Thế hệ nào cũng có những ảo tưởng của mình. Ðối với thế hệ chúng ta, một trong những huyền thoại là quá trình toàn cầu hóa – quốc tế hóa thương mại, dịch vụ, đầu tư và trao đổi thông tin, do internet tạo ra – sẽ dẫn đến việc xóa bỏ biên giới quốc gia và đưa xã hội loài người tới những điều kiện sống tốt đẹp hơn. Mặc dù toàn cầu hóa là hiện tượng có thực, nhưng những giải thích theo kiểu duy tâm hoặc có ác ý lại là những trở ngại, ngăn không cho chúng ta hiểu những gì đang xảy ra hoặc không xảy ra.

Ta thấy rõ hai huyền thoại xung quanh hiện tượng toàn cầu hóa. Thứ nhất, cho rằng đấy là hiện tượng hoàn toàn mới; thứ hai, nguy hiểm hơn, cho rằng toàn cầu hóa sẽ dẫn đến “thời kì vàng son” không tưởng cho toàn thế giới. Cho rằng toàn cầu hóa là hiện tượng vô tiền khoáng hậu là những người không có hiểu biết về lịch sử. Cho rằng nhờ internet mà con người sẽ thông cảm với nhau hơn là những người không có hiểu biết về bản chất của con người.

Khẳng định thứ nhất rằng toàn cầu hóa là hiện tượng chưa có tiền lệ có thể bị bác bỏ một cách dễ dàng. Ngay thời Alexander đại đế (Alexander The Great – 356-323 BC, ND), nền văn hóa Hi Lạp đã có ảnh hưởng đến cách chải đầu của người Ấn Ðộ; tại Roma thời Caesar (Julius Caesar – 100-44 BC, – ND), việc buôn bán tơ lụa từ phương Ðông đã rất phát đạt. Tại Ðông Phi, người ta còn tìm được đồ sứ và tiền xu Trung Hoa cả ngàn năm tuổi. Thời Trung Cổ, người châu Âu sẵn sàng trả những khoản tiền lớn cho món hạt tiêu trồng trên lục địa khác. Thế giới Hồi giáo đóng vai trò trung gian giữa phương Tây và Viễn Ðông. Tất cà những điều đó đã từng diễn ra trước khi người ta phát hiện ra châu Mĩ.

Giữa những sự kiện xảy ra trong quá khứ và hiện tại có nhiều điểm tương đồng hơn là tương dị. Vào thế kỉ thứ XVI, khi hải quân Bồ Ðào Nha đuổi được người Thổ Nhĩ Kì và giành quyền kiểm soát Ấn Ðộ dương, đất nước này đã tạo ra một hình mẫu về bá quyền chiến lược có tác dụng cho đến tận ngày hôm nay. Thời ấy, chiến thuyền Bồ Ðào Nha làm nhiệm vụ bảo vệ cho những thương thuyến chở gia vị. Ngày nay, các tàu sân bay của Mĩ làm nhiệm vụ bảo vệ cho những con tàu chở dầu. Hàng hóa đã thay đổi, nhưng địa lí và chiến lược thì vẫn thế.

Nguồn gốc lịch sử của huyền thoại

Công cuộc toàn cầu hóa hiện nay phát triển nhanh hơn, tạo ra nhiều giá trị vật chất hơn và đụng chạm đến đời sống của nhiều người hơn, nhưng thực ra quá trình này đã bắt đầu ít nhất cũng từ 2500 năm về trước. Trải qua nhiều thế kỉ, nó đã thay đổi tận gốc tính chất của các mối quan hệ quốc tế, nhưng nó không thể thay đổi được bản tính của con người.

Ðiều này dẫn ta đến huyền thoại thứ hai, cũng có nguồn gốc từ trong sâu thẳm của lịch sử – huyền thoại cho rằng toàn cầu hóa sẽ dẫn đến hòa bình. Niềm tin của con người vào khả năng của “thiên đường trên cõi thế” là có thể hiểu được và nó cũng lâu đời như chính thế giới này vậy. Nhưng ước mơ này chỉ là ảo tưởng. Nó không thể đứng vững khi trực diện với thói ích kỉ của chúng ta, cũng như khả năng tạo ra điều ác từ chính những ước muốn tốt đẹp của chúng ta. Giống như các cộng đồng hippi, các cộng đồng này tan rã vì không ai chịu rửa bát, các dự báo rằng chiến tranh sẽ không thể xảy ra tỏ ra là sai ngay từ đầu vì đấy chỉ là ước muốn và không tính đến hiện thực của đời sống con người.

Các giai đoạn hòa bình tương đối trong lịch sử diễn ra không phải là do các nền văn minh đối địch đã đạt được thỏa thuận về hợp tác, mà là do cả hai đã bị kiệt quệ vì chiến tranh, hoặc là do sự xuất hiện của một siêu cường có quyền định ra luật chơi chung. Các cuộc đình chiến thường chẳng kéo dài được lâu.

