Die Zeit: Ông là người Anh, nhưng sinh sống và giảng dạy tại New York. Mới đây ông đã bị người ta ngăn cản một cách khéo léo không cho ông làm thuyết trình. Tại sao như vậy?

Tony Judt: Không hẳn rõ ràng là tôi bị cấm phát biểu, nhưng trên thực tế đã nhiều lần trong năm qua tôi có vấn đề khi muốn làm thuyết trình. Đây không phải là chuyện cá nhân tôi, mà dính dáng đến chuyện Israel Lobby ^[1] . Sự việc xoay quanh cuộc tranh luận đầy đối nghịch về mối tranh chấp giữa Israel và Palestine tại Hoa Kỳ.

Die Zeit: Với cụm từ Israel Lobby hẳn ông muốn ám chỉ những tổ chức Do Thái tại Mỹ – và cả công trình nghiên cứu của các nhà chính trị học Walt và Mearsheimer. Ông không nghĩ rằng khái niệm Israel Lobby mang một âm hưởng ngầm rất ư là mờ ám hay sao?

Tony Judt: Đúng là như thế, Israel Lobby là một danh xưng đáng ngờ, nhưng người ta phải gọi tên sự việc bằng cái tên của nó. Thực tế đó là một lobby, có cả lobby vũ khí và lobby dầu hoả đấy. Tôi gọi đó là lobby, vì có những người Thiên chúa giáo cánh hữu, những kẻ mà trước đây hai mươi năm ta xem là kẻ thù của Israel, nay họ là một thành phần của lobby này. Họ chi tiền, rất nhiều tiền. Nhưng mục đích khởi thuỷ của những tổ chức như American Israel Public Affairs Committee tại Washington, American Jewish Committee và Anti-Defamation League là để chống lại chủ nghĩa bài Do Thái. Ngày nay thì Israel Lobby có hai kế hoạch: thứ nhất là bảo vệ quyền lợi của Israel, quyền lợi theo cách hiểu của họ. Kế hoạch thứ hai là làm cho những kẻ chỉ trích như tôi phải im tiếng.

Die Zeit: Họ có chủ đích làm cho ông phải sợ hãi hay không?

Tony Judt: Nhắc lại một lần nữa, chuyện này không xoay quanh cá nhân tôi. Kể từ sau vụ tấn công ngày 11 tháng 9 thì tại Hoa Kỳ hiện diện một bầu khí quyển của sợ hãi và sự tuân thủ thoả hiệp. Người ta không dám chỉ trích Israel. Và khi một người Do Thái như tôi lên tiếng chỉ trích, thì họ nổi doá lên với tôi.

Die Zeit: Nhưng ông là một trường hợp cá biệt.

Tony Judt: Không, hoàn toàn không. Nữ sử gia người Anh Carmen Callil đã viết một cuốn sách về chế độ Vichy. Sứ quán Pháp tại Washington đã dự tính làm một buổi chiêu đãi lớn, nhưng 24 giờ trước đó buổi tiệc đã bị huỷ bỏ. Tại sao ư? Vì có ai đó đã gọi điện thoại đến bảo rằng tác giả quyển sách đã có viết vài câu phê phán Israel. Sứ quán Pháp đã bị khuỵu ngay từ cú điện thoại đầu tiên. Điều này tôi gọi là quyền lực chính trị.

Die Zeit: Ông đòi hỏi cải tổ hiến pháp Israel và đặt nghi vấn về bản tính Do Thái của nước này.

Tony Judt: Những người đối nghịch tôi họ khẳng định như thế, nhưng điều này không đúng. Tôi không kêu đòi phải lập một quốc gia mới. Israel là một quốc gia Do Thái và sẽ mãi mãi là như thế. Nhưng ở đất nước này người Do Thái có những đặc quyền mà những người khác không được hưởng chỉ vì họ không phải là người Do Thái. Có hai giai cấp công dân, và đó là điều mà tôi muốn phê phán. Tôi không tin ở giải pháp Hai Quốc Gia, nghĩa là một nước Israel và một nước Palestine tồn tại bên cạnh nhau. Vì lãnh thổ này không thể chia ra được như thế. Làm như thế nào được? Nguồn nước dự trữ phần lớn là nằm trong tay của của người Do Thái, những phần đất đai mầu mỡ cũng thế. Xét về kinh tế thì hai nền kinh tế cũng dính líu với nhau quá sâu. Người Palestine cần ở nền kinh tế Israel công ăn việc làm, còn người Israel thì cần người Palestine như là lực lượng lao động rẻ tiền.

