Tôi tìm được nhà V.S. Naipaul theo cách loại bỏ dần. Sau khi đã lục lọi từng ngõ ngách vùng quê thơ mộng Wiltshire của Naipaul, tôi đã gần như phải thừa nhận mình thua và gọi dây nói hỏi xem có cách gì hơn không. Một tiếng nói nhỏ nhẹ bảo tôi là đừng. Cuối cùng, sau khi đã gõ cửa từng mái nhà nơi xóm nhỏ, thì còn lại được một chú. Đi xuôi theo một con đường làng hẹp đến cái cổng chẳng có dấu hiệu gì, cuối cùng tôi đã đến ngôi nhà nhỏ như chốn điền viên, đó là ngôi nhà thanh bình Naipaul ở từ năm 1982. Tôi thấy như thể mình vừa trải qua một cuộc thử thách.
Tôi đã đến đây vì Hạt giống ma (Magic Seeds) cuốn tiểu thuyết mới nhất của Naipaul (Picador £16.99, 304 tr.) mà ông bảo “đó có thể là cuốn sách cuối đời”. Mặc dù tôi có gặp ông vài lần ở New Delhi mà không có gì trục trặc cả, song vẫn thấy lo lo vì Naipaul nổi tiếng khó tính với chuyện phỏng vấn. Thế nhưng ông tác giả đoạt giải Nobel 72 tuổi và đang khổ sở vì đau xương sống lưng đến độ ông nói rằng, viết lách thêm nữa là chuyện “rất khó khăn nếu không nói là bất khả”, giờ đây ông lại đang trong cơn thích nói. Trong hoàn cảnh khó chịu của ông, có thể ta sẽ chẳng ngạc nhiên thấy ông nói ra những điều làm ta buồn phiền, triết gia Spengler đã nói rồi, con người thăng trầm, văn minh thăng trầm. Thế nhưng suốt 50 năm cầm bút, chưa khi nào có ai thấy Naipaul tỏ ra là có niềm vui sống cả. “Sách đã hết thời rồi – như ta hiểu thì ít nhiều sách đã chết. Nó làm tôi phát phiền,” ông nói vậy.
Từ lâu rồi, Naipaul và nhiều người đã nói đến cái chết của văn chương. Nhưng tôi chẳng một lần hiểu nổi vì sao cơ sự ngày nay lại đến vậy, cũng chẳng hiểu khi nào thì đến hẹn trao giấy báo tử. Naipaul là người có cái sung sướng được làm chứng nhân cho điều đó, hình như ông tỏ ra rất sung sướng khi được âu sầu nói ra điều đó. “Văn chương chết rồi, văn chương chỉ sống cho tới một thời khắc nào khác. Nó sống trong chiến tranh và sống chút đỉnh sau chiến tranh nhưng đến bây giờ thì có quá nhiều điều đã ngốn dần mòn mất văn chương,” ông nói.
Ông kết tội điện ảnh, kết tội truyền hình và kết tội cái “xã hội ở nhà chung cư” – cái xã hội đó cũng là mối đe doạ một hoặc hai nhân vật trong cuốn Hạt giống ma mà một phần bối cảnh là nước Anh. Naipaul thậm chí còn phản đối lại chính mình. “Trong những năm đó tôi đã được trụ đỡ bằng cái ý nghĩ cho rằng văn chương là vĩnh cửu – văn chương là cái phải có trên đời. Và nghĩ vậy là điều điên rồ bởi vì từng có những thời dài dằng dặc chẳng có văn chương gì hết. Từng có cái đêm dài Ki-tô giáo chẳng hề có văn chương và con người đã sống chẳng có văn chương. Vậy là tôi đã mắc sai lầm khi nghĩ rằng văn chương là vĩnh cửu và tất yếu. Đó là điều điên rồ.”
