xô bồ đại chúng hiện nay, nếu không có sự giúp đỡ định hướng nghiêm túc của hệ thống giáo dục thì con người nói chung chỉ thích sự giải trí nghe nhìn dễ dãi, ít phải suy nghĩ. Bản thân các giáo viên hiện nay, có thể vì quá mệt mỏi phải chạy đua với việc dạy thêm để lo toan cho cuộc sống, cũng rất ít đọc, ít biết, hời hợt, nói gì đến chuyện giáo dục định hướng, kích thích sự đọc của học sinh.

Một thế hệ trẻ rất giỏi hiện nay chỉ chuyên tâm vào kinh doanh, tin học, kĩ thuật… Rất ít hướng vào nghệ thuật và khoa học xã hội, vì chữ nghĩa là thứ nặng nề không dùng được để kiếm ra tiền. Văn hoá của thế hệ trẻ nhìn chung rất lệch. Thời gian của họ là dành cho làm ăn, kiếm tiền, mua nhà lầu, xe hơi, hưởng thụ vật chất, ăn chơi, khi cần thì giải trí bằng tivi, karaoke, văn hoá nghe nhìn đại chúng…và cả tennis nữa. Lối sống “sành điệu” của xã hội ngày nay là như vậy.

Vốn học vấn ít ỏi mà các thế hệ trước kháng chiến 1945 có được do khao khát học hỏi, do tự học, do háo hức văn minh phương Tây kết hợp với tinh hoa của Nho giáo để lại, đã dần đi vào thiên cổ cùng với thời gian và những con người của thế hệ ấy. Sau họ là thời kì trong sáng nhưng mịt mù khép kín của chiến tranh. Hậu quả khủng khiếp nhất của chiến tranh không phải là những cái chết của con người trong chiến tranh, mà là sự tàn sát văn hoá, đói nghèo loạn lạc, sự sa sút nhân cách, sự hoành hành của lòng tham lam và thú tính trong thời hậu chiến. Thảm hoạ này lại được nhấn chìm thêm vào vào cánh đồng văn hoá tiêu dùng đại chúng mông lung, lấp lánh hút mắt, đầy cạm bẫy và đảo lộn mọi giá trị hiện nay của thế hệ toàn cầu hoá, khiến người Việt càng hoa mắt và chìm xuống.

Vấn đề hiện nay là hệ thống giáo dục ở Việt Nam quá yếu kém, cả gia đình và nhà trường đều bất lực, không làm tròn bổn phận của mình, bỏ mặc con trẻ phát triển tự nhiên trong sự cám dỗ của vật chất. Nhà trường thì chỉ dạy để đi thi chứ không giáo dục. Gia đình thì chỉ nuôi ăn chứ không dạy dỗ. Vừa thoát khỏi nạn đói, rất nhiều trẻ em Việt Nam lại đang mắc bệnh béo phì vì ăn nhiều, ăn tham, được bố mẹ nhồi nhét và khuyến khích như vậy. Mà chính các bậc cha mẹ của chúng, nhiều người không tự kiềm chế được bản thân, cũng đang béo phì.

Tôi có dịp nói chuyện với một số bạn trẻ đã tốt nghiệp đại học, nhiều em học giỏi, “con nhà lành”, một số em còn chuẩn bị học tiếp thạc sĩ và tiến sĩ. Hỏi về một số tác phẩm văn học kinh điển của Tolstoi, Pushkin, Dostojevski…(đại loại những gì tối thiểu mà học sinh cấp III thời chống Mĩ những năm 60 đều có thể biết và đọc qua) thì hầu như sinh viên trẻ bây giờ – có lẽ trừ những sinh viên học chuyên ngành văn- đều không biết. Họ nói: cháu chưa bao giờ nghe nói đến, chưa bao giờ biết, không ai nói với chúng cháu về những thứ đó. Tôi thực sự ngỡ ngàng. Giáo dục bây giờ như vậy, nói gì đến những triết học cao siêu mà talawas đang bàn tới.

Toàn cảnh xã hội là sự mệt mỏi ê chề vì áp lực của đời sống vật chất và sự kém cỏi thui chột về tinh thần. Nhạc cổ điển rất ít người biết nghe. Các buổi hoà nhạc tại Nhà Hát Lớn chỉ để dành cho người nước ngoài mua vé và một số dân chuyên nghiệp vào cửa không mất vé. Nghe nhạc, xem tranh, đọc sách phải là một thói quen từ nhỏ, phải được làm quen, có môi trường, thậm chí phải học thưởng thức (rất nhiều người biết nghe nhạc nhưng không xem được tranh và ngược lại). Người có năng khiếu có thể thuận lợi hơn, cảm thụ nhanh hơn, nhưng nói chung con người cần có môi trường tốt, cần có sự giáo dục, định hướng nghiêm túc. Văn hoá không thể đi tắt, và làm văn hoá không thể “tay không bắt giặc”. Sách dịch, sách in, sách trên thị trường xấu tốt thật giả cái gì cũng có. Nếu được cha mẹ, thầy cô khuyến khích và hướng dẫn thì nhất định trẻ em sẽ tìm thấy niềm vui trong sự đọc, và biết đâu một quyển sách nào đó có thể thay đổi cả cách nhìn cách nghĩ, hướng đi và sự trưởng thành của chúng. Còn nếu thả rông như hiện tại, chúng sẽ thích xem phim chưởng và chơi trò chơi điện tử, cũng như người lớn xem phim Hàn Quốc và hát karaoke.

Có lẽ không phải là nói quá: nếu con người không được giáo dục cẩn thận, để mặc cho phát triển vu vơ, nhất là trong một môi trường không lành mạnh, nơi sự ngu xuẩn và rác rưởi chế ngự, thì có cơ là phần thú sẽ phát triển là chính chứ không phải là phần người.

© 2004 talawas