Die Zeit: Để người Israel và người Palestine có thể chung sống được với nhau, có phải là Israel phải từ bỏ cách hiểu về quốc tịch mang tính sắc tộc của mình hay không?

Tony Judt: Điều kỳ cục ở Israel là nước này có hai định nghĩa khác nhau về quốc tịch. Một trong hai định nghĩa này giống như là luật pháp Đức năm 1913 ^[2] , có điều là nó còn được định nghĩa nặng tính sắc tộc nhiều hơn. Nếu mẹ của bạn không phải là người Do Thái thì dẫu cho gia đình bạn đã sinh sống ở xứ sở này từ mười thế hệ – bạn vẫn không phải là một công dân với đầy đủ giá trị. Và tôi đã chỉ trích điều này.

Die Zeit: Thế nhưng sự bồn chồn nóng nảy của những cộng đồng Do Thái hải ngoại là không thể hiểu được hay sao? Lâu lắm rồi Israel chưa từng bị dồn ép như thế, chính quyền thì đang khủng hoảng…

Tony Judt: Khủng hoảng thì mới, nhưng sự bồn chồn thì đã có từ lâu. Mỗi cộng đồng hải ngoại đều có cái kiểu bồn chồn này. Nó luôn cảm thấy có tội vì đang ở quá xa trung tâm. Và cộng đồng Do Thái ở Hoa Kỳ cũng khác với những cộng đồng Do Thái hải ngoại còn lại. Nó là cộng đồng Do Thái thành công nhất, hội nhập tốt nhất, giàu có nhất, an toàn nhất, có ảnh hưởng rộng lớn nhất, có văn hoá nền tảng nhất kể từ thời đế chế La Mã. Đa số người Mỹ gốc Do Thái không còn thực hành tôn giáo của mình nữa. Họ ít sùng đạo của mình hơn so với lòng tin ở Thiên chúa của người Âu châu. Vậy thì đặc tính chung nhất của họ là gì? Cái đặc trưng tập thể của họ bao gồm Auschwitz và Israel. Auschwitz là đặc điểm nhận diện của những nỗi thống khổ có một không hai xét về mặt lịch sử, còn Israel là biểu tượng cho sự an toàn của họ ngày hôm nay. Từ đó hình thành một mớ hỗn độn lớn tạo bởi niềm tự hào – vì Israel cứng rắn và rất trịch thượng – và cái cảm giác bất an – vì họ luôn luôn sợ rằng người Do Thái rồi sẽ lại bị lùa vào phòng hơi ngạt một lần nữa. Sự lo lắng ngày nay lớn hơn, mặc dù nhìn khách quan thì tình hình không phải là bất an hơn năm năm về trước. Tất cả những điều này đã tạo nên những phản ứng gay gắt đối với những người như tôi. Điều nghịch lý là chính sách hung hãn của Bush lại làm cho người Israel cảm thấy mình ít được bảo vệ hơn. Israel cảm thấy mình cũng chịu trách nhiệm như thế nào đấy đối với sách lược của Bush. Và sự tình ít nhiều hẳn cũng đúng thế.

Die Zeit: Vậy thì lằn ranh giữa việc phê bình Israel một cách hợp lẽ và một đằng là chỉ trích mang tính bài Do Thái nằm ở đâu?

Tony Judt: Điều này giống ít nhiều như thể định nghĩa của sự tục tĩu. Tôi không thể định nghĩa nó, nhưng tôi có thể nhận ra khi tôi trông thấy nó. Điều này cũng phụ thuộc vào khung cảnh. Và vào nơi chốn. Tôi sẽ không phát biểu những chỉ trích của tôi ở Damascus, chính vì những phát biểu loại này rất được ưa thích ở đấy.

Die Zeit: Nghe ông nói, người ta có ấn tượng rằng khối trí thức theo khuynh hướng tự do đang bị chia rẽ trầm trọng.