Nhưng có chắc rằng Naipaul của mọi người – và Naipaul với cuốn sách mới đang được chú ý – có còn cho rằng văn chương là cần thiết? “Tôi nghĩ rằng văn chương từng là điều cần thiết, hiểu theo cái nghĩa là văn chương đem cho ta cái ý tưởng mình ở đâu và ta là ai trong thế gian này cũng như cái gì là thiện và ác trong hành vi người. Nhưng giờ đây chẳng còn đất cho điều đó nữa. Bây giờ có quá nhiều truyền hình. Nghệ thuật kể chuyện và xây dựng nhân vật và mọi thứ đó đã bị gặm dần mòn. Hãy nhìn vào một nước như Pháp, ở đó văn chương đã hết sạch rồi. Và người Pháp hoàn toàn sung sướng. Họ chẳng cần đến văn chương.”
Đó là cái xác chết. Nhưng với Naipaul việc mổ tử thi là điều đau khổ hơn cả. Giờ đây khi văn chương đã chết, ngoảnh nhìn lại thì thấy hình như chẳng hề khi nào có văn chương. Từng có những thứ mạo nhận là văn chương thôi. “Những gì diễn ra hôm nay có rọi chút ánh sáng lên những gì từng diễn ra trước đây,” Naipaul nói. “Ta ngoái nhìn lối văn chương thương mại thế kỷ trước. Ta ngoái nhìn thời hoàng kim của văn chương và ta ngộ ra rằng ta đang nhìn vào những sự kiện lịch sử. Dickens thuở ban đầu thì vĩnh cửu. Ngoài ra có rất ít – dăm ba bài thơ đó đó đây đây.”
Tôi nghĩ rằng phát biểu chung chung thì tương đối dễ. Nhưng liệu Naipaul có để riêng ra được dăm ba tác giả đặc biệt nào khác? Thomas Hardy chẳng hạn với những tiểu thuyết quanh quẩn với các sáng tác của Naipaul? “Tôi chưa khi nào ưa thích Hardy hết,” Naipaul nói. “Văn xuôi của ông viết khó đọc, có thể nói đó là thứ văn chương đóng hòn đóng cục.”
Graham Greene thì sao? “Tôi chưa khi nào nghĩ gì nhiều về Greene. Tiểu thuyết của ông đã nhạt đi rồi, đúng vậy không? Tôi thấy mình phải đồng ý với những gì Greene từng nói về (loại kẹo cứng rẻ tiền được gọi là – ND thêm) Brighton Rock. Ông cho rằng người ta không còn thích loại kẹo đó nữa. Và chắc là đúng vậy… Tôi không phải là người hay chiêm ngưỡng.”
William Golding vậy? “Ôi trời, với Golding tôi cũng có chuyện rắc rối. Văn ông ta không hay.”
Còn Evelyn Waugh? “Evelyn Waugh là một ca cực kỳ thú vị,” ông nói. Thế là cũng có chút gì xả hơi. “Nói chung mọi người cho rằng Waugh là người viết văn xuôi rất tài. Nhưng bạn ơi, nếu bạn xem xét kỹ thì sẽ thấy không phải vậy. Ý tưởng sách hoạt kê hí hước cứ lải nhải mãi cũng phải chết – như cuốn Scoop, Black Mischief. Tiếp theo là cuốn Brideshead Revisited uỷ mị mà thành công to, sách nói đến những khát vọng xã hội của đàn bà. Thật là cực kỳ bối rối.”
Thế nhưng hẳn là bác có chừa nhà ông V.S. Naipaul ra chứ? “Ôi trời, ông ta thì không thể chịu nổi.”
Chuyện vừa rôi tôi bịa ra đấy: cho tôi xin lỗi. Có thể tôi không nghĩ đến chuyện nêu ra câu hỏi đó hoặc là trên đoạn đường vào xóm Wiltshire tôi đã hết can đảm nêu câu hỏi đó ra. Thực ra thì Naipaul có dùng tính từ đó để nói về một tác giả khác, Patricia Highsmith, người viết cuốn Ông Ripley tài hoa (The Talented Mr. Ripley). Nhân chuyện nào đó Naipaul đem chuyện ấy ra nói. Đó là loại sách đọc ở chung cư. “Tôi không có thói đọc sách vào ngày nghỉ. Tôi phá lệ để đi tìm xem mọi người đang kháo nhau chuyện gì. Sách đó lôi bạn đọc đi đến các điểm du lịch ở Italia, Venice và những chốn như vậy. Đến một lô những nơi loè loẹt vô giá trị. Không thể chịu nổi.”