Những lời tiên tri rằng loài người đã nhận được “bài học” thì thời nào cũng có. Ngay trước Thế Chiến thứ nhất, các nhà tư tưởng châu Âu đã từng khẳng định rằng chiến tranh đã lùi vào dĩ vãng, rằng việc xuất hiện loại vũ khí khủng khiếp đã loại trừ được chiến tranh, rằng loài người đã được khai sáng lắm rồi, rằng sự phát triển nền thương mại quốc tế đã biến chiến tranh thành một cuộc “tự sát về kinh tế”, rằng giai cấp vô sản Pháp, Ðức, Áo-Hung, Anh, Ý và Nga có quá nhiều quyền lợi chung, họ không thể nào lại dùng báng súng để nói chuyện với nhau được. Nhưng tin tức về khởi đầu cuộc chiến phát đi vào tháng tám năm 1914 đã tạo ra ở khắp mọi nơi không chỉ niềm phấn khích mà phải nói là một sự say sưa cuồng nhiệt nữa.

Tương tự như vậy, sau khi Liên Xô tan rã, đã có ý kiến cho rằng điều này đồng nghĩa với sự “chấm dứt của lịch sử”, rằng từ nay dân chủ sẽ mở rộng ra toàn thế giới và như thế mọi cuộc xung đột sẽ bị loại trừ, còn chính nước Nga thì sẽ trở thành hình mẫu lí tưởng của tự do. Có thể rồi dân chủ cũng sẽ được thiết lập ở nước Nga, nhưng sự tan rã củaLiên Xô không thể dẫn đến một nền hòa bình vĩnh viễn được. Thay vào đó, chúng ta đã trở thành chứng nhân của những cuộc chiến tranh huynh đệ tương tàn trên bán đảo Ban-căng, các cuộc nội chiến và diệt chủng ở những vùng khác nhau trên trái đất, chúng ta cũng đã được chứng kiến những sự bạo hành mà Chiến Tranh lạnh đã đè nén được.

Con người có xu hướng giải quyết các vấn đề bằng vũ lực, điều đó dĩ nhiên chẳng có gì vui. Nhưng giả vờ là bản chất con người không phải như vậy chỉ làm cho khả năng xảy ra xung đột, cũng như mức độ tàn phá của các cuộc xung đột, tăng lên mà thôi. Sau các sự kiện ngày 11 tháng chín, chúng ta phải hiểu một sự thật đơn giản: siêu toàn cầu hóa hiện nay kéo theo toàn cầu hóa cả các mối đe dọa nữa. Các kẻ thù mới của chúng ta cũng có khả năng tư duy bằng các phạm trù “toàn cầu” chẳng kém gì các chính khách hay những người đứng đầu các tập đoàn lớn.

Chỉ những người không tính đến các sự kiện thực tế mới có thể khẳng định rằng toàn cầu hóa sẽ dẫn đến hòa bình. Các ý kiến cho rằng thế giới là một thể thống nhất có thể cũng đúng, nhưng không phải theo cái nghĩa mà khái niệm này định nói. Hôm nay người đại diện cho sự thống nhất của thế giới không phải là những nhà quí tộc của thời đại mới, không phải những người đứng trên quần chúng một cái đầu, mà là hàng triệu các tín đồ hốt hoảng vì bị dọa dẫm, những người phủ nhận cả khoa học lẫn sự thay đổi của xã hội, những người đã biến tôn giáo thành trò mê tín. Một lần nữa, chúng ta đã trở thành nạn nhân của toà án pháp đình.

Vũ khí của lòng thù hận

Một hiện tượng có tính quốc tế mà ta cần quan tâm: bên trong các tôn giáo có tính toàn cầu đã xuất hiện các phong trào khẳng định rằng chúa trời của họ là một người không khoan dung và thù dai. Nếu thông tin là sức mạnh thì chủ nghĩa cuồng tín có thể ví với sức công phá của bom nguyên tử. Toàn cầu hóa không những không đoàn kết được nhân loại, mà còn cho phép hàng triệu người nhận thức được một cách sâu sắc sự bất bình đẳng về kinh tế của họ. Internet, tuy có nhiều ứng dụng hữu ích, nhưng cũng đã trở thành phương tiện tuyên truyền lòng thù hận mạnh mẽ nhất kể từ ngày Gutenberg phát minh ra máy in.

Ngày nay, những kẻ cuồng tín Hồi giáo, những tên phát xít mới và những tên nhi dâm có thể liên hệ với nhau mà không gặp bất kì trở ngại nào. Những kẻ trước đây chừng chục năm còn phải lẩn trốn trong các ngõ khuất thì này có thể liên kết với nhau thành một tổ chức giống như “công đoàn”. Những tổ chức “huynh đệ” toàn cầu, sinh ra nhờ internet, thực chất là những tổ chức của những kẻ âm mưu với động cơ là lòng hận thù. Thời đại ngày nay đã tạo ra biết bao cơ hội cho những con người thông minh, tài trí. Nhưng việc tuyên truyền trên internet cũng còn là bà đỡ cho sự hồi sinh của lòng cuồng tín và thói đạo đức giả nữa.

Biết bao cơ hội đang chờ ở phía trước, nhưng chúng ta phải rất tỉnh táo thì mới mong sử dụng được các thành quả do chúng mang lại. Toàn cầu hóa hứu hẹn nhiều điều tốt và cả những điều xấu nữa, nhưng toàn cầu hóa không thể thay đổi được bản chất của con người. Một điều khẳng định khác, cũng lâu đời như chính thế giới này, rằng tương lai thuộc về những kẻ mộng mơ chỉ là một lời lừa mị. Tương lai thuộc về những người có con mắt tỉnh táo.

Ralph Peters là thành viên hội đồng cố vấn của tạp chí USA Today, tác giả cuốn sách New Glory: Expanding America’s Global Supremacy

© 2005 talawas