Tony Judt: Thoạt tiên người ta không có cảm giác đấy là một sự chia rẽ. Số lớn đã từ bỏ cái tính độc lập trí thức của họ. Chỉ một thời gian ngắn sau cuộc khủng bố ở New York một số trí thức khuynh hướng tự do đã nói về một chủ nghĩa phát-xít Hồi giáo. Khi tôi nghe điều ấy, tôi nghĩ, thì có cả đấy những tên phát-xít và khủng bố Do Thái, và cả những tay phát-xít Thiên chúa giáo đi đánh bom những nhà thương chuyên về phá thai ở Mỹ. Nhưng không ai nói về những tên này. Người ta muốn biến mối đe doạ khủng bố mà ta không thể chối bỏ thành một vấn đề mang tầm lịch sử thế giới. Và như thế, tôi bỗng dưng thấy mình đang đứng về phía những người cánh tả, những kẻ thường bị tôi chỉ trích. Bây giờ thì tôi đang ở trong một nơi tựa như vành đai trắng. Tôi đã ủng hộ chuyện can thiệp vào Kosovo và cũng ủng hộ việc can thiệp vào Darfur, đáng tiếc là điều này sẽ không xảy ra. Tôi đã chống việc can thiệp vào Iraq. Đó là một cuộc chiến tranh sai lầm ở một thời điểm sai lầm và tại một địa điểm sai lầm.

Die Zeit: Tại sao lại có sự chia rẽ giữa những trí thức khuynh hướng tự do, không chỉ ở Hoa Kỳ?

Tony Judt: Tại sao những người như Paul Berman hoặc Michael Ignatieff bỗng dưng ủng hộ chiến tranh? Lời giải thích của tôi là họ – cũng như André Glucksmann, Adam Michnik hoặc Václav Havel – đã cống hiến toàn bộ niềm xác tín của mình cho chuyện nhân quyền, kiên quyết bảo vệ nguyên tắc của những giá trị phổ quát. Đứng sau đó là bảng từ vựng đạo đức phi tôn giáo về cái Thiện và cái Ác. Sau ngày 11 tháng 9 bỗng họ cũng nghĩ tương tự như Bush: Chúng ta phải có quyết định giữa cái Thiện và cái Ác. Không có những vùng xám lưng chừng. Chúng ta biết chúng ta đang ở về phía nào.

Die Zeit: Cả những trí thức Đức cũng bỗng hô lên: “Chủ nghĩa tư bản hay là sự man rợ!”

Tony Judt: So sánh ngớ ngẩn như thế thì được gì? Đó là kiểu phân loại sai lầm. Chủ nghĩa tư bản là một hệ thống kinh tế. Nó chẳng nói lên được gì về nền văn hoá chính trị. Sự man rợ có thể xuất hiện dưới nhiều hình dạng. Một trong những hình dạng ấy là Guantánamo.

Die Zeit: Có phải là đối với trí thức, việc cho rằng mình rốt cuộc đang đứng về phía đúng đắn, là một cám dỗ to lớn?

Tony Judt: Cuộc chiến chống khủng bố đã tạo ra một không gian để tái định nghĩa thế giới. Người ta, với tư cách là trí thức, lại có thể có một vai trò minh bạch. Đó là điều hấp dẫn, trong khi đấy thì tính dân chủ đa nguyên với nhũng thoả hiệp của nó thì lại phức tạp. Điều nghịch lý là: tầng lớp trí thức, những kẻ được trả thù lao cho những quá trình nghiền ngẫm phức tạp của họ, chính họ lại tỏ ra yêu thích sự đơn giản trong phân tích. Ở Pháp giờ người ta nhất định muốn được xem là kẻ thuộc khuynh hướng chống lại trào lưu bài Mỹ. Ngày xưa người ta không được phép chỉ trích Moskva, chỉ vì để không bị đánh giá là một tên chống cộng ngu xuẩn. Bây giờ thì người ta không được phép phê phán Washington. Thật là một điều kỳ quái.

Die Zeit: Dầu gì thì, khác với những người theo khuynh hướng tự do và những người phe tả, những người tân bảo thủ Mỹ đã không muốn thoả hiệp với những tay độc tài.

Tony Judt: Xin phép ông nhé, đấy là điều nhảm. Thứ nhất: những người tân bảo thủ rất thích dàn xếp thoả hiệp với những kẻ độc tài ở Kazakhstan hoặc ở Pakistan, chừng nào những người này còn đứng về phía chúng ta. Thứ hai: trước thời điểm 2001 tôi không biết có một người nào thuộc nhóm tân bảo thủ đã xem những tay độc tài như là một vấn nạn. Chuyện duy nhất mà họ quan tâm trong lãnh vực đối ngoại là vấn đề tranh chấp Palestine. Họ đã chống độc tài và ủng hộ dân chủ. Sau bầu cử thì họ bỗng nghĩ, một tay độc tài có lẽ lại tốt hơn.