Vậy là, xét đi xét lại cho kỹ, thế là vui vẻ cả. Dường như cũng chẳng đáng để đi tìm lời đánh giá đối với những tác giả còn sống như Saul Bellow hoặc J.M. Coetzee. Naipaul từng thải đi vài nhà được giải Nobel trong đó có cả Nadine Gordimer và Günter Grass, vài năm trước đây ông có cùng họ tranh luận trên đài BBC. Tôi nhắc Naipaul về việc ông là người duy nhất khi tranh luận đã không mô tả nhà văn như người có đầy trách nhiệm đóng vai trò đạo đức trong xã hội, và tôi nghĩ đó là chuyện khá tỉnh táo. Mắt Naipaul long lanh lên vì chuyện đó. “Ôi trời, bọn họ [tức những người khác cũng được giải Nobel] đi dự vô số cuộc họp và phát biểu ý kiến,” ông nói. “Tôi thì không.”
Thế nhưng ngoài một hai nhận xét nhẹ nhàng, Naipaul vẫn không thoát được nỗi tuyệt vọng. Dường như chẳng có ai kể cả những người gần gụi nhất với ông có thể làm vơi nỗi thất vọng hoặc bực bội của ông. “Một trong những điều kỳ lạ xoay quanh việc hành nghề của tôi, ấy là nó không gợi lên chút quan tâm gì ở những người thân cận với tôi – gia đình tôi không hiểu, cả cái gia đình mở rộng của tôi, cộng đồng của tôi, cũng không hiểu nghề nghiệp tôi làm,” Naipaul bất chợt tuyên bố. “Họ không có cách gì để đánh giá chuyện ấy [nghề nghiệp của Naipaul]. Cái nghề làm ra một điều lạ lùng nào đó, một chuyện làm ăn điên rồ. Tôi tiếc cho chuyện đó, bởi vì lẽ ra tôi phải có một công chúng, những con người bên tôi giúp đỡ cho tôi. Lẽ ra tôi đã phải tạo ra cái công chúng đó ngay từ trong nội bộ nhà mình.”
Xét mức độ ông được hoan nghênh trên khắp thế giới (ở Ấn Độ, nơi mọi điều đã được tha thứ, thì cũng chẳng kém), thật khó mà lý giải vì sao ông cảm nghĩ như vậy. Có thể mô tả tâm trạng ông là sự âu sầu. Nhưng nói nỗi thương thân có lẽ đúng hơn. Một người trong gia đình còn đó – Nadira, bà vợ người Pakistan của ông – đã đi ngang đời ông như một kẻ bênh vực nồng nàn tác phẩm của Naipaul cùng vô vàn điều oái oăm trái ngược của cuộc đời ông. Tôi nghĩ rằng Naipaul không tính đến Nadira khi ông nói rằng gia đình ông chẳng có cách gì để đánh giá tác phẩm của ông. (Điều đó có nghĩa chăng là họ quá dốt nát? Hoặc họ đã khám phá ra rằng văn chương đã chết trước cả Naipaul và chẳng thể nào đọc hết sách của ông? Tôi không muốn chứng minh điều này.)
Thời gian trôi. Lần thứ ba Nadira vào giục và cuối cùng chúng tôi cùng tới quán rượu gần đó, vì thời gian cũng đã quá bữa trưa. Naipaul thận trọng ngồi cạnh tôi trong lúc tôi thần kinh căng thẳng cho xe lùi… rồi lại cho lùi… khỏi con đường hẹp (lái xe thật dễ chết, tôi nghĩ). Mark, người thân cận trong bộ máy giao dịch với công chúng của Naipaul ngồi ghế sau. Nadira ngồi vào theo.
