Phạm Việt Vinh
“Ôn cố, tri tân” – nhớ về quá khứ, nhìn vào hiện tại, (rồi hướng tới tương lai), là lẽ thường tình, nhưng nhiều khi lại rất cần. Lão Chộp đã dũng cảm làm cái sự cần thiết ấy, và vì vậy, đặt Lão Chộp vào ngày 30.4 là một sáng kiến rất hay của Talawas. Riêng tôi, khi dõi theo ba hướng trên với góc nhìn của Lão Chộp, cứ thấy cái gì nhập nhòa, vướng vướng.
Ừ thì Lão Chộp “bận bao công việc đồng áng, mùa màng… Chẳng ai còn nhắc lại chuyện cũ“, nhưng khi được hỏi chuyện xưa, lão đâu có “không còn nhớ nữa”? Mọi chi tiết vẫn
được kể ra, đầy khí thế. “Khép lại quá khứ, nhìn về tương lai” – như chủ trương của chính quyền, là như vậy. Khép lại, chứ không đóng, không quên – tạm thời như vậy, khi cần vẫn có thể mở ra. Mà mở ra cũng rất sàng lọc, rất cẩn thận.
Hồi Mỹ ném bom Hà Nội, tôi phải sơ tán về một làng quê Bắc Bộ. Ở đó, bom đạn thưa hơn, nhưng tôi vẫn bị đắm mình trong một không khí nặng trĩu sợ hãi, căm thù. Mẹ tôi
kể: ở Hà Nội, sau mỗi lần thành phố bị ném bom, người ta hay giải phi công (được gọi là giặc lái) tù binh Mỹ đi qua các khu phố bị tàn phá; dọc hai bên phố, mẹ tôi chỉ thấy những giọt nước mắt, những tiếng gào uất hận, những cặp mắt và những bàn tay nắm chặt căm thù; thường thì những người lính áp giải cũng bị chảy máu đầu vì bị gạch đá ném chệch đích. Gần đây, chính quyền Hà Nội cũng đã chính thức công nhận vụ thảm sát hàng ngàn dân thường khi bộ đội cộng sản chiếm Huế trong chiến dịch Mậu Thân. Vậy nên, thật là quá đẹp cái hình ảnh Lão Chộp bắt trói, dẫn giải tù binh Mỹ,và sẵn sàng dùng tính mạng mình để bảo vệ họ bằng một khẩu súng trường không đạn. Ðẹp đến độ khó tin! Phải chăng, ở đây, hình ảnh ghê rợn của chiến tranh đã được thi vị hóa bởi những sắc màu chính trị?
Còn hiện tại thì tên tù binh thua cuộc nhục nhã năm xưa đã là thượng khách, là “anh em”. Căn nhà Lão Chộp thì vẫn “tuềnh toàng, xơ xác”, làng quê lão nếu có đang khởi sắc, thì cũng chỉ là vì bởi những cánh đồng trồng tỏi để xuất sang Mỹ quốc. Những vần thơ “trồng cà dái dê“ được ưa chuộng vì thuộc chúng thì kiếm ra tiền; còn những bài thơ “thần đồng“ thì chẳng còn ai “sực”.Với tư cách khách quý, tên tù binh năm xưa đang “trình bày cho người Việt rõ rằng, kinh tế thị trường tự do (chứ không phải kinh tế thị trường XHCN!) “là một thành tố cơ bản cho một quốc gia tự do”, và hơn nữa, còn chỉ hướng: “Thành tựu trong tương lai… còn tùy thuộc vào việc nhân dân nước này có sẵn sàng chấp nhận cho mình hay không một số những giá trị mà người Mỹ hằng ưu ái, như kinh tế thị trường vững chãi, tôn trọng quyền cá nhân cũng như các nguyên tắc dân chủ” (Phát biểu của cựu Ðại sứ Peterson ngày 8.4.2002 – Talawas dịch). Kẻ thắng cuộc ngày nào thì nay thỉnh thoảng cũng “Ô, thế ra…” một tiếng, hoặc buồn rầu: “Nông dân thời nào cũng khổ bác ạ, không ngóc đầu lên được đâu”, nhưng nhìn chung lúc nào cũng cười, lúc thì “khùng khục”, lúc thì “hô hố” sảng khoái. Tôi cứ có cảm giác Lão Chộp vẫn mơ màng sau làn khói thuốc lào Vĩnh Bảo, tự tin, tự tại, nhìn lên trời từ đáy giếng sâu. Tôi nghiệm thấy rằng, kẻ cao đạo mà cuối cùng thua cuộc, thường hay cố quên đi những thành tích nhất thời, còn người toàn thắng thường hay xoi mói lại những vấp ngã đã qua. Vậy thì ở đây, ai là kẻ thắng, người thua? Mặc dù không hề mong rằng mỗi người phó thường dân chúng ta lúc nào cũng phải nhăn nhó như những nhà hiền triết, nhưng không hiểu sao, nghe tiếng cười sảng khoái của Lão Chộp, tôi cứ thấy cay cay nơi đầu mũi. Và tôi hoảng hốt thực sự khi tác giả Lão Chộp chỉ ra lằn ranh giữa người anh hùng và tên tù binh năm nào là ở sự khác biệt giữa hai nền văn minh (!). Cờ Hoa Kỳ đang tung bay sát cạnh quảng trường Ba Ðình Hà Nội. Tỏi An Ðoài đang lũ lượt tràn sang Mỹ. Vậy hai nền văn minh “nước, lửa” mà Trần Ðăng Khoa (TÐK) nói đến có mặt mũi ra sao? Không lẽ đó là văn minh Ðông, văn minh Tây? Hay là văn minh thực dụng Âu-Mỹ và văn minh cao ngạo A.Q.?
May mắn có lần được nghe TÐK nói chuyện, tôi thán phục TÐK về cái tài, cái duyên, cái thâm thúy mang dáng dấp của một bác hề chèo. Ðùa rỡn tất cả, tương đối hóa tất
cả. Nheo mắt cười khi trộn lẫn mạnh yếu, phải sai. Người Việt Nam vốn yêu hề chèo vì cho rằng nó thay mặt dân đen để bỡn cợt quan trên. Trong Lão Chộp, người bị đùa dai hình như lại là lão thường dân. Chứ hoàn toàn không phải là các đấng bề trên. Một cuộc tương tàn hơn 20 năm, kìm hãm bao nhiêu bước tiến của dân tộc, cướp đi mạng sống của hàng triệu con người, mà lại được coi là “trò trẻ con”, thì đúng là một trò chơi vương giả. Nó nhẫn tâm và không cần tỉnh táo. Thái độ như vậy đối với quá khứ và hiện tại, không thể dùng để định hướng tương lai.