Die Zeit: Phải chăng người ta không thể nghĩ rằng trong cuộc chiến tranh Iraq, Hoa Kỳ đã xử sự theo lô-gic của kẻ bá quyền?

Tony Judt: Một kẻ bá quyền cũng có thể nói như thế này: Bởi ta đầy quyền lực và chẳng ai có thể thắng được ta nên ta có nhiều khả năng. Ta có thể nói chuyện với Iran, sẽ chẳng có gì xảy ra với ta, vì ta sẽ không bao giờ tỏ ra yếu mềm. Ta cũng có quyền tự do đóng vai mềm mỏng. Đấy là lô-gic bá quyền thời Truman và Eisenhower. Eisenhower đã xử sự với những người cộng sản như là với những đối thủ ngang tầm, mặc dù ông ta biết rõ là họ yếu hơn, vì đấy là con đường hữu hiệu để giữ sự việc ở thế quân bình. Có nhiều phương thức để áp dụng quyền lực.

Die Zeit: Hiện giờ thì đấng bá quyền tỏ ra có khả năng học hỏi.

Tony Judt: Tùy theo cách nhìn. Phe bảo thủ Hoa Kỳ có vấn đề không phải vì công luận đã chán ngấy chuyện chiến tranh và tra tấn, mà vì cuộc chiến đã diễn ra rất xấu. Nếu như nó thành công thì Bush đã chẳng bao giờ có vấn đề gì, Guantánamo không là vấn đề và Abu Ghraib cũng không.

Die Zeit: Trong những năm qua Hoa Kỳ đã thay đổi như thế nào?

Tony Judt: Tôi sống ở đấy từ năm 1987, nhưng bắt đầu từ năm 2001 thì tôi mới không còn cảm thấy thoải mái về mặt chính trị và văn hoá. Hiện có một hỗn hợp u ám của sự tuân thủ thoả hiệp, sự rút lui và sự sợ hãi. Nhìn theo tâm lý học thì dân Mỹ đã trở thành một cộng đồng được rào kín. Câu nói đầy ngụ ý của Bush, rằng chúng ta tiến hành chiến tranh ở nước ngoài để nó không đến được với chúng ta, vì thế rất được ưa thích. Kiểu suy nghĩ về sự an toàn này gợi tôi nhớ đến quyển 1984 của Orwell. Chiến tranh và tình trạng ngoại lệ thường xuyên được khơi gợi, chỉ có mục đích cuộc chiến là thay đổi.

Die Zeit: Nghe ông nói, người ta nghĩ Bush cũng đã từng đọc những quyển sách của nhà luật học Carl Schmitt và của triết gia Leo Strauss.

Tony Judt: Không, Bush chưa từng nghe điều gì về hai vị này, Dick Cheney thì hoạ may. Và dẫu vậy nó vẫn có mối liên hệ với chính sách của ông ta. Nhiều người trẻ thuộc giới tân bảo thủ, và nhiều người trong hàng giáo sư thuộc giới này như là Paul Wolfowitz đã từng học với Leo Strauss và ngưỡng mộ Carl Schmitt. Suy nghĩ của họ hiện nay là một lớp che chắn thuần quyền lực. Khi tôi lắng nghe những người như Robert Kagan hoặc Wolfowitz, thì tôi nghe được từ câu chữ của họ một kiểu học thuyết Schmitt ứng dụng. Việc chiến tranh thường xuyên là phông nền cho các chính sách quốc nội đương nhiên gợi tôi nghĩ đến chủ nghĩa phát-xít, nó nổi bật qua việc: vai trò của nhà nước chính là chiến tranh. Chính vì vậy cả xã hội phải được đặt trong tình trạng chiến tranh kéo dài. Phiên bản theo kiểu cộng sản của điều này là: nhà nước phải thường xuyên tiến hành chiến tranh chống lại xã hội, vì trong đó luôn có những phần tử đen tối ẩn náu.

Die Zeit: Hoa Kỳ là một nước dân chủ, và luôn có những con gió mạnh thổi theo chiều ngược lại.

Tony Judt: Tôi e rằng giai tầng chính trị của Mỹ sẽ không sản sinh ra một lãnh tụ muốn thay đổi tất cả những điều này. Kẻ muốn thắng cử trong kỳ bầu cử tổng thống tới sẽ không lên tiếng để chỉ trích thái quá cuộc chiến ở Iraq. Tại sao? Bởi vì chính những ông tổ lập quốc đã phạm phải một sai lầm. Họ đã biến vị tổng thống đồng thời cũng là một nguyên thủ của quốc gia và chính quyền. Khi bầu cử tổng thống thì họ bầu lên một người dẫn dắt đất nước và đồng thời cũng là biểu tượng của tổ quốc. Vậy thì không được phép phê phán ông ta. Kẻ nào chống lại chính sách của ông ta cũng có nghĩa là chống lại đất nước.

Die Zeit: Vậy cũng có nghĩa rằng thế kỷ của Hoa Kỳ chấm dứt trước khi nó thực sự bắt đầu?

Tony Judt: Về điều này thì tôi không chút hoài nghi. Nửa thế kỷ Hoa Kỳ đã trôi qua, kéo dài từ 1950 đến 2000. Đấy là giai đoạn mà cả thế giới ngưỡng mộ nước Mỹ. Tất cả những điều ấy giờ đã thay đổi. Tôi e rằng Hoa Kỳ không thích hợp tốt cho chuyện toàn cầu hoá. Quan hệ của Mỹ với thế giới còn lại mang đầy tính tỉnh lẻ. Tất cả đều xem Fox News. Đa số người Mỹ, ngay cả nhiều nghị viên, không có trong tay hộ chiếu du lịch. Chúng ta sống trong một thế giới toàn cầu hoá, và thông qua nền văn hoá bình dân đại chúng, người ta có cảm tưởng nó đã bị Mỹ hoá. Thực chất thì nước Mỹ gần giống như là một tỉnh lẻ cô lập. Bởi vậy ta không ngạc nhiên khi ở đấy người ta thấy cụm từ đối lập “họ và chúng ta” là rất hấp dẫn. Nhưng không có một đế quốc nào chỉ có thể biết tin cậy duy nhất vào số vũ khí của mình. Và điều tệ nhất là: nước Mỹ đã quên những cái một thời từng là thành quả lớn nhất của nó: đó là niềm xác tín rằng khi người ta làm cái gì đó cho riêng mình, cũng chính là đang làm một điều gì đó cho người khác.

Die Zeit: Đối với nhiều người thì Hoa Kỳ một thời đã là trụ điểm của tinh thần thế giới.

Tony Judt: Điều ấy đã qua rồi. Chỉ còn câu hỏi, cái sắp đến là cái gì?

Die Zeit: Theo cuốn sách mới xuất bản của ông thì đó là Âu châu.

Tony Judt: Tôi cứ được nghe hoài ở Á châu và vùng Cận đông rằng người ta thích xem Âu châu như là một mô hình đối ứng với Hoa Kỳ, một mô hình khác theo chủ nghĩa tư bản tự do và một hệ thống an sinh hoạt động hữu hiệu. Duy chuyện Âu châu từ khước đóng một vai trò tích cực hơn trong chính trị thế giới và không đưa ra được một khả năng chọn lựa khác là điều tôi không hiểu được. Schröder có lý khi ông ta cho rằng đấy là một cơ hội đã bị bỏ lỡ, lúc Blair quay mặt với Âu châu để hướng về Hoa Kỳ. Ông ta đã làm Âu châu yếu đi và chia rẽ nó.

Die Zeit: Nhưng vết rạn xuyên Đại tây dương đã tồn tại từ lâu rồi.

Tony Judt: Vâng, năm 1995 tôi đã thành lập viện Remarque Institute là để xây một cầu nối, vì lúc đó tôi đã cảm nhận được là Hoa Kỳ và Âu châu đang tách xa nhau.

Die Zeit: Cho dầu có cách biệt – Âu châu và Hoa Kỳ có chung một kẻ thù: Chủ nghĩa khủng bố.

Tony Judt: Tôi hy vọng rằng chúng ta biết xem chuyện khủng bố như là một vấn đề tội hình chứ không phải là chính trị. Bằng không thì đến một lúc nào đó chúng ta phải phát động một cuộc chiến tranh toàn diện. Có thể là vị tổng thống Hoa Kỳ kế tiếp sẽ thành công trong việc phát triển một đường lối chính trị quốc tế chung cho thế giới.

Die Zeit: Trước đây thì Hoa Kỳ là một mô hình lớn cho tương lai. Còn bây giờ là châu Âu?