Vùng quê đẹp mê hồn – những cây cầu bằng đá, những cây liễu khóc, những con thiên nga và những cánh đồng cỏ lốm đốm. Với Naipaul, người sinh ra ở Trinidad, gia đình ông từ Ấn Độ đến đấy lao động theo hợp đồng từ thế kỷ thứ 19 nhưng ông đã chọn Wiltshire làm chốn quê, cảnh vùng này hẳn khiến lòng ông ưa thích. Naipaul ừ. Rồi ông ngần ngại nói “Nhưng nhà chung cư mở rộng quá nhiều rồi”. “Con quái vật không khi nào ngừng, chỉ biết vươn lên.”
Tôi nói với Naipaul rằng cuốn Hạt giống ma của ông hấp dẫn nhưng mà buồn quá. Nhân vật chính Willie Chandran tham gia chiến tranh du kích cánh tả ở miền Nam Ấn Độ, thấy công cuộc đó hoàn toàn vô vọng nên đã dời sang London, đó không phải là nguyên nhân làm ông ta không nhớ được hết mọi điều. Sự đổi thay, dù xảy ra ở Ấn Độ hoặc ở London, dường như đều làm cho tâm tình Naipaul hoặc chí ít là tâm tình các nhân vật của ông bị suy sụp.
Naipaul cãi lại tiền đề đó của tôi. “Nhưng tôi không kết luận gì cả,” ông nói. “Tôi chỉ nói với mọi người và câu chuyện toát ra từ đó. Là một nhà văn thì điều quan trọng là không đưa ra kết luận gì hết.”
Tôi thấy cái lý đó của ông không thuyết phục. Naipaul thường rất giống nhân vật của ông. Chẳng hạn những người Mô-gôn ở Ấn Độ dưới quyền của những người theo đạo Hồi trước khi bị người Anh cai trị. Một trong những người hầu chuyện nhân vật Willie cánh tả kể chuyện cách thức người Hồi giáo xâm chiếm đã để lại bao phí phạm cho nền văn minh Ấn Độ và di sản là gì nếu không là một nền văn hoá ngập tràn chủ nghĩa thất bại. Về chuyện này, tôi còn phải gặp gỡ với một người Ấn Độ cánh tả hoặc tự do chủ nghiã như vậy, con người thích nói vọng từ phương xa như thế. Thế nhưng điều đó cũng trùng hợp với lập luận mâu thuẫn của Naipaul và người kia cũng sẵn sàng vui vẻ khạc lại cho tôi nghe. Lúc này, chúng tôi ngồi yên lành trong một quán nhậu rất hiện đại kiểu Anh – cua bể bờ biển Dover, tôm cháy xèo xèo và những thứ khác tương tự. Quán còn có cả một cái máy pha cà phê kiểu Ý espresso ngon lành. Cũng có những đổi thay tiến lên vậy.
Nadira nói về ông chồng: “Chuyện rắc rối với Vidia là ông ấy gây sự. Ông chính là bộ máy phản tuyên truyền của chính mình. Ông gây sự với nó. Tôi bảo ông hãy thôi đừng giễu cợt nữa – giễu cợt thì thất bại với người Ấn Độ. Nhưng ông cứ tiếp tục.” Sau bữa ăn trưa, Naipaul lại tiếp tục, nhưng rồi nhớ lại cuộn băng ghi âm, đành cưỡng lại yếu ớt dần trước Nadira, con người nồng nhiệt không mệt mỏi và trở về mạch câu chuyện của bà.
Chủ đề là lịch sử Ấn Độ, một đất nước mà người ta vẫn còn đang phản đối mạnh mẽ chuyện quá khứ của nó, đôi khi phản đối đến chết người. Quan điểm của Naipaul tỏ ra trùng hợp với những người dân tộc chủ nghĩa Hindu, họ coi Ấn Độ như là đã bị những cuộc xâm lăng của người Hồi giáo làm cho ô uế. Các nhà sử học Anh gọi đó là giai đoạn trung cổ, nhưng Naipaul đòi quan điểm đó cần phải được chỉnh sửa.
”Đích thực đó là giai đoạn diễn ra các cuộc xâm lăng. Bạn sẽ có được một tinh thần lành mạnh nếu bạn hiểu đúng lịch sử của mình. Nếu không, nếu bạn sống với những điều dối trá, thì thật là khủng khiếp, khủng khiếp. Bạn biết không, có những người muốn biến đen thành trắng, muốn biến các cuộc xâm lăng thành một thời kỳ yêu thương, và những điều tương tự.”
Rồi Naipaul quay sang Nadira. Bà tiến công những người “giả danh thế tục” và những “người tự do chủ nghĩa trong phòng khách” của Ấn Độ, những người cố tình bóp méo lịch sử của Ấn Độ. “Nào, ngoài những cái vườn và những ngôi mộ, dẫu sao cũng đều là của riêng, đâu là di sản của người Mô-gôn?” bà nêu câu hỏi. Naipaul than: “Người Mô-gôn xưa không có công chuyện gì ở đó hết.” Nói rồi ông ngừng lại. Nadira lại lôi vào cuộc, và cứ thế tiếp tục.
Tôi không thực sự biết chắc mình trả lời những điều đó như thế nào. Không có quá nhiều nhà bác học muốn ký tên dưới bức tranh biếm hoạ đó, và hầu hết họ sẽ khước từ chính các nguyên tắc quy chiếu. Đối với phần lớn họ, thì đó là một quan điểm do một tầng lớp chính khách nào đó đưa ra, trong đầu những người này có một mục tiêu đương đại nào đó, chứ không phải quan điểm của các nhà sử học có thẩm quyền. Cả bởi Naipaul nữa.
Naipaul nói tiếp, người Anh đã để lại những thiết chế tuyệt vời, như các tuyến đường sắt và các trường đại học và các toà án hoạt động bằng luật pháp (và cả những người tự do ở phòng khách nữa chứ?). Thế nhưng – tôi yếu ớt tiếp lời – phải chăng người Anh cũng hờ hững về mặt chủng tộc chứ không như người Mô-gôn vẫn kết hôn với người Ấn Độ? “Ôi trời điều đó cũng chẳng có quan hệ gì,” Naipaul nói. “Người Ấn Độ dẫu sao cũng chẳng thích gì cưới họ đâu. Người Ấn Độ đã phân tầng ghê gớm rồi.”
Thế rồi khi đó tôi đã phạm một sai lầm nhớ đời, trót nói điều gì đó tốt đẹp về nước Pakistan, một quốc gia dù là của mình song Nadira vẫn tán thành dẫn lời chồng mình rằng đó là một “sự nghiệp tội phạm”. Nói cho đúng thì điều tôi nói cũng chẳng có gì là đặc biệt tán dương, mà chỉ nói rằng có những nhà báo Pakistan dũng cảm đã mạo hiểm sống trong chế độ quân sự nước này.
Phải mất khoảng 40 phút để Nadira nói hết điều bà không tán thành, chủ yếu là diệt sạch từng nhà báo Pakistan mà tôi có thể nêu tên ra, như một tiếng vọng kỳ khu của cái trò chơi ném chai Naipaul từng chơi khi tôi đưa ra danh sách các nhà văn người Anh. Kể ra từng ấy tên tuổi nhưng chưa phải là kể ra hết. Có điều là khi trao đổi không thấy có sự hiềm khích. Naipaul ngồi và lắng nghe, càng lúc vẻ mặt lại càng có vẻ như của con nhân sư Ai Cập, thi thoảng tỏ vẻ đồng tình và thậm chí còn cười mỉm một mình nữa. Và Nadira sau hết chốt lại bằng cách xin lỗi tôi vì đã phản ứng lại mạnh mẽ đến thế.