Tony Judt: Tôi chỉ là một sử gia, tôi không thể nhìn được vào tương lai. Nhưng theo tôi thì có hai viễn tượng, và chỉ hai mà thôi. Một viễn tượng là: sự bất an toàn trong kinh tế càng ngày càng tăng. Bởi vì toàn cầu hoá chỉ là một cái tên khác cho sự tích tụ của phồn vinh và cái cảm giác tăng lên một cách nhanh chóng về sự bất ổn định. Trong cái tình thế mà con người luôn cảm thấy bất an và cảm nhận khủng bố, bạo lực hầu như ngay trên thân thể mình, thì có một nguy cơ to lớn là người ta sẽ rút lui về trong cái vỏ bọc của một quốc gia theo nghĩa dân tộc chủ nghĩa. Chúng ta thấy điều này ở Mỹ, chúng ta cũng thấy ở châu Âu với Jörg Haider và những kẻ khác. Một cảm giác bất an như thế đã không hề có nữa kể từ năm 1945. Điều bi thảm hiện nay là: Trong tình thế này Hoa Kỳ không còn có thể cống hiến cho thế giới một khả năng chọn lựa nào khác nữa, bởi vì chính nội tình của nó cũng bất an. Chỉ còn Âu châu là có thể đưa ra một mô hình – một thoả hiệp giữa an toàn xã hội và thị trường tự do, giữa nhà nước cứng rắn và tự do cá thể, giữa hợp tác quốc tế và tính tự chủ quốc gia.

Die Zeit: Nhà nước xã hội Âu châu như là một mô hình thế giới?

Tony Judt: Điều này tôi nghĩ nghiêm túc đấy. Nhiều người không hiểu tại sao nhà nước xã hội lại cần thiết đến như thế – vì nó có nghĩa là lời hứa hẹn về sự an toàn. Một khi mà lời hứa này bị huỷ bỏ trong một thế giới bất ổn, cũng có nghĩa là anh đã mở rộng cửa cho những thứ chủ nghĩa chính trị quá khích. Vì thế châu Âu đối với tôi là mô hình duy nhất của một tương lai khả dĩ cho thế giới. Trung Quốc hoặc Ấn Độ sẽ không phải là những quốc gia có tính mô hình trong tương lai gần. Tuy thế chúng ta cũng có thể bị cám dỗ, học đòi theo họ và huỷ bỏ hết mọi tiêu chuẩn an sinh xã hội của ta. Trường hợp chúng ta làm thế, thì chắc chỉ năm năm sau chúng ta lại có một chế độ phát-xít.

Die Zeit: Nghe ông nói thì thấy mối nguy hiểm lớn nhất là một ngày nào đó chúng ta có thể quên đi những thành tựu mà phương Tây đã đạt được.

Tony Judt: Dầu sao tôi vẫn e rằng mối liên kết của chủ nghĩa tư bản hiệu quả cao, của sự ổn định xã hội và tự do chính trị chỉ là một sự cố may mắn ở Tây Âu và Bắc Mỹ trong lịch sử của 100 năm qua. Tôi không chắc là chúng ta có thể phục chế được nó một cách dễ dàng hay không – và cũng không chắc là một ngày nào đó tất cả chúng ta sẽ không sống như ở Trung Quốc, trong chủ nghĩa tư bản độc tài.

Tony Judt, sử gia và giám đốc viện Remarque Institute thuộc Đại học New York. Ông là người chỉ trích gay gắt đường lối chính trị của Hoa Kỳ và Israel. Cuốn sách gần đây nhất của ông đã nhận được nhiều khen ngợi có tên Lịch sử Âu châu từ 1945 đến thời hiện tại, nhà xuất bản Hanser Verlag, München.

Bản tiếng Việt © 2006 talawas

---

^[1]Lobby: Từ tiếng Anh để chỉ nhóm người có cùng quyền lợi chuyên tìm cách – bằng con đường không chính thức – có ảnh hưởng trên những quyết định của dân biểu, nghị viên (và cả viên chức hành chánh, quan toà…) để làm lợi cho nhóm của mình.

^[2]Luật quốc tịch Đức chủ yếu dựa trên bộ luật ban hành từ năm 1913, trong đó vai trò huyết thống có tính quyết định. Theo đó một đứa trẻ sinh ra ở Đức phải có ít nhất là cha hoặc mẹ có quốc tịch Đức thì mới được công nhận là công dân Đức. Mãi đến năm 2000, nguyên tắc lãnh thổ mới được chấp nhận và áp dụng một cách giới hạn, có nghĩa là một đứa bé chào đời trên đất Đức đương nhiên được hưởng quốc tịch Đức nếu bố mẹ (ngoại kiều) của nó đã sinh sống hợp lệ lâu năm tại Đức.