Thế nhưng sau khi đọc lại cuốn băng, phần ghi đoạn kết thúc cuộc trò chuyện việt dã, tôi ra về với một tình cảm khó chịu rằng, cũng như trường hợp với văn xuôi của Waugh, trong phần lớn nội dung chuyện trò tôi đã không cãi lại để thực sự đi sâu được hơn nữa. Chỉ cần tìm hiểu bằng thiên lương thôi, thì nói rằng người Mô-gôn chẳng có công chuyện gì ở Ấn Độ có nghĩa gì? Cuối cùng vì sao khi ai đó nói được lên rằng do chỗ văn chương đã chết nên giờ đây ta hiểu được rằng nó đã từng tầm thường tới mức nào? Và còn chuyện những người gần gụi nhất và thân thiết nhất của Naipaul mà lại không có phương tiện đánh giá tác phẩm của ông thì sao đây?
Suốt cuộc chuyện trò, Naipaul tỏ ra lịch sự, thậm chí niềm nở. Chỉ có một lần trong nhiều tiếng đồng hồ bên ông tôi đã thật sự bị rầy la. “Ôi trời điều đó vớ vẩn, chúng ta thực sự không thể xử lý chuyện đó – thực sự không thể,” ông nói với thái độ nhằm kết thúc câu chuyện sau khi tôi tình cờ đề cập tới một vấn đề đau nhói thần kinh (việc Ấn Độ chấp nhận một cách đáng phê phán Một vùng tăm tối – An Area of Darkness -, cuốn sách đầu tiên Naipaul viết về đất nước ông hơn 40 năm trước). Và cũng sẽ là không cẩn thận nếu bỏ qua không nhắc tới một vấn đề – nước Ấn Độ đương thời – về chuyện đó, đúng trước lúc ăn trưa Naipaul đã nói đến một cách gần như là lạc quan. Nhưng tôi đã chọn nhầm một từ. “Tôi không muốn dùng từ lạc quan – đó không phải cái loại từ ngữ tôi muốn dùng,” ông nói.
Cuốn sách của Naipaul, Ấn Độ: Một triệu cuộc nổi loạn (India: A Million Mutinies Now) được xuất bản cuối những năm 1980 nhưng ngày nay nó vẫn thích hợp như xưa. Một triệu cuộc nổi loạn đồng thời cũng đem lại một thí dụ hiếm hoi về việc một câu đi vào dòng ngôn ngữ chính thống hệt như một nét tốc ký ghi lại một hiện tượng lạ – như là điều đã có ở Ấn Độ.
Cách nhìn Ấn Độ của Naipaul đã thay đổi mạnh mẽ kể từ khi cách đây một thế hệ ông đã viết Một vùng tăm tối và Ấn Độ, Một nền văn minh thương tích (India, A Wounded Civilisation). Trước đây từng chỉ là bào mòn và đôi khi là chửi rủa đến choáng váng (”Ấn Độ là nước của những người iả đường”), ngày nay ông nói đến đổi thay và thậm chí nói đến thăng tiến. “Tôi nhìn thấy sự vật dâng trào. Tôi choáng váng vì khối lượng trí tuệ và giáo dục ngày nay đang có trên đất Ấn Độ và thấy rõ một nền văn hoá đang nỗ lực đạt tới thành công,” ông nói. “Thời gian đã dịch chuyển, Ấn Độ đã đổi thay trong 40 năm.”
Còn sách của ông thì sao? Một triệu cuộc nổi loạn thì vẫn đang còn đúng và tôi nghĩ trong vòng 20 hoặc 30 năm nữa nó vẫn còn đúng,” Naipaul nói. “Đó là cái uyên thâm rất được tiếp nhận ở Ấn Độ. Điều đó xảy ra, quả là đẹp đẽ khi ta có đóng góp với tư cách nhà văn. Thật mãn nguyện.”
Trong một thoáng, dường như sách của Naipaul – nói sao bây giờ nhỉ? – đã không chết. Nhưng rồi tôi nhắc mình rằng đó là điều không có thể. Sao mà tôi sai lầm vậy. Thật là điên rồ.
(Edward Luce là phóng viên tờ Financial Time ở Nam Á, edward.luce@ft.com)
© 2004